પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા 9મી મે 2015ના રોજ શરૂ કરવામાં આવેલી જનસુરક્ષા યોજનાઓ - પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના (PMJJBY), પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના (PMSBY), અને અટલ પેન્શન યોજના (APY) ની કલ્પના બધાને, ખાસ કરીને સમાજના વંચિત અને નબળા વર્ગોને સસ્તું નાણાકીય રક્ષણ આપવા માટે કરવામાં આવી હતી. આ ફ્લેગશિપ યોજનાઓ નાગરિકોને જીવનની અનિશ્ચિતતાઓ સામે રક્ષણ આપીને અને લાંબા ગાળાની નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતાને પ્રોત્સાહન આપીને વીમા અને પેન્શનના લેન્ડસ્કેપને વ્યાપક બનાવવાનો લક્ષ્યાંક ધરાવે છે.

ત્રણ જન સુરક્ષા યોજનાઓના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો પર પ્રતિબિંબિત કરતા, કેન્દ્રીય નાણા અને કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રી શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણે કહ્યું, "માનનીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ ઓછી કિંમતે વીમા અને પેન્શન લાભો પૂરા પાડવા માટે PM જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના, PM સુરક્ષા વીમા યોજના અને અટલ પેન્શન યોજના સમાવતી જન સુરક્ષા યોજનાઓ શરૂ કરી હતી."

જન સુરક્ષા યોજનાઓની 11મી વર્ષગાંઠ પરના ડેટા ટાંકીને શ્રીમતી સીતારમણે કહ્યું કે PMJJBY, PMSBY અને APY હેઠળ અનુક્રમે 27 કરોડ, 58 કરોડ અને 9 કરોડથી વધુ નોંધણી કરવામાં આવી છે.

PMJJBY યોજના પર નાણા મંત્રીએ કહ્યું કે આ યોજનાએ 10.7 લાખથી વધુ પરિવારો માટે ₹ 21,500 કરોડથી વધુના દાવા પતાવ્યા છે.

PMSBY યોજના હેઠળ, શ્રીમતી સીતારમણે કહ્યું કે આ યોજનાએ 1.84 લાખથી વધુ પરિવારો માટે લગભગ ₹ 3,660 કરોડના દાવા પતાવ્યા છે.

"જેમ આપણે જન સુરક્ષા યોજનાઓની 11મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી કરીએ છીએ, ત્યારે બેંકો અને વીમા કંપનીઓના ફિલ્ડ ફંક્શનરીઝ સહિતના તમામ હિતધારકો પ્રત્યે હાર્દિક પ્રશંસા વ્યક્ત કરું છું, જેમના સમર્પિત પ્રયાસોએ આ યોજનાઓને મોટી સફળતા અપાવી છે" તેમ શ્રીમતી સીતારમણે અંતમાં જણાવ્યું હતું.

આ પ્રસંગે કેન્દ્રીય નાણા રાજ્ય મંત્રી શ્રી પંકજ ચૌધરીએ જણાવ્યું હતું કે, "આ યોજનાઓનો ઉદ્દેશ્ય ગરીબમાં ગરીબ લોકોને વીમા કવચ અને પેન્શન સહાય પૂરી પાડવાનો છે. આ યોજનાઓનું મુખ્ય ધ્યાન નોંધણી અને દાવાઓના ડિજિટાઈઝેશન અને સરળીકરણ પર રહ્યું છે. ઓનલાઈન જન સુરક્ષા પોર્ટલના લોન્ચિંગથી નાગરિકો માટે બેંક શાખાઓ કે પોસ્ટ ઓફિસની મુલાકાત લીધા વિના સગવડતાપૂર્વક નોંધણી કરવાનું શક્ય બન્યું છે. દાવાની પ્રક્રિયાના ડિજિટાઇઝેશને ઝડપી પતાવટ સુનિશ્ચિત કરી છે, જે શોકગ્રસ્ત પરિવારોને જ્યારે સૌથી વધુ જરૂર હોય ત્યારે સમયસર સહાય સક્ષમ બનાવે છે."

જેમ આપણે ત્રણ સામાજિક સુરક્ષા (જન સુરક્ષા) યોજનાઓ — પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના (PMJJBY), પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના (PMSBY) અને અટલ પેન્શન યોજના (APY) ની 11મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી કરીએ છીએ, ત્યારે ચાલો યાદ કરીએ કે કેવી રીતે આ યોજનાઓએ લોકોને સસ્તું વીમો અને સુરક્ષા (જન સુરક્ષા), તેમની સિદ્ધિઓ અને મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ સક્ષમ કરી છે.

1. પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના (PMJJBY)

પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના (PMJJBY) દરરોજ રૂ. 2 થી ઓછા પ્રીમિયમે કોઈપણ કારણસર મૃત્યુ માટે જીવન વીમા કવચ પ્રદાન કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.

યોજનાની મુખ્ય વિશેષતા: PMJJBY એ એક વર્ષનું કવર છે, જે વર્ષ-દર-વર્ષે રિન્યુ કરી શકાય છે. આ યોજના LIC અને અન્ય જીવન વીમા કંપનીઓ દ્વારા ઓફર / સંચાલિત કરવામાં આવે છે જે સમાન શરતો પર ઉત્પાદન ઓફર કરવા માટે તૈયાર હોય અને આ હેતુ માટે બેંકો / પોસ્ટ ઓફિસ સાથે જરૂરી મંજૂરીઓ અને જોડાણ ધરાવતી હોય. ભાગ લેતી બેંકો / પોસ્ટ ઓફિસ તેમના સબ્સ્ક્રાઇબર્સ માટે યોજનાના અમલીકરણ માટે આવી કોઈપણ જીવન વીમા કંપનીને સામેલ કરવા માટે સ્વતંત્ર છે.

પાત્રતાની શરતો: ભાગ લેતી બેંકો / પોસ્ટ ઓફિસના તમામ વ્યક્તિગત બેંક / પોસ્ટ ઓફિસ ખાતાધારકો જેઓ 18 થી 50 વર્ષની વય જૂથમાં છે, જેઓ જોડાવા માટે તેમની સંમતિ આપે છે / ઓટો-ડેબિટ સક્ષમ કરે છે, તેઓ યોજનામાં જોડાવા માટે હકદાર છે. એક જ વ્યક્તિ દ્વારા એક અથવા અલગ-અલગ બેંકો / પોસ્ટ ઓફિસમાં રાખવામાં આવેલા બહુવિધ બેંક / પોસ્ટ ઓફિસ ખાતાઓના કિસ્સામાં, વ્યક્તિ માત્ર એક બેંક / પોસ્ટ ઓફિસ ખાતા દ્વારા જ યોજનામાં જોડાવા માટે પાત્ર છે.

નોંધણીનો સમયગાળો: કવર 1લી જૂનથી 31મી મે સુધીના એક વર્ષના સમયગાળા માટે રહેશે જે માટે નિયત ફોર્મ પર નિયુક્ત વ્યક્તિગત બેંક / પોસ્ટ ઓફિસ ખાતામાંથી ઓટો-ડેબિટ દ્વારા જોડાવા / ચૂકવણી કરવાનો વિકલ્પ આપવો જરૂરી રહેશે.

પ્રીમિયમ: સભ્ય દીઠ વાર્ષિક રૂ. 436/-. પ્રીમિયમ યોજના હેઠળ નોંધણી સમયે આપવામાં આવેલા વિકલ્પ મુજબ, એક હપ્તામાં 'ઓટો ડેબિટ' સુવિધા દ્વારા ખાતાધારકના બેંક / પોસ્ટ ઓફિસ ખાતામાંથી કાપવામાં આવશે. સંભવિત કવર માટે વિલંબિત નોંધણી નીચે મુજબ પ્રો-રેટા પ્રીમિયમની ચુકવણી સાથે શક્ય છે; અ) જૂન, જુલાઈ અને ઓગસ્ટમાં નોંધણી માટે – રૂ. 436/-નું સંપૂર્ણ વાર્ષિક પ્રીમિયમ ચૂકવવાપાત્ર છે. બ) સપ્ટેમ્બર, ઓક્ટોબર અને નવેમ્બરમાં નોંધણી માટે – રૂ. 342/-નું પ્રો-રેટા પ્રીમિયમ ચૂકવવાપાત્ર છે. ક) ડિસેમ્બર, જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરીમાં નોંધણી માટે – રૂ. 228/-નું પ્રો-રેટા પ્રીમિયમ ચૂકવવાપાત્ર છે. ડ) માર્ચ, એપ્રિલ અને મેમાં નોંધણી માટે – રૂ. 114/-નું પ્રો-રેટા પ્રીમિયમ ચૂકવવાપાત્ર છે.

લાભ: કોઈપણ કારણોસર સબસ્ક્રાઈબરના મૃત્યુ પર રૂ. 2 લાખ ચૂકવવાપાત્ર છે. નોંધણીની તારીખથી 30 દિવસનો લિયન પિરિયડ (Lien period) લાગુ થશે.

સિદ્ધિઓ: 29.04.2026 સુધીમાં, PMJJBY હેઠળ સંચિત નોંધણી 27.43 કરોડથી વધુ થઈ છે અને 10,75,625 દાવાઓ માટે રૂ. 21,512.50 કરોડની રકમ ચૂકવવામાં આવી છે. 29.04.2026 સુધીમાં, યોજનામાં 12.72 કરોડ મહિલા નોંધણી અને PMJDY ખાતાધારકો પાસેથી 8.09 કરોડ નોંધણી નોંધવામાં આવી છે.

સ્ત્રોત: સંચિત નોંધણી માટે બેંકો અને વીમા કંપનીઓ, મહિલા લાભાર્થીઓ અને PMJDY ખાતાધારકો માટે બેંકો.

સ્ત્રોત: વીમા કંપનીઓ

2. પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના (PMSBY)

પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના (PMSBY) એ અકસ્માતને કારણે મૃત્યુ અથવા અપંગતા માટે અકસ્માત મૃત્યુ અને અપંગતા કવચ પ્રદાન કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે, જે 18-70 વર્ષની વયના વ્યક્તિઓને દર મહિને રૂ. 2 થી ઓછા પ્રીમિયમે રૂ. 2 લાખ સુધીનું કવચ આપે છે.

યોજનાની મુખ્ય વિશેષતા: PMSBY એ એક વર્ષનું કવર છે, જે વર્ષ-દર-વર્ષે રિન્યુ કરી શકાય છે. આ યોજના જાહેર ક્ષેત્રની સામાન્ય વીમા કંપનીઓ (PSGICs) અને અન્ય સામાન્ય વીમા કંપનીઓ દ્વારા ઓફર / સંચાલિત કરવામાં આવે છે જે સમાન શરતો પર ઉત્પાદન ઓફર કરવા માટે તૈયાર હોય અને આ હેતુ માટે બેંકો / પોસ્ટ ઓફિસ સાથે જરૂરી મંજૂરીઓ અને જોડાણ ધરાવતી હોય. ભાગ લેતી બેંકો / પોસ્ટ ઓફિસ તેમના સબ્સ્ક્રાઇબર્સ માટે યોજનાના અમલીકરણ માટે આવી કોઈપણ વીમા કંપનીને સામેલ કરવા માટે સ્વતંત્ર હશે.

પાત્રતાની શરતો: ભાગ લેતી બેંકો / પોસ્ટ ઓફિસના તમામ વ્યક્તિગત બેંક / પોસ્ટ ઓફિસ ખાતાધારકો જેઓ 18 થી 70 વર્ષની વય જૂથમાં છે, જેઓ જોડાવા માટે તેમની સંમતિ આપે છે / ઓટો-ડેબિટ સક્ષમ કરે છે, તેઓ યોજનામાં જોડાવા માટે હકદાર છે. એક જ વ્યક્તિ દ્વારા એક અથવા અલગ-અલગ બેંકો / પોસ્ટ ઓફિસમાં રાખવામાં આવેલા બહુવિધ બેંક / પોસ્ટ ઓફિસ ખાતાઓના કિસ્સામાં, વ્યક્તિ માત્ર એક બેંક / પોસ્ટ ઓફિસ ખાતા દ્વારા જ યોજનામાં જોડાવા માટે પાત્ર છે.

નોંધણીનો સમયગાળો: કવર 1લી જૂનથી 31મી મે સુધીના એક વર્ષના સમયગાળા માટે રહેશે જે માટે નિયત ફોર્મ પર નિયુક્ત વ્યક્તિગત બેંક / પોસ્ટ ઓફિસ ખાતામાંથી ઓટો-ડેબિટ દ્વારા જોડાવા / ચૂકવણી કરવાનો વિકલ્પ આપવો જરૂરી રહેશે.

પ્રીમિયમ: સભ્ય દીઠ વાર્ષિક રૂ. 20/-. પ્રીમિયમ યોજના હેઠળ નોંધણી સમયે આપવામાં આવેલા વિકલ્પ મુજબ, એક હપ્તામાં 'ઓટો ડેબિટ' સુવિધા દ્વારા ખાતાધારકના બેંક / પોસ્ટ ઓફિસ ખાતામાંથી કાપવામાં આવશે.

લાભ: નીચેના કોષ્ટક મુજબ:

Export to Sheets

સિદ્ધિઓ: 29.04.2026 સુધીમાં, PMSBY હેઠળ સંચિત નોંધણી 58.09 કરોડથી વધુ થઈ છે અને 1,84,662 દાવાઓ માટે રૂ. 3,667.52 કરોડની રકમ ચૂકવવામાં આવી છે. 29.04.2026 સુધીમાં, યોજનામાં 27.45 કરોડ મહિલા નોંધણી અને PMJDY ખાતાધારકો પાસેથી 19.30 કરોડ નોંધણી નોંધવામાં આવી છે.

સ્ત્રોત: સંચિત નોંધણી માટે બેંકો અને વીમા કંપનીઓ, મહિલા લાભાર્થીઓ અને PMJDY ખાતાધારકો માટે બેંકો.

3. અટલ પેન્શન યોજના (APY)

અટલ પેન્શન યોજના (APY) તમામ ભારતીયો, ખાસ કરીને ગરીબો, વંચિતો અને અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારો માટે સાર્વત્રિક સામાજિક સુરક્ષા પ્રણાલી બનાવવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી. અસંગઠિત ક્ષેત્રના લોકો માટે નાણાકીય સુરક્ષા પૂરી પાડવા અને ભવિષ્યની જરૂરિયાતોને આવરી લેવા માટે સરકારની આ એક પહેલ છે. APY ને નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ (NPS) ના એકંદર વહીવટી અને સંસ્થાકીય માળખા હેઠળ પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (PFRDA) દ્વારા સંચાલિત કરવામાં આવે છે.

પાત્રતા: APY 18 થી 40 વર્ષની વય જૂથના તમામ બેંક ખાતાધારકો માટે ખુલ્લી છે જેઓ આવકવેરો ભરનાર નથી અને સબ્સ્ક્રિપ્શન પેન્શનની રકમની પસંદગીના આધારે અલગ-અલગ હોય છે.

લાભ: સબ્સ્ક્રાઇબર્સ 60 વર્ષની વય પછી યોજનામાં જોડાયા પછી સબ્સ્ક્રાઇબર દ્વારા કરાયેલા યોગદાનના આધારે રૂ. 1000 અથવા રૂ. 2000 અથવા રૂ. 3000 અથવા રૂ. 4000 અથવા રૂ. 5000નું ગેરંટીકૃત લઘુત્તમ માસિક પેન્શન મેળવશે.

યોજનાના લાભોનું વિતરણ: માસિક પેન્શન સબ્સ્ક્રાઇબરને ઉપલબ્ધ છે, અને તેના પછી તેના જીવનસાથીને અને તેમના મૃત્યુ પછી, સબ્સ્ક્રાઇબરની 60 વર્ષની વયે જમા થયેલ પેન્શન કોર્પસ સબ્સ્ક્રાઇબરના નોમિનીને પરત કરવામાં આવશે. સબસ્ક્રાઇબરના અકાળ મૃત્યુના કિસ્સામાં (60 વર્ષની વય પહેલાં મૃત્યુ), સબ્સ્ક્રાઇબરના જીવનસાથી બાકીના સમયગાળા માટે સબ્સ્ક્રાઇબરના APY ખાતામાં યોગદાન ચાલુ રાખી શકે છે, જ્યાં સુધી મૂળ સબ્સ્ક્રાઇબર 60 વર્ષની વય પ્રાપ્ત ન કરે.

ચુકવણીની આવર્તન: સબ્સ્ક્રાઇબર્સ માસિક / ત્રિમાસિક / અર્ધ-વાર્ષિક ધોરણે APY માં યોગદાન આપી શકે છે.

યોજનામાંથી ઉપાડ: સબ્સ્ક્રાઇબર્સ અમુક શરતોને આધીન, સરકારના સહ-યોગદાન અને તેના પરના વળતર/વ્યાજની કપાત પર સ્વેચ્છાએ APY માંથી બહાર નીકળી શકે છે.

યોજનાની પ્રગતિ – સંચિત નોંધણી લાખમાં:

યોજના હેઠળ કુલ નોંધણીમાં મહિલાઓનો હિસ્સો લગભગ 49% છે.

સિદ્ધિઓ: 30.04.2026 સુધીમાં, 9.04 કરોડથી વધુ વ્યક્તિઓએ આ યોજનામાં નોંધણી કરાવી છે.

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com