ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (আৰ বি আই)ৰ নিয়ন্ত্ৰক নিৰীক্ষণৰ অধীনত ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় ধনাদায় নিগম (এন পি চি আই)ৰ দ্বাৰা ২৫ আগষ্ট, ২০১৬ত আৰম্ভ কৰা ইউনিফাইড পেমেণ্ট ইণ্টাৰফেচেছে (ইউ পি আই) ভাৰতত ডিজিটেল ধনাদায়ৰ ৰূপান্তৰৰ ১০বছৰ সম্পূৰ্ণ কৰিছে। ইউপিআই ভাৰতৰ ডিজিটেল ধনাদায় পৰিবেশতন্ত্ৰৰ মেৰুদণ্ড আৰু বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ চালক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে।

কাৰ্যকৰীকৰণৰ এক দশকৰো অধিক সময়ত ইউ পি আয়ে অসাধাৰণ বিস্তাৰ আৰু গতি প্ৰদৰ্শন কৰিছে। বাৰ্ষিক লেনদেনৰ পৰিমাণ ২০১৬-১৭ বিত্তীয় বৰ্ষত মাত্ৰ ১.৭৮ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত ২৪,১৬২কোটিৰো অধিক টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে লেনদেনৰ পৰিমাণ প্ৰায় ১৩,০০০গুণ বৃদ্ধিক সূচায়। সমান্তৰালভাৱেলেনদেনৰ মূল্য ২০১৬-১৭ বিত্তীয় বৰ্ষত ০.০৭ লাখ কোটিৰ পৰা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাই ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত প্ৰায় ৩১৪লাখ কোটি টকা হৈছে, যিয়ে লেনদেনৰ পৰিমাণ ৪,০০০তকৈও অধিক বৃদ্ধি সূচাইছে।

ইউপিআয়ে ভাৰতৰ ডিজিটেল ৰাজহুৱা আন্তঃগাঁথনি (ডিপিআই)ৰ অন্যতম সফল স্তম্ভ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে, যিয়ে এক আন্তঃব্যৱহাৰযোগ্য, ৰিয়েল-টাইম পেমেণ্ট প্লেটফৰ্ম প্ৰদান কৰে, যি একক এপ্লিকেচনৰ জৰিয়তে নিৰৱচ্ছিন্ন পিয়াৰ-টু-পিয়াৰ আৰু পিয়াৰ-টু-মাৰ্চেণ্ট লেনদেন সক্ষম কৰে। আজিই লাখ লাখ ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে পৰিশোধৰ পছন্দৰ পদ্ধতি হৈ পৰিছে, যিয়ে ভাৰতৰ লেনদেনৰ পদ্ধতি সলনি কৰিছে। ডিজিটেল বিভাজন দূৰ কৰি, বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তি বৃদ্ধিআৰু ডিজিটেল বিত্তীয় সেৱাসমূহলৈ প্ৰৱেশাধিকাৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰিইউপিআয়ে সমগ্ৰ দেশতে ব্যক্তি আৰু সম্প্ৰদায়সমূহক শক্তিশালী কৰি তুলিছে আৰু লগতে বিস্তৃত আধাৰিত অৰ্থনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছে।

পৰিমাণ আৰু মূল্য দুয়োটাৰে এই একেসময়ৰ সম্প্ৰসাৰণে উচ্চ কম্পাংকৰ খুচুৰা পৰিশোধক সমৰ্থন কৰাত ইউ পি আইৰ গভীৰ ভূমিকাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে। ইউ পি আইৰ দ্বাৰা প্ৰাপ্ত অভূতপূৰ্ব বিস্তাৰ, নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু আন্তঃব্যৱহাৰযোগ্যতাই বিশ্বব্যাপী স্বীকৃতি লাভ কৰিছে, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা নিধিয়ে (আই এম এফ) ইয়াক লেনদেনৰ পৰিমাণ অনুসৰি বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ বাস্তৱ সময়ৰ পৰিশোধ প্ৰণালী হিচাপে স্বীকাৰ কৰিছেআৰু বৰ্ধনশীল, অন্তৰ্ভুক্তিমূলক আৰু উদ্ভাৱনীমূলক ডিজিটেল ৰাজহুৱা আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণত ভাৰতৰ নেতৃত্বত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।

(১)সংখ্যাৰ দশক

বাৰ্ষিক লেনদেনৰ পৰিমাণ (বিত্তীয় বৰ্ষ ২০১৬-১৭ ৰ পৰা বিত্তীয় বৰ্ষ ২০২৬-২৭ *)

Fig 1: ইউপিআইৰ বাৰ্ষিক লেনদেনৰ ভলিউম লাখ কোটি *৩১জুলাই ২০২৬ লৈ

বাৰ্ষিক লেনদেনৰ মূল্য (বিত্তীয় বৰ্ষ ২০১৬-১৭ ৰ পৰা বিত্তীয় বৰ্ষ ২০২৬-২৭*)

Fig 2: ইউপিআইৰ বাৰ্ষিক লেনদেনৰ মূল্য লাখ কোটি টকা * ৩১জুলাই ২০২৬ লৈ

II. মাহিলী প্ৰদৰ্শন, ২০২৬

২০২৬বৰ্ষটোৱে ইউ পি আই-ৰ বিকাশৰ গতিপথত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি হিচাপে চিহ্নিত কৰিছে। মাহিলী লেনদেনৰ পৰিমাণ ২০২৬ চনৰ মে’ মাহত প্ৰথমবাৰৰ বাবে ২,৩০০ কোটি লেনদেন অতিক্ৰম কৰি ২,৩২০ কোটি লেনদেনত উপনীত হয়, যি গ্ৰহণৰ এক নতুন পৰিসৰৰ সংকেত দিয়ে। এই গতি গোটেই বছৰজুৰি অব্যাহত আছে, ২০২৬চনৰ জুলাইত ২,৩৬৬ কোটি লেনদেন ৰেকৰ্ড কৰা হয়, যিটো ইউ পি আই-ৰ দশকজোৰা যাত্ৰাৰ সৰ্বাধিক মাহেকীয়া লেনদেনৰ পৰিমাণ।

III. পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ শক্তি, বেংক, এপসমূহ আৰু ভূগোল

ইউ পি আই-ত বেংকসমূহৰ লাইভ, অভূতপূৰ্ব অংশগ্ৰহণ

ইউ পি আই-এ ইয়াৰ আৰম্ভণিৰে পৰা প্ৰতিষ্ঠানিক অংশগ্ৰহণত এক স্থিৰ আৰু বিস্তৃত আধাৰিত সম্প্ৰসাৰণ প্ৰত্যক্ষ কৰিছে। ইউ পি আই-ত থকা বেংকৰ সংখ্যা বিত্তীয় বৰ্ষ ২০১৬-১৭ ত ৪৪ টা বেংকৰ পৰা, কাৰ্য্যকৰীকৰণৰ প্ৰথম বছৰত, বিত্তীয় বৰ্ষ ২০২৫-২৬ ত ৭০৩ টা বেংকলৈ বৃদ্ধি পাইছে। এই অনবোৰ্ডিঙে ৰাজহুৱা খণ্ডৰ বেংক, ব্যক্তিগত বেংক, ক্ষুদ্ৰ বিত্তীয় বেংক, পেমেণ্ট বেংক আৰু সমবায় বেংকসমূহক সামৰি লয়, যাৰ ফলত ইউ পি আই-ৰ গভীৰ ভৌগোলিক প্ৰসাৰ সম্ভৱ হয়। প্ৰতিটো বেংকে ৰিমিটাৰ পিএছপি (বাহিৰলৈ যোৱা লেনদেন প্ৰক্ৰিয়াকৰণ) আৰু/বা হিতাধিকাৰী পিএছপি (পুঁজি গ্ৰহণ) হিচাপে কাম কৰে, য'ত এনপিচিআইয়ে সকলো অংশগ্ৰহণকাৰীৰ বাবে প্ৰদৰ্শন মেট্ৰিক নিৰীক্ষণ কৰে।

Fig 4: ইউ পি আই-ত থকা বেংকৰ সংখ্যা (বিত্তীয় বৰ্ষ ২০১৭-২০২৬)

IV. লেনদেন বিভাজন, পি2পি আৰু পি2এম বিশ্লেষণ

ইউ পি আই লেনদেনৰ এক বিশ্লেষণে পৰিশোধৰ প্ৰকাৰসমূহৰ মাজত পৰিমাণ আৰু মূল্যৰ মাজত এক স্পষ্ট পাৰ্থক্যৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে। ব্যক্তিৰ পৰা বণিকলৈ (পি2এম) লেনদেন মুঠ লেনদেনৰ পৰিমাণৰ ৬৩ শতাংশ, যি উচ্চ কম্পাঙ্ক, কম মূল্যৰ খুচুৰা পৰিশোধৰ বাবে ইউপিআইৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰক প্ৰতিফলিত কৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে, ব্যক্তিৰ পৰা ব্যক্তি (পি2পি) লেনদেনবোৰে লেনদেনৰ মূল্যত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে, যি ৭১ শতাংশ অৰিহণা যোগায়, যি ব্যক্তিসকলৰ মাজত অধিক টিকট স্থানান্তৰৰ বাবে সেইবোৰৰ ব্যৱহাৰৰ ইংগিত দিয়ে। এই বৈসাদৃশ্যই ইউ পি আই-ৰ দ্বৈত ভূমিকাক এক গণ খুচুৰা পৰিশোধ মঞ্চ আৰু বৃহৎ মূল্যৰ পুঁজি স্থানান্তৰৰ বাবে এক বিশ্বস্ত মাধ্যম হিচাপে চিহ্নিত কৰে।

Fig 5: ইউপিআই পি2পি বনাম পি2এম স্প্লিট-ভলিউম আৰু মূল্য

টিকটৰ আকাৰ, ক্ষুদ্ৰ পৰিশোধৰ দ্বাৰা লেনদেন বিতৰণে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে

বিত্তীয় বৰ্ষ ২০২৬ -ত মুঠ ২৪,১৬২ কোটি ইউ পি আই লেনদেনে সমগ্ৰ দেশতে দৈনন্দিন ডিজিটেল পৰিশোধ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত মঞ্চখনৰ গভীৰ একত্ৰীকৰণ প্ৰতিফলিত কৰিছিল, বিশেষকৈ ব্যৱসায়িক খণ্ডত শক্তিশালী গতিৰ সৈতে। পি2এম লেনদেনসমূহ প্ৰধানকৈ সৰু টিকটৰ পৰিশোধৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছিল, যাৰ ৮৬ শতাংশ ৫০০ টকাতকৈ কম আছিল, যি নিয়মীয়া খুচুৰা বিক্ৰী আৰু দৈনন্দিন বাণিজ্যৰ সৈতে ইউপিআইৰ গভীৰ একত্ৰীকৰণৰ ওপৰত আলোকপাত কৰিছিল, যদিও উচ্চ মূল্যৰ লেনদেনসমূহৰ সম্প্ৰসাৰণ অব্যাহত আছিল। পি2পি লেনদেনসমূহেও কম মূল্যৰ স্থানান্তৰৰ বাবে ব্যাপক ব্যৱহাৰ দেখুৱাইছে (৫০০ টকাৰ তলত ৫৯শতাংশ), আনহাতে ৫০০ টকাৰ ওপৰৰ লেনদেনৰ উল্লেখযোগ্য ৪১ শতাংশই নিয়মীয়া ব্যক্তিগত পৰিশোধ আৰু উচ্চ মূল্যৰ পুঁজি স্থানান্তৰ দুয়োটাৰে সুবিধা প্ৰদানত ইউপিআইৰ বৰ্ধিত বহুমুখীতাক প্ৰতিফলিত কৰে।

Fig 6: টিকটৰ আকাৰ অনুসৰি ইউ পি আই লেনদেন বিতৰণ

V. বিশ্ব পৰ্যায়ত ইউপিআই

ঘৰুৱা পৰিশোধ উদ্ভাৱন হিচাপে যি আৰম্ভ হৈছিল সেয়া আজি ডিজিটেল পৰিশোধৰ ক্ষেত্ৰত এক বিশ্বব্যাপী মানলৈ বিকশিত হৈছে।

২০২৫ চনলৈকে ইউ পি আই বিশ্বৰ বাস্তৱ-সময়ৰ পৰিশোধ লেনদেনৰ পৰিমাণৰ প্ৰায় ৪৯ শতাংশ, যিটো আই এম এফ-ৰ দ্বাৰা স্বীকৃত এক মাইলৰ খুঁটি।

দৈনিক ৬৬ কোটিৰো অধিক লেনদেন প্ৰক্ৰিয়া সম্পন্ন হোৱাৰ লগে লগে ইউ পি আই-য়ে বিশ্বব্যাপী পেমেণ্ট নেটৱৰ্কক অতিক্ৰম কৰিছে, যাৰ ফলত তাৎক্ষণিক, সুৰক্ষিত আৰু সামগ্ৰিক ডিজিটেল পেমেণ্টত বিশ্বৰ আগশাৰীৰ দেশ হিচাপে ভাৰতৰ স্থিতি শক্তিশালী হৈছে।

 ইউ পি আই আন্তঃসীমান্ত ডিজিটেল পেমেণ্টৰ বাবে এক গোলকীয় মঞ্চ হিচাপেও আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে আৰু বৰ্তমান সংযুক্ত আৰৱ এমিৰেটছ, ফ্ৰান্স, ভূটান, শ্ৰীলংকা, নেপাল, ছিংগাপুৰ, মৰিচাছ, কাটাৰ, কম্বোডিয়া, গ্ৰীচ আৰু মালদ্বীপ আদি ১১ খন দেশত কাৰ্য্যকৰী হৈ আছে।

VI. সন্মুখৰ পথ, ইউ পি আই-ৰ পৰৱৰ্তী দশক

ইউ পি আই-ৰ পৰৱৰ্তী দশকত ভাৰতৰ ডিজিটেল পেমেণ্ট পৰিৱেশত আৰু অধিক পৰিৱৰ্তন সাধন কৰিবলৈ সাজু হৈছে। নতুন ব্যৱহাৰকাৰী আৰু ব্যৱসায়ীসকলক ইউ পি আই পৰিৱেশতন্ত্ৰলৈ অনাৰ জৰিয়তে, ভাৰত চৰকাৰ ইউ পি আই-নেতৃত্বাধীন উদ্ভাৱনৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায় সক্ষম কৰাৰ লগতে নিৰন্তৰ নীতি সমৰ্থন, প্ৰযুক্তিগত উন্নতি আৰু অধিক বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ ডিজিটেল পেমেণ্ট পৰিৱেশতন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰাৰ বাবে প্ৰতিশ্ৰুতিবদ্ধ হৈ আছে।

**********

SR/AD/MK