প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীৰ নেতৃত্বত আৰু কেন্দ্ৰীয় গৃহ মন্ত্ৰী শ্ৰী অমিত শ্বাহৰ নিৰ্দেশনাত পলাতক অপৰাধীসকলৰ বিৰুদ্ধে নিৰ্ণায়ক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰি ভাৰতে ২০১৯ চনৰ পৰা ৩৬ খন দেশৰ পৰা ২৭৪ জন পলাতক অপৰাধীক ঘূৰাই আনিছে। পলাতকৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰিবলৈ প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে ২০১৮ চনত পলাতক অৰ্থনৈতিক অপৰাধ আইন প্ৰণয়ন কৰে। গৃহ মন্ত্ৰী শ্ৰী অমিত শ্বাহৰ নিৰ্দেশনাত ভাৰতে পলায়নকাৰীসকলৰ বিৰুদ্ধে এক সংহত, চোৰাংচোৱা-আধাৰিত আৰু প্ৰযুক্তি-চালিত আৰ্হি বিকশিত কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ পথ মুকলি হৈছে আৰু তেওঁলোকক ভাৰতলৈ ঘূৰি অহাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা হৈছে।

২০১৪ চনৰ পূৰ্বতে, দেশখনৰ প্ৰত্যৰ্পণ পৰিকাঠামো পুৰণি হৈ পৰিছিল আৰু কেৱল ৩৭ খন দেশৰ সৈতে ভাৰতৰ প্ৰত্যৰ্পণ চুক্তি আছিল। অৰ্থনৈতিক পলায়নকাৰীসকলৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ বা তেওঁলোকৰ সম্পত্তি জব্দ কৰিবলৈ কোনো নিৰ্দিষ্ট আইন নাছিল। ২০০৪ চনৰ পৰা ২০১৩ চনৰ ভিতৰত ভাৰতে প্ৰতি বছৰে গড়ে মাত্ৰ চাৰিজন পলাতক অপৰাধীক প্ৰত্যৰ্পণ কৰাইছিল, আনহাতে ১১০ টা প্ৰত্যৰ্পণৰ অনুৰোধ বিচাৰাধীন হৈ আছিল। ইয়াৰ উপৰি, অসম্পূৰ্ণ নথিপত্ৰ আৰু মন্থৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণে প্ৰত্যৰ্পণ প্ৰক্ৰিয়াটো অত্যন্ত জটিল কৰি তুলিছিল, যাৰ ফলত প্ৰায়ে বিদেশী আদালতে প্ৰত্যৰ্পণৰ অনুৰোধ অস্বীকাৰ কৰিছিল। ভাৰতৰ প্ৰত্যৰ্পণ প্ৰচেষ্টাসমূহেও আইনী তথা ন্যায়িক বাধাৰ সন্মুখীন হৈছিল, যাৰ ভিতৰত আছিল দ্বৈত বিপদাশংকা আৰু দ্বৈত অপৰাধমূলক নীতি, যাৰ ফলত প্ৰায়ে প্ৰত্যৰ্পণৰ অনুৰোধ নাকচ হৈছিল। তদুপৰি, গৃহ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয় তথা অন্যান্য বিভাগসমূহৰ মাজত ফলপ্ৰসূ সমন্বয় আৰু একত্ৰিত কৌশলৰ অনুপস্থিতিয়ে প্ৰগতি বাধাগ্ৰস্ত কৰিছিল। পলায়নকাৰীসকলৰ বিষয়ে তথ্যৰ আদান-প্ৰদান, অৱস্থান অনুসৰণ আৰু ৰেড কৰ্ণাৰ জাননী জাৰী কৰাটোও ধীৰ গতিত স্থানান্তৰিত কৰা হৈছিল।

পূৰ্বৰ চৰকাৰসমূহত পলায়নকাৰীসকলক ঘূৰাই আনিবলৈ ৰাজনৈতিক ইচ্ছাশক্তিৰ অভাৱ আছিল; মোদী চৰকাৰে পলায়নকাৰীসকলক প্ৰেৰণ কৰাটো ‘ৰাষ্ট্ৰীয় অগ্ৰাধিকাৰ’ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছে। প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীৰ দৃষ্টিভংগীৰ সৈতে সংগতি ৰাখি কেন্দ্ৰীয় গৃহ মন্ত্ৰীগৰাকীয়ে পলায়নকাৰীসকলৰ বিৰুদ্ধে তিনিটা কৌশলৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছেঃ বিশ্বব্যাপী প্ৰসাৰ, শক্তিশালী সমন্বয় আৰু স্মাৰ্ট কূটনীতি। শ্ৰী অমিত শ্বাহে পলাতক অপৰাধীসকলৰ বিষয়টো দেশৰ সাৰ্বভৌমত্ব, অৰ্থনৈতিক সুস্থিৰতা, আইন-শৃংখলা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাৰ সৈতে অন্তৰ্নিহিতভাৱে জড়িত বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।

মোদী চৰকাৰে ২০১৯ চনত এন আই এ (সংশোধনী) আইন আৰু ইউ এ পি এ (সংশোধনী) আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল, আৰু ২০২০ চনৰ পৰা, পলাতক অপৰাধীসকলক ভাৰতলৈ ঘূৰাই অনাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো এক মিছন মোডত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। ফলস্বৰূপে, বলৱৎ কৰাৰ প্ৰচেষ্টা কেৱল নিষিদ্ধ সংগঠনসমূহতে সীমাবদ্ধ হৈ থকা নাছিল। ব্যক্তিগত সন্ত্ৰাসবাদী, পৰিচালনা কৰোঁতা, পুঁজি যোগানৰ নেটৱৰ্ক আৰু বিদেশত অৱস্থিত সমৰ্থন প্ৰণালী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ পদক্ষেপৰ পৰিসৰ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত ভাৰতৰ পলায়নকাৰীসকলক অনুসৰণ কৰাৰ আৰু তেওঁলোকৰ নেটৱৰ্ক ধ্বংস কৰাৰ ক্ষমতা যথেষ্ট শক্তিশালী হৈছিল।

২০২৪ চনত, মোদী চৰকাৰে তিনিখন নতুন অপৰাধমূলক আইন কাৰ্যকৰী কৰিছিল, য’ত পলাতক অপৰাধীসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিশেষ ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। প্ৰথমবাৰৰ বাবে, ভাৰতীয় নাগৰিক সুৰক্ষা সংহিতা (বি এন এছ এছ) ৰ ৩৫৫ আৰু ৩৫৬ নম্বৰ অনুচ্ছেদে অনুপস্থিতিত বিচাৰৰ ব্যৱস্থা কৰে, যাৰ ফলত বিচাৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অভিযোজনলৈকে সমগ্ৰ ন্যায়িক প্ৰক্ৰিয়াটো এজন পলাতক অভিযুক্তৰ অনুপস্থিতিতো সম্পূৰ্ণ কৰিব পৰা যায়।

২০২২ চনত ভাৰতে ৯০ সংখ্যক ইণ্টাৰপোল সাধাৰণ সভাৰ আয়োজন কৰিছিল, য’ত কেন্দ্ৰীয় গৃহ মন্ত্ৰী শ্ৰী অমিত শ্বাহে গোলকীয় আৰক্ষী ব্যৱস্থাৰ তিনিটা স্তম্ভ-যোগাযোগ, সহযোগিতা আৰু সমন্বয়ৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ভাৰত আৰু বিশ্বৰ আইন প্ৰৱৰ্তনকাৰী সংস্থাসমূহৰ মাজত সমন্বয়, সংযোগ আৰু তথ্যৰ আদান-প্ৰদান শক্তিশালী কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় গৃহ মন্ত্ৰীগৰাকীয়ে ২০২৫ চনৰ জানুৱাৰী মাহত ভাৰতপোল আৰম্ভ কৰে। ভাৰতপোলে চি বি আই, ৰাজ্যিক আৰক্ষী মুখ্য কাৰ্যালয়ে (ইণ্টাৰপোল যোগাযোগ বিযয়া-আই এল অ’-ৰ জৰিয়তে) জিলা আৰক্ষী মুখ্য কাৰ্যালয়সমূহক একক মঞ্চত একত্ৰিত কৰি এক ব্যাপক তথ্য আন্তঃগাঁথনি সৃষ্টি কৰিছে। এই পদক্ষেপৰ অধীনত, তথ্যৰ নিৰবিচ্ছিন্ন প্ৰবাহ নিশ্চিত কৰি ৰাজ্যিক আৰু কেন্দ্ৰীয় সংস্থাৰ ১,৪০০ ইউনিটক প’ৰ্টেলৰ জৰিয়তে সংযোগ কৰা হৈছে।

ফলস্বৰূপে, চি বি আই আৰু অন্যান্য আইন প্ৰৱৰ্তনকাৰী সংস্থাসমূহৰ মাজত তথ্যৰ আদান-প্ৰদানৰ বাবে সঁহাৰিৰ সময় যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছে। আজি, চি বি আই-ৰ দ্বাৰা বিচৰা তথ্য সাধাৰণতে আন আইন প্ৰৱৰ্তনকাৰী সংস্থাসমূহে ১০-ৰ পৰা ২০ দিনৰ ভিতৰত শ্বেয়াৰ কৰে আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত, ৩-ৰ পৰা ১০ দিনৰ ভিতৰত, তদন্ত আৰু প্ৰত্যৰ্পণ কাৰ্য্যকলাপৰ দক্ষতা যথেষ্ট উন্নত কৰে। কেন্দ্ৰীয় গৃহ মন্ত্ৰীয়ে এই দিশত মুঠ ৫ খন গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰে।

মোদী চৰকাৰে অধিক কঠোৰতাৰে কলা ধন বৈধকৰণ প্ৰতিৰোধ আইন (পিএমএলএ) বলবৎ কৰিছে। পিএমএলএৰ কঠোৰ প্ৰয়োগৰ জৰিয়তে মোদী চৰকাৰে ২০১৯ চনৰ পৰা ২০২৬ চনৰ ভিতৰত পলাতক অপৰাধীসকলৰ ১৭,৮৭৪ কোটি টকাৰ সম্পত্তি জব্দ কৰে। পলায়নকাৰীসকলক বিচাৰি উলিয়াবলৈ আৰু গ্ৰেপ্তাৰ কৰিবলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰচেষ্টাক শক্তিশালী কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় অনুসন্ধান সংস্থাই (চি বি আই) এক বিশেষ গোলকীয় অভিযান কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছে। কেন্দ্ৰই ইণ্টাৰপোলৰ জৰিয়তে সমগ্ৰ বিশ্বৰ আৰক্ষী সংস্থাসমূহৰ সৈতে বাস্তৱ সময়ত সমন্বয় কৰে, যাৰ ফলত পলায়নকাৰীসকলৰ দ্ৰুত ট্ৰেকিং আৰু ধৰা পেলোৱা সম্ভৱ হয়। তথ্যৰ দ্ৰুত আদান-প্ৰদানৰ সুবিধাৰ বাবে, চি বি আই-য়ে প্ৰতিখন ৰাজ্যৰ লগতে সকলো কেন্দ্ৰীয় অনুসন্ধানকাৰী সংস্থাত ইণ্টাৰপোলৰ যোগাযোগ বিষয়া নিযুক্ত কৰিছে, যাৰ ফলত এই তদন্তৰ সমন্বয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।

শেহতীয়া বছৰবোৰত ইণ্টাৰপোলৰ ৰেড কৰ্ণাৰ জাননীৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে। ২০২২ চনত ৪০ টা, ১০০ টা ২০২৩, ১০৭ টা ২০২৪ ত, ১১২ টা ২০২৫ টা ৰেড কৰ্ণাৰ জাননী জাৰী কৰা হৈছিল আৰু ইতিমধ্যে ২০২৬ চনত ১৮২ টা ৰেড কৰ্ণাৰ জাননী জাৰী কৰা হৈছে। পলাতক অপৰাধীসকলক বিচাৰি উলিওৱাৰ প্ৰচেষ্টা শক্তিশালী কৰিবলৈ, পলায়ন কৰা অপৰাধীসকলক ভূ-অৱস্থান কৰিবলৈ অপাৰেচন ত্ৰিশুল আৰম্ভ কৰা হৈছিল। এই পদক্ষেপৰ অধীনত, ইণ্টাৰপোলৰ সমৰ্থনত, উপগ্ৰহৰ ইনপুট, নিৰীক্ষণ আৰু ডিজিটেল পদচিহ্ন বিশ্লেষণ ব্যৱহাৰ কৰি লুকাই থকা পলায়নকাৰীসকলৰ অৱস্থান স্থাপন কৰা হৈছিল। বহু পলাতক অপৰাধীয়ে বিদেশত থকাৰ সময়ত নিজৰ নাম বা পৰিচয় সলনি কৰিছিল। অৱশ্যে, উন্নত প্ৰযুক্তি তথা প্ৰফাইল মেপিং ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে, ভাৰতীয় সংস্থাসমূহে তেওঁলোকক চিনাক্ত আৰু সন্ধান কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। আদালতৰ শুনানিৰ বাবে ভিডিঅ’ কনফাৰেন্সিঙৰ ব্যৱহাৰকে ধৰি প্ৰত্যাবৰ্তনৰ কাৰ্য্যকলাপ ত্বৰান্বিত কৰাৰ বাবেও প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, যাৰ ফলত আইনী প্ৰক্ৰিয়া ত্বৰান্বিত কৰাত সহায় হৈছে। যোৱা তিনি বছৰত ৪০১ জন পলাতক অপৰাধীৰ বিৰুদ্ধে ৰেড কৰ্ণাৰ জাননী জাৰী কৰা হৈছে।

বছৰ অনুসৰি অনুসৰি ২০১৯ চনৰ পৰা ২০২৬ চনৰ ভিতৰত ২৭৪ জন পলাতক অপৰাধীক ঘূৰাই অনা হৈছে

কেন্দ্ৰীয় গৃহ মন্ত্ৰী শ্ৰী অমিত শ্বাহৰ নিৰ্দেশনাত প্ৰত্যাবৰ্তনৰ অনুৰোধসমূহ এতিয়া অধিক পেছাদাৰী আৰু মানক পদ্ধতিৰে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, অনুৰোধ কৰা দেশৰ তথ্যচিত্ৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু আইনী প্ৰত্যাশাবোৰ সাৱধানে বিবেচনা কৰাৰ পাছত লিখিত আশ্বাস প্ৰদান কৰা হয়। ভাৰতলৈ ঘূৰাই অনা পলায়নকাৰীসকলৰ ভিতৰত আছে সন্ত্ৰাসবাদ সন্দৰ্ভত বিচাৰি থকা ব্যক্তি, গেংষ্টাৰ, বিত্তীয় অপৰাধী, মাদক দ্ৰব্যৰ অভিযুক্ত আৰু হত্যাৰ গোচৰত বিচাৰি থকা অপৰাধী, বলাৎকাৰ আৰু শিশু সুৰক্ষা (প’ক্স’) আইনৰ অধীনৰ অপৰাধী।

পলায়নকাৰীসকলক ভাৰতলৈ ঘূৰাই অনাৰ অভিযানটো সন্ত্ৰাসবাদ, খালিস্তান সমৰ্থক উগ্ৰবাদ, গেংষ্টাৰ-সন্ত্ৰাসবাদ সম্পৰ্ক, মাদক দ্ৰব্য সৰবৰাহ, চাইবাৰ জালিয়াতি আৰু জাল নোটৰ সৈতে জড়িত গোচৰসমূহত বিস্তৃত হৈ আছে। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ পৰা তহৱুৰ হুছেইন ৰাণাক প্ৰেৰণ কৰাটো ভাৰতৰ সংকল্প আৰু জটিল সন্ত্ৰাসবাদী গোচৰ অনুসৰণৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ ধাৰাবাহিক আইনী আৰু কূটনৈতিক প্ৰচেষ্টাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ। জম্মু-কাশ্মীৰ সম্পৰ্কীয় বিষয়ত, বিদেশৰ পৰা কাৰ্য্যকৰী হোৱা পলায়নকাৰীসকলক সন্ত্ৰাসবাদ, নাৰ্কো-সন্ত্ৰাসবাদ আৰু সীমান্ত সমৰ্থন নেটৱৰ্ক বজাই ৰাখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

পলাতক অপৰাধীসকলক ভাৰতলৈ ঘূৰাই অনাৰ ক্ষেত্ৰত লাভ কৰা সফলতা সুযোগৰ ফলত নহয়, বৰঞ্চ বিশ্বাসযোগ্যতা, সম্পূৰ্ণ আইনী প্ৰস্তুতি, স্থায়ী কূটনৈতিক দৃঢ়তা আৰু নিৰন্তৰ অনুসৰণৰ ফলত হৈছে। ঘৰুৱা পৰ্যায়ত, এই প্ৰচেষ্টা চোৰাংচোৱা ব্যুৰো (আইবি), কেন্দ্ৰীয় অনুসন্ধান ব্যুৰো (চিপিআই), গৱেষণা আৰু বিশ্লেষণ শাখা (আৰএণ্ডএডব্লিউ), ৰাষ্ট্ৰীয় অনুসন্ধান সংস্থা (এন আই এ), বিধি বলবৎকাৰী নিৰ্দেশালয় (ই ডি), বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয় (এম ই এ), মাদক দ্ৰব্য নিয়ন্ত্ৰণ ব্যুৰো (এন চি বি), সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ চোৰাংচোৱা সঞ্চালকালয় (ডি জি জি আই), আৰু ৰাজ্যিক আৰক্ষী বাহিনীৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সমন্বয়ৰ দ্বাৰা চালিত হৈছে। ই এক প্ৰকৃত ‘সম্পূৰ্ণ চৰকাৰী’ দৃষ্টিভংগী প্ৰতিফলিত কৰে, য’ত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক সংস্থাসমূহে পলাতক অপৰাধীসকলৰ প্ৰত্যৰ্পণ নিশ্চিত কৰি ভুক্তভোগীসকলক দ্ৰুত ন্যায় প্ৰদান কৰিবলৈ ঘনিষ্ঠ সমন্বয়ত কাম কৰে।

২০২৬ চনৰ জানুৱাৰীত চোৰাংচোৱা ব্যুৰো (আইবি) ৰ মাল্টি এজেন্সি চেণ্টাৰ (এমএচচি) ৰ অধীনত এটা স্থায়ী কেন্দ্ৰীয় গোট গঠন কৰাটোৱে ভাৰতৰ পলাতক অপৰাধী ব্যৱস্থাপনা পৰিকাঠামো শক্তিশালী কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠানিক পদক্ষেপ হিচাপে চিহ্নিত কৰিছে। এই গোটটোৱে পলাতক অপৰাধীৰ গোচৰসমূহক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া, নথিপত্ৰৰ মান নিৰ্ধাৰণ কৰা, তথ্যৰ ব্যৱধান দূৰ কৰা, বিদেশী অংশীদাৰসকলৰ সৈতে ধাৰাবাহিক অনুসৰণ নিশ্চিত কৰা আৰু ৰাজ্যিক সংস্থাসমূহে আৰম্ভ কৰা গোচৰসমূহক ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ সমৰ্থন প্ৰদান কৰাৰ বাবে দায়বদ্ধ। বিদেশৰ পৰা কাৰ্য্যকৰী হোৱা পলাতক অপৰাধীসকল সুপ্ত গোচৰৰ ফাইল নহয়-সেইবোৰে জীৱন্ত কাৰ্য্যকৰী ভাবুকিৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে যাৰ বাবে স্থায়ী, সমন্বিত আৰু সক্ৰিয় পদক্ষেপৰ প্ৰয়োজন।

Click here to see the Note.

***

RK / RR / PS/MK