భారతీయ రిజర్వు బ్యాంకు (ఆర్‌బీఐ) నియంత్రణలోని నేషనల్ పేమెంట్స్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (ఎన్‌పీసీఐ) ద్వారా 2016 ఆగస్టు 25న ప్రారంభమైన ఏకీకృత చెల్లింపుల వ్యవస్థ (యూపీఐ) పదేళ్లు పూర్తి చేసుకుంది. భారతీయ చెల్లింపుల వ్యవస్థకు ప్రధాన ఆధారంగా, కీలకమైన శక్తిగా యూపీఐ ఆవిర్భవించింది.

దశాబ్దానికి పైగా నిర్వహిస్తున్న కార్యకలాపాల ద్వారా అసాధారణమైన స్థాయిని, వేగాన్ని యూపీఐ ప్రదర్శించింది. వార్షిక లావాదేవీల పరిమాణం 2016-17 ఆర్థిక సంవత్సరంలో కేవలం 1.78 కోట్లు ఉంటే 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో 24,162 కోట్లకు పైగా లావాదేవీలకు విస్తరించింది. ఇది లావాదేవీల పరిమాణంలో దాదాపు 13,000 రెట్ల పెరుగుదలను సూచిస్తుంది. అలాగే లావాదేవీల విలువ 2016-17 ఆర్థిక సంవత్సరంలో రూ.0.07 లక్షల కోట్ల నుంచి 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో సుమారుగా రూ.314 లక్షల కోట్లకు పెరిగింది. ఫలితంగా లావాదేవీల విలువలో 4,000 రెట్లకు పైగా పెరుగుదల నమోదయింది.

భారతదేశ డిజిటల్ ప్రజా మౌలిక వసతులకు (డీపీఐ) సంబంధించి అత్యంత విజయవంతమైన ప్రధానాధారాల్లో ఒకటిగా యూపీఐ ఆవిర్భవించింది. ఇది ఒకే అప్లికేషన్ ద్వారా వినియోగదారు నుంచి వినియోగదారుకు, వినియోగదారు నుంచి వ్యాపారికి మధ్య లావాదేవీలను సాధ్యం చేసే పరస్పర అనుసంధానమైన, రియల్ టైం చెల్లింపుల వేదికను అందిస్తుంది. ప్రస్తుతం ఇది మిలియన్ల మంది వినియోగదారులు ప్రాధాన్యమిచ్చే చెల్లింపుల విధానంగా నిలిచి భారతదేశంలో లావాదేవీలు జరిపే విధానాన్ని మార్చేసింది. డిజిటల్ అంతరాన్ని తగ్గించడం, ఆర్థిక సమ్మిళిత్వాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్లడం, డిజిటల్ ఆర్ధిక సేవలను మరింత విస్తృతంగా అందుబాటులోకి తీసుకురావడం ద్వారా దేశవ్యాప్తంగా వ్యక్తులకు, వర్గాలకు సాధికారత కల్పించడంతో పాటు విస్తృత ఆర్థిక భాగస్వామ్యాన్ని కూడా యూపీఐ ప్రోత్సహించింది.

ఏకకాలంలో పరిమాణం, విలువ రెండింటిలోనూ సాధించిన విస్తరణ... నిత్యం జరిగే రిటైల్ చెల్లింపులకు మద్దతు ఇవ్వడంలో యూపీఐ పోషిస్తున్న బలమైన పాత్రను స్పష్టం చేస్తుంది. మునుపెన్నడూ లేని విధంగా యూపీఐ సాధించిన స్థాయికి, విశ్వసనీయతకు, వివిధ ఆపరేటింగ్ వ్యవస్థల్లో సులభంగా పనిచేసే విధానానికి ప్రపంచవ్యాప్త గుర్తింపు దక్కింది. లావాదేవీల పరిమాణం పరంగా దీనిని ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద రియల్-టైమ్ చెల్లింపుల వ్యవస్థగా అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (ఐఎంఎఫ్) గుర్తించింది. ఇది విస్తరించగల, సమ్మిళితమైన, వినూత్నమైన డిజిటల్ ప్రజా మౌలిక సదుపాయాలను నిర్మించడంలో భారతదేశ నాయకత్వాన్ని స్పష్టం చేస్తోంది. 

I.  దశాబ్దంలో సాధించిన ప్రగతి

వార్షిక లావాదేవీల పరిమాణం (ఆర్ధిక సంవత్సరం 2016-17 నుంచి ఆర్థిక సంవత్సరం 2026-27*)

Fig 1: యూపీఐ ఆర్థిక లావాదేవీల పరిమాణం కోట్లలో           * 2026 జులై 31 వరకు

వార్షిక లావాదేవీ విలువ (ఆర్థిక సంవత్సరం 2016-17 నుంచి ఆర్థిక సంవత్సరం 2026-27*)

Fig 2: యూపీఐ వార్షిక లావాదేవీ విలువ రూ. లక్షల కోట్లలో  * 2026 జులై 31 వరకు

II.  నెలవారీ ప్రగతి, 2026

యూపీఐ వృద్ధి ప్రయాణంలో 2026 సంవత్సరం ముఖ్యమైన మైలురాయిగా నిలిచింది. 2026 మే నెలలో నెలవారీ లావాదేవీల పరిమాణం తొలిసారిగా 2,300 కోట్ల మార్కును దాటి 2,320 కోట్ల లావాదేవీలకు చేరుకుంది, ఇది యూపీఐ వినియోగం సరి కొత్త స్థాయికి చేరుకుందని సూచిస్తుంది. ఈ వేగాన్ని కొనసాగిస్తూ... 2026  జులైలో 2,366 కోట్ల లావాదేవీలు నమోదయ్యాయి. ఇది దశాబ్దంగా కొనసాగుతున్న యూపీఐ ప్రయాణంలో అత్యధిక నెలవారీ లావాదేవీల పరిమాణం.

III.  వ్యవస్థ సామ్థర్యం, బ్యాంకులు, యాప్‌లు, భౌగోళికాంశాలు

అపూర్వమైన రీతిలో యూపీఐలో బ్యాంకుల భాగస్వామ్యం

ప్రారంభమైన నాటి నుంచి సంస్థాగత భాగస్వామ్యంలో స్థిరంగా, విస్తృతమైన రీతిలో సాధించిన విస్తరణను యూపీఐ ప్రదర్శిస్తోంది. కార్యకలాపాలు ప్రారంభమైన మొదటి ఏడాదైన 2016-17 ఆర్థిక సంవత్సరంలో యూపీఐలో చురుగ్గా ఉన్న బ్యాంకుల సంఖ్య 44గా ఉంటే అది 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరం నాటికి 703 బ్యాంకులకు పెరిగింది. వీటిలో ప్రభుత్వ రంగ బ్యాంకులు, ప్రైవేట్ బ్యాంకులు, చిన్న ఫైనాన్స్ బ్యాంకులు, పేమెంట్ బ్యాంకులు, సహకార బ్యాంకులు ఉన్నాయి. ఇది యూపీఐ భౌగోళిక విస్తరణకు వీలు కల్పిస్తోంది.

ప్రతి బ్యాంకు రెమిటర్ పీఎస్‌పీ (బయటకు వెళ్లే లావాదేవీలను ప్రాసెస్ చేయడం) మరియు/లేదా బెనిఫిషియరీ పీఎస్‌పీ (నిధులను స్వీకరించేది)గా పనిచేస్తుంది. దీనిలో భాగస్వాములైన వారి పనితీరును కొలమానాలను ఎన్‌పీసీఐ పర్యవేక్షిస్తుంది.

Fig 3: యూపీఐలో భాగస్వాములైన బ్యాంకుల సంఖ్య (ఆర్థిక సంవత్సరం 2017–2026)

 IV.  లావాదేవీ విభజన, పీ2సీ & పీ2ఎం విశ్లేషణ

వివిధ చెల్లింపు రకాల పరిమాణం, విలువ మధ్య స్పష్టమైన అంతరాన్ని యూపీఐ చెల్లింపులపై జరిగిన ఓ విశ్లేషణ తెలియజేస్తోంది. మొత్తం లావాదేవీల పరిమాణంలో వ్యక్తి నుంచి వ్యాపారికి (పీ2ఎం) జరిగిన లావాదేవీలు 63 శాతం వాటాను కలిగి ఉన్నాయి. ఇది తరచుగా తక్కువ విలువ ఉన్న రిటైల్ చెల్లింపుల కోసం యూపీఐను ఎక్కువగా ఉపయోగించడాన్ని తెలియజేస్తోంది. దీనికి విరుద్ధంగా, లావాదేవీల విలువలో వ్యక్తి నుంచి వ్యక్తికి(పీ2పీ) జరిపే లావాదేవీలు 71% వాటాతో ఆధిక్యంలో ఉన్నాయి. ఇది వ్యక్తుల మధ్య అధిక-విలువ కలిగిన నగదు బదిలీల కోసం వాటి వినియోగాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ వ్యత్యాసమే సామూహిక రిటైల్ చెల్లింపుల వేదికగా, అధిక విలువ ఉన్న నిధుల బదిలీలకు విశ్వసనీయమైన మార్గంగా యూపీఐ పోషిస్తున్న ద్విపాత్రాభినయాన్ని తెలియజేస్తోంది.

Fig 4: యూపీఐ పీ2పీ వర్సెస్ పీ2ఎం విభజన - పరిమాణం, విలువ

టికెట్ పరిమాణం ప్రకారం ఆధిక్యంలో ఉన్న లావాదేవీల పంపిణీ, సూక్ష్మ చెల్లింపులు

రోజువారీ డిజిటల్ చెల్లింపుల్లో యూపీఐ వినియోగం ఎంతగా పెరిగిందో 2026 ఆర్థిక సంవత్సరంలో జరిగిన మొత్తం 24,162 కోట్ల లావాదేవీలు తెలియజేస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా వ్యాపారుల విభాగంలో ఇది బాగా విస్తరించింది. పీ2ఎం లావాదేవీల్లో అధిక శాతం చిన్న మొత్తాలే ఉంటున్నాయి. వీటిలో 86 శాతం లావాదేవీలు రూ. 500 లోపే ఉన్నాయి. ఓ వైపు పెద్ద మొత్తాల లావాదేవీలు పెరుగుతున్నప్పటికీ.. రోజువారీ చిల్లర వ్యాపారాల్లో యూపీఐ ఎంతగా భాగమైందో ఇది స్పష్టం చేస్తోంది. అలాగే పీ2పీ చెల్లింపుల్లో కూడా చిన్న మొత్తాల వినియోగం విస్తృతంగా ఉంది(59 శాతం లావాదేవీలు రూ.500 లోపే ఉన్నాయి). అదే సమయంలో రూ.500కి పైబడి జరిగే లావాదేవీలు 41 శాతం ఉండటం విశేషం. నిత్యం జరిపే సాధారణ చెల్లింపులతో పాటు పెద్ద మొత్తాల బదిలీలకు కూడా యూపీఐ ఎంత అనుకూలంగా మారిందో ఇది తెలియజేస్తోంది.

Fig 5: టిక్కెట్టు పరిమాణం ఆధారంగా యూపీఐ చెల్లింపుల విస్తరణ

V.  అంతర్జాతీయంగా యూపీఐ

దేశీయ చెల్లింపుల ఆవిష్కరణగా ప్రారంభమైన యూపీఐ ప్రస్తుతం డిజిటల్ చెల్లింపులలో అంతర్జాతీయ ప్రమాణంగా పరిణామం చెందింది.

2025 నాటికి, ప్రపంచంలోని రియల్-టైమ్ చెల్లింపు లావాదేవీల పరిమాణంలో యూపీఐ వాటా దాదాపు 49 శాతంగా ఉంది. దీనిని ఒక మైలురాయిగా ఐఎంఎఫ్ గుర్తించింది.

ప్రతిరోజూ 66 కోట్లకు పైగా లావాదేవీలను నిర్వహిస్తూ, యూపీఐ ప్రపంచ చెల్లింపుల నెట్‌వర్క్‌ను అధిగమించింది. తక్షణమే జరిగే, సురక్షితమైన, సమ్మిళితమైన డిజిటల్ చెల్లింపుల్లో ప్రపంచ అగ్రగామిగా భారత్ స్థానాన్ని పటిష్టం చేసింది.

దేశ సరిహద్దులకు అతీతంగా చేసే డిజిటల్ చెల్లింపులకు ప్రపంచ వేదికగా కూడా యూపీఐ ఆవిర్భవించింది. ప్రస్తుతం యునైటెడ్ ఎమిరేట్స్, ఫ్రాన్స్, భూటాన్, శ్రీలంక, నేపాల్, సింగపూర్, మారిషస్, ఖతార్, కాంబోడియా, గ్రీస్, మాల్దీవులు మొత్తం 11 దేశాల్లో పనిచేస్తోంది.

 VI. ముందున్న మార్గం, రాబోయే దశాబ్దంలో యూపీఐ

వచ్చే దశాబ్దంలో భారతదేశ డిజిటల్ చెల్లింపుల రంగంలో మరిన్ని గణనీయమైన మార్పులను తీసుకురావడానికి యూపీఐ సిద్ధంగా ఉంది. కొత్త వినియోగదారులను, వ్యాపారులను యూపీఐ వ్యవస్థలోకి తీసుకువస్తూ.. భవిష్యత్తులో యూపీఐ ఆధారిత ఆవిష్కరణలకు మరింత ఊతం ఇవ్వాలని భారత ప్రభుత్వం దృఢ సంకల్పంతో ఉంది. నిరంతర విధానపరమైన మద్దతు, సాంకేతిక పురోగతితో పాటు ప్రతి ఒక్కరికీ ఆర్థిక సేవలను చేరువ చేయడం ద్వారా దేశీయ డిజిటల్ చెల్లింపుల వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడానికి కట్టుబడి ఉంది.

****