ਕੇਂਦਰੀ ਵਿੱਤ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਮਾਮਲੇ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਨਿਰਮਲਾ ਸੀਤਾਰਮਨ ਨੇ ਅੱਜ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਸਰਵੇਖਣ 2025-26 ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਉੱਭਰਦੇ ਕਿਰਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁਨਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਲਾਭ ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਹੁਨਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਹੁਨਰ ਇਕੋਸਿਸਟਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਹੁਨਰ ਨੀਤੀ; ਸਿੱਖਿਆ, ਕਿਰਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ, ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਤੰਤਰ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ, ਰੁਜ਼ਗਾਰਦਾਤਿਆਂ, ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਪੀਐੱਲਐੱਫਐੱਸ 2023-24 ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਆਂ (15 ਤੋਂ 59 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਸਮੂਹ) ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਜਾਂ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 2017-18 ਵਿੱਚ 8.1 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2023-24 ਵਿੱਚ 34.7 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁਨਰ ਸਬੰਧੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਭਵਿੱਖਮੁਖੀ ਹੁਨਰ ਪਾਠਕ੍ਰਮ

169 ਟਰੇਡ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 31 ਭਵਿੱਖਮੁਖੀ ਹੁਨਰ ਪਾਠਕ੍ਰਮ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਏਆਈ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਆਫ਼ ਥਿੰਗਜ਼ (ਆਈਓਟੀ), ਅਖੁੱਟ ਊਰਜਾ ਅਤੇ 3ਡੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ—ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਕੇ ਐੱਨਐੱਸਕਿਊਐੱਫ-ਅਨੁਕੂਲ ਸਿਖਲਾਈ ਹੇਠ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਈਟੀਆਈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੁਨਰ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਆਪੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਆਈਟੀਆਈ ਰਾਹੀਂ ਹੁਨਰ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ

ਆਈਟੀਆਈ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੁਧਾਰ ਹੁਨਰ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੁਧਾਰਨ, ਉਦਯੋਗਕ ਪ੍ਰਸੰਗਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ’ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਆਈਟੀਆਈ ਅੱਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਹੇਠ 1,000 ਸਰਕਾਰੀ ਆਈਟੀਆਈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 200 ਹੱਬ ਆਈਟੀਆਈ ਅਤੇ ਸਪੋਕ ਆਈਟੀਆਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ—ਨੂੰ ਸਮਾਰਟ ਕਲਾਸਰੂਮ, ਆਧੁਨਿਕ ਲੈਬਾਰਟਰੀਆਂ, ਡਿਜੀਟਲ ਸਮਗਰੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ-ਅਨੁਕੂਲ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੱਪਗ੍ਰੇਡ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ

ਪਾਠਕ੍ਰਮ, ਸਿਖਲਾਈ, ਅਪਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਮਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਕਤਾ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵਜੋਂ, ਪੀਐੱਮਕੇਵੀਵਾਈ 4.0 ਤਹਿਤ ਉਦਯੋਗਮੁਖੀ ਸੈਕਟਰ ਸਕਿੱਲ ਕੌਂਸਲਾਂ (ਐੱਸਐੱਸਸੀ) ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਐੱਨਐੱਸਕਿਊਐੱਫ-ਅਨੁਕੂਲ ਨੌਕਰੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰਦਾਤਾ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਆਏ ਟ੍ਰੇਨਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕੋਰਸ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਧਾਰਨ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਪਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪ ਮੇਲੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰਦਾਤਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਖੋਜ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਰੁਜ਼ਗਾਰਦਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਖੋਜ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣਾ

ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਧਾਰਨ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਪਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪ ਮੇਲੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰਦਾਤਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਖੋਜ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੀਐੱਮਕੇਵੀਵਾਈ 4.0 ਹੇਠ ਤਕਨੀਕ, ਗ੍ਰੀਨ ਊਰਜਾ, ਸਿਹਤ, ਉੱਨਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਈ-ਕਾਮਰਸ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ, ਆਲਮੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਰਹੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਚਾਲਕਾਂ ਵੱਲ ਸਾਂਝੇ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੁਨਰ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਐੱਸਆਈਡੀਐਚ, ਐੱਨਸੀਐੱਸ ਅਤੇ ਈ-ਸ਼੍ਰਮ ਪੋਰਟਲਾਂ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਡਿਜੀਟਲ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ, ਰੁਜ਼ਗਾਰਦਾਤਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੁਨਰ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਪਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪ ਢਾਂਚਾ

ਅਪਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪ ਢਾਂਚਾ ਨੀਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਬਦਲਾਅ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਪਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਯੋਜਨਾ (ਐੱਨਏਪੀਐੱਸ) ਅਤੇ ਐੱਨਏਟੀਐੱਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਦਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੱਦ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 43.47 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਪਰੈਂਟਿਸ 36 ਰਾਜਾਂ/ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਐੱਮ-ਐੱਨਏਪੀਐੱਸ ਹੇਠ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ 51,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਐੱਨਏਟੀਐੱਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ 5.23 ਲੱਖ ਅਪਰੈਂਟਿਸ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਪਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅੱਗੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ

ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਵਿਕਾਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉੱਨਤ ਸੰਸਥਾਗਤ ਏਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਲਮੇਲ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਯੋਗ ਬਣਾਏਗਾ। ਇਹ ਉਦਯੋਗ-ਅਧਾਰਤ ਹੁਨਰਾਂ ’ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦਬਾਅ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁਨਰ–ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

************

ਡੀਟੀ/ਡੀਏਐਮ