Ki sienjam kiba khraw ba ka India ka la leh ban pynduh ïa ka jingpang TB: Ka jinghiar jong ka jingïap na ka jingpang TB da 38%, bad 94% ka jingjop ha ka liang ka jingsumar.

Ka India ka la kot sha ka thong kaba kongsan ha ka jingïakhun pyrshah ïa ka jingpang Tuberculosis (TB), da kaba pynduna ïa ka jingïap jong ki briew na kane ka jingpang da 38% naduh u snem 2015, haba ïa nujor bad ka jinghiar ne duna kaba haduh 35% ha ka pyrthei baroh kawei. Ha kajuh ka por, ka India ka la ïoh ruh ïa ka jingjop kaba haduh 94% ha kaba ïadei bad ka jingsumar ïa ki nongpang TB kiba don ïa ka jingpang kaba lah ban shah ïa ki dawai (Drug-Susceptible TB). Kine ki jingjop, ki dei kiba la pynpaw ruh ha ka kaiphod jong ka World Health Organization (WHO) Global Tuberculosis Report 2026, kaba la pyllait paidbah ha ka 12 tarik u Naiwieng 2026, ha kaba ki pyni ïa ka jingnangkiew kaba neh slem jong ka India sha ka thong ban pynduhjait ïa ka jingpang TB lyngba ka jinglap kloi ïa ka jingpang, ka jingsumar ha ka por kaba biang, ka jingpyndonkam ïa ki kor ki bor ka juk stad teknoloji kiba thymmai bad ka jingsumar kaba kynthup lut ïa ki jingdonkam jong ki nongpang.

Ka jinghiar bad duna jong ki briew kiba khlad na ka jingpang TB ha India ka pyni ïa ka jingtrei shitom jong ka Ri ban pynduna ïa ki briew kiba khlad na kane ka jingpang. Kane ka jingkiew shaphrang jong ka Ri ka dei ka jingmih ki sienjam kiba la pynjur hapoh ka National TB Elimination Programme (NTEP), kiba kynthup ïa ka jingwad bniah bad lap hi ïa ki nongpang, ka jingpyndonkam ïa ki kor X-ray kiba don ïa ka jingïarap lyngba ka Artificial Intelligence (AI), ki lad ban eksamin kiba pynmih ïa ka jubab kaba kloi, ka jingsdang ïa ka jingsumar khlem da pynslem, ka jingsumar kaba ïadei bad ka jinglong jong uwei pa uwei u nongpang bad ka jingïarap ha ka bam lyngba ka Ni-kshay Poshan Yojana bad ka Ni-kshay Mitra Initiative. Kine ki sienjam ki la ïoh ruh ïa ka jingïarap na ki kor ki bor jong ka AI ban ithuh ïa ki jaka ba bun ki nongpang, ban ithuh ïa ki nongpang kiba don ha ka jingma, kiba ïakynduh ïa ki jingeh ha ka liang koit ka khiah, kumjuh ruh lyngba ki lad jong ka Khushi – AI Chatbot & Avatar Videobot bad kiwei ki kor teknoloji. Ka jingjop kaba 94% ha ka liang ka jingsumar ïa ki briew ka pyni ruh ïa ka jingtreikam jong ka rukom ai jingsumar kaba buh ïa ki nongpang ha ka jaka kaba kongsan, kaba la pynkhlaiñ lyngba ki lad jingsumar kiba biang bad ka jingïarap kaba ïai bteng khlem jingsangeh khamtam ïa ki briew kiba shah ktah na ka jingpang TB.

Ka jingthmu TB-Mukt Bharat hapoh ka jingïalam jong u Myntri Rangbahduh

Hapoh ka jingïalam jong u Myntri Rangbahduh ka Ri, u Narendra Modi, ka jingïakhun pyrshah ka India pyrshah ïa ka jingpang TB ka la kylla long ka jingïakhih jong ka Ri baroh kawei (Jan Andolan), kaba la wanrah lang ïa ki tnad sorkar, ki nongtrei ka tnad ka koit ka khiah, ki shnong ki thaw bad ki paidbah ban ïatreilang na ka bynta ban pynurlong ïa ka thong jong ka TB-Mukt Bharat. Katkum ka jingïalam bad ka jingpynleit jingmut jong u Myntri Rangbahduh ka Ri ha ka Jan Bhagidari (ka jingïashim bynta jong ki paidbah), ka TB Mukt Bharat Abhiyaan ka la pynsted ïa ka rukom ban pynlong ïa ki jingleh eksamin ha ki shnong ki thaw, ki X-ray ha ka shadem kiba don lyngba ki lad jingïarap jong ka AI, ki molecular tests kiba pynmih ïa ka jubab kaba kham kloi, ka jingsumar ban ïada na ka jingpang TB bad ka jingïarap ha kaban bam ïa ki jingbam kiba tei met bad lyngba kane ka la ïarap ha kaban pynpoi ïa ki lad jingshakri kiba kongsan sha ki briew kiba don ha ka jingma. Ka jingaiti jong ka India ka paw ruh lyngba ka jingïarap pisa kaba haduh 96% kaba dei ka mang tyngka halor ka jingdonkam kaba ïadei bad ka prokram jong ka jingpang TB lyngba ki lad pynmih hapoh ka Ri bad kane ka pyni ïa ka jingbei tyngka kaba neh bad ba slem bha jong ka Ri, ka jingaiti jong ka sorkar bad ka rukom treikam kaba don ka jingïatreilang jong ki tnad sorkar bad ki paidbah na ka bynta ban pynduh ïa ka jingpang TB.

Ka TB Mukt Bharat Abhiyaan: Palat 25 klur ngut ki briew kiba la pynrung ha ki lad ban ïoh ïa ka eksamin kaba kyrpang

Ka TB Mukt Bharat Abhiyaan ka la long kawei na ki lad treikam kaba kongsan tam ha kaban pynsted ïa ka jingïakhun pyrshah jong ka India na ka bynta ban pynduh ïa ka jingpang TB da kaba wanrah ïa ka rukom treikam kaba thymmai ha ka jinglap ïa ka jingpang lyngba ka jingpynlong shwa ïa ki rukom eksamin, ki kor jong ka juk teknoloji ban eksamin bad ruh ka jingïakynduh bad ki paidbah. Ka jingïalang kaba nyngkong na ka bynta 100 sngi, ka dei kaba la sdang ha ka 7 tarik u Nohprah 2024 ha ki 347 tylli ki District kiba don hakhmat hapoh ka thup jong ka bynta ba donkam jingïarap, kiba don ha ki 33 tylli ki Jylla bad ki Union Territories, hadien kata la pynïar sha baroh kawei ka Ri ban pynkhlaiñ ïa ka jinglap kloi ïa ka jingpang, khamtam eh hapdeng ki briew kiba don ha ka jingma bad kiba donkam ïa ka jingïarap kaba kham kyrpang. Da kaba shim ïa ki jinghikai bad ruh ki jingseisoh kiba la ïoh na katei ka jingïalang, ka Sorkar ka la sdang biang sa ïa kawei pat ka jingïalang kaba 100 sngi ha ka 24 tarik u Lber 2026, kaba pynleit jingmut ha kaba ïadei bad ka jingpynlong ïa ki lad ban eksamin na ka bynta ka jingpang TB ha ki 1.58 lak tylli ki shnong bad ki ward kiba don ïa ka jingma kaba kham jur, nangta ki jaka ba bun briew bad ki kynhun briew kiba donkam ïa ki jingïarap bakyrpang.

Naduh ka 7 tarik u Nohprah 2024 haduh ka 8 tarik u Naiwieng 2026, ka jingkiew shaphrang lyngba ka jingïalang ka la pynurlong ïa kine ki jingmih harum:

Palat 25 klur ngut ki briew kiba la pynrung kyrteng bad ithuh katkum ki kam jong ka jingpynlong ïa ka eksamin na ka bynta ka jingpang TB.

Palat 11 klur tylli ki jingeksamin X-ray la dep pynlong na ka bynta ka shadem kum shi bynta ban pynkhlaiñ ïa ki lad ban lap kloi ïa ka jingpang.

Palat 3 klur tylli ki rukom eksamin jong ka Nucleic Acid Amplification Test (NAAT) na ka bynta ban lap kloi bad thikna ïa ka jingpang.

Haduh 48.64 lak ngut ki briew kiba la lap thymmai kiba don ïa ka jingpang TB, kiba kynthup ïa 14.97 lak ngut kiba don ïa ka jingpang hynrei kim pyni pat ïa ki dak jong ka jingpang.

Ka jinglap ïa jan 15 lak ngut ki briew kiba don ïa ka jingpang TB hynrei ki bym pyni pat ïa ki dak ki shin jong ka jingpang ka long kaba kongsan bha bad kane ka pyni ïa ka jingtreikam jong ki lad ban eksamin kiba la dep ban pynlong shwa, na ka bynta ban lap ïa ki briew kiba lah ban shah ktah khlem da tip ba ki don ïa ka jingpang. Ka jinglap kloi ka pynlong ïa ki doktor ban lah sumar ha ka por kaba biang, ban pynduna ïa ka jingsaphriang jong ka jingpang bad ban ïada na ka jingjur palat jong ka jingpang. Ka Abhiyaan ka pynleit jingmut ruh ha kaba ïadei bad ka jingsdang kloi ïa ki lad jingsumar, ka jingsumar kaba ïadei bad ka jinglong jong uwei pa uwei u nongpang, ka jingïarap ha kaban bam ïa ki jingbam kiba tei met bad ka jingïarap ka bym ju sangeh na ki paidbah na ka bynta ban pynbha ïa ki lad jingsumar na ka jingmih jong kane ka jingpang . Lyngba kine ki jingtreikam, haduh 67,933 tylli ki Panchayat la pynbna ba ki la lait na ka jingpang TB ha u snem 2025.

Ka juk teknoloji bad ka jingstad thymmai ki pynkylla ïa ka jinglap kloi bad ki lad jingsumar ïa ka jingpang TB

Ka India katba nang mih ki snem ka la nang pyndonkam kham bun ïa ki kor ki bor ka juk teknoloji mynta ban pynlong ïa ka lad ban eksamin kaba kham janai bad ban lap kham kloi bad thikna ïa ka jingpang TB bad kaba suk ban ïoh jingsuma ha ki jaka bapher bapher.

Ka jingpyndonkam ïa ki kor X-ray kiba don ka jingïarap lyngba ka AI, ka jingpyniar ïa ki kor Molecular Diagnostic kiba lah ban pynmih ïa ka jubab kaba kloi, kaba kynthup ïa ka NAAT, bad ka jingpynkhlaiñ ruh ïa ki jaka ban leh eksamin, ki la pynbha shibun eh ïa ka jinglah jong ka prokram ban poi sha ki paidbah ha ki jaka bapher bapher jong ka Ri.

Ka rynsan jong ka Digital Ni-kshay ka ïarap ban buddien ïa ki nongpang, ban peit bniah ïa ka jingiaid shaphrang jong ka jingsumar bad ruh ban pynïaid ïa ka prokram, khnang ban lah ban pynneh ïa ka jingshakri bad ban shim ïa ki sienjam kiba biang ha ka por kaba dei. Ka jingïasoh lang jong ki lad ban eksamin na ka bynta ka jingpang TB bad ka jinglap bad sumar ïa ka jingpang shini (diabetes), ka jingduna ïa ki jingbam kiba tei met bad kiwei kiwei ki jingpang kiba ïadei lang, ka pynlah ban ai ïa ka jingsumar kaba kynthup lut ïa ki jingdonkam jong ki nongpang.

Ka jingïoh jingïarap na ki jingbam kiba tei met ka dang hi long kawei na ki bynta kiba kongsan jong ka jingïaleh bad ïakhun pyrshah jong ka India bad ka jingpang TB. Lyngba ka skhim jong ka Ni-kshay Poshan Yojana, ki nongpang kiba la pynshisha ba ki ïabit ki ïoh ïa ka jingïarap pisa na ka bynta ki jingdonkam ha ka liang ki jingbam kiba tei met ha ka por ba ki dang don ha ka jingsumar katba ka Ni-kshay Mitra Initiative pat ka pynshai ïa ki riew shimet, ki jaka treikam bad ki seng bapher bapher ba kin ai jingïarap ha ka liang ka bam kaba tei met bad ai mynsiem ha ka liang ka jingmut jingpyrkhat ïa ki nongpang.

Kine ki sienjam, ha ryngkat bad ki kor ki bor ban leh eksamin kiba kham bha lem bad ka jingbuddien ïa ki nongpang, ki jingnoh synñiang na ka bynta ban pynbha ïa ka jingsumar bad ruh ban pynduna ïa ka jingïap ne khlad jong ki briew na ka jingpang TB.

Ka jingkiew shaphrang jong ka India ha ka jingïakhun pyrshah ïa ka jingpang TB ka shong nongrim lyngba ka jingwad bniah ki stad saïan bad katkum ka jinglum jingtip kaba skhem

Ki jingjop jong ka India ki ïoh ruh ïa ka jingkyrshan da kaba pynkhlaiñ ïa ka jingbuddien ïa ka jingpang ha ka imlang sahlang, ka jingwad bniah katkum ka juk stad saïan bad ka jinglum jingkheiñ kaba shong nongrim katkum ki sakhi kiba thikna.

Ka kaiphod jong ka WHO Global Tuberculosis Report 2026 ka la pyndonkam ïa ki sakhi sabut bad ki tyllong jingtip bapher bapher kiba la ïohlang na ki bynta bapher bapher, kiba kynthup naduh ka Sample Registration System (RGI/SRS) jong ka Registrar General of India, ki jingwad bniah ha ki shnong ki thaw lyngba ka jingïakren bad ki bahaïing hasem jong ki briew kiba la khlad (Verbal Autopsy), bad ki jingtip na ka portal jong ka Ni-kshay, bad ban pynkhlaiñ ïa ka jinglum jingkhein halor ka jingkhlad jong ki briew na ka jingpang TB.

Katkum kine ki jingbishar bniah, ka kaiphod kaba la pyni halor ka jingïap jong ki briew na ka jingpang TB ha India ka la hiar da 38%. Ka jingïap ka la hiar da 28 na ka 1 lak ngut ki briew ha u snem 2015 sha ka 18 na ka 1 lak ngut ki briew ha u snem 2025.

Na ka liang Ka Indian Council of Medical Research–National Institute for Research in Tuberculosis (ICMR-NIRT) ka la pynlong ïa ka jingwad bniah kaba kynthup ïa ki briew kiba mihkhmat ïa ka Ri baroh kawei, na ka bynta ban tip ïa ka jingdon jong ki briew kiba ïoh ïa ka jingpang TB ha u snem 2025 ha kaba la phah lang ruh ïa ka jingwad bniah sha ka WHO bad mynta ka dang don hapdeng ka jingïakren bad ka jingbishar bniah ha ka liang ka teknoloji bad hadien kane, na ka liang ka WHO pat kan sa pynmih ïa ka kaiphod kaba pynthymmai shaphang ka India.

Ka Jan Bhagidari: Ban pynlong ïa ka jingïaleh pyrshah bad ban pynduh syndon ïa ka jingpang TB kum ka jingïakhih paidbah

Kawei na ki bynta kaba paw bha jong ka jingïaleh pyrshah ka India na ka bynta ban pynduh ïa ka jingpang TB ka long ka jingpynkhih bad pynshai ïa ki shnong ki thaw bad ki kynhun bapher bapher ban long ki nongïatreilang kiba treikam ha kane ka mission jong ka Ri.

Ka jingïashimbynta ki bor shnong jong ki Panchayati Raj Institutions, ki bor synshar shnong ha sor, ki nongmihkhmat paidbah kiba la jied, ki seng bhalang, ki nongai jingsumar shimet, ki nongïarap na ki kompani bad ki nongïalam shnong, kan pynkhlaiñ ïa ka jingpynsngewthuh paidbah, ki lad ban leh eksamin, ki jingïarap ha ka ban ai ïa ki jingbam kiba tei met bad ruh ka jingsumar ïa ki nongpang ha ki shnong ki thaw.

Ka Ni-kshay Mitra Initiative ka pynshlur ruh ïa ki paidbah bad ïa ki jaka treikam ba kin noh synñiang sha ka jinglah ban koit biang bad na ka bynta ka bha ka miat jong ki briew kiba dang shah sumar na ka jingpang TB, kaba ïarap ruh ha kaban pynkhlaiñ ïa ka mynsiem jong ki lyngba ka jingdon ïa ka bor jong ka jingkitkhlieh lang.

Da ka jingthmu ban ïaid shakhmat ha ryngkat bad kane ka jingkiew shaphrang, ka JOSH Teams Initiative ka wanrah ïa ka jingïashimbynta kaba kham bun jong ki samla na ka bynta ka jingïakhih bad jingthmu ban pynduh ïa ka jingpang TB. La thaw ïa ki kynhun ha ka kyrdan jong ki block bad ki ward, hapoh ka jingïalam jong ki ophisar kiba kyrpang kiba don ha ki kyrdan jong ka Class-I, bad ruh ryngkat bad ka jingïarap jong ki san ngut ki NCC Cadets lem bad san ngut ki MY Bharat volunteers.

Lyngba ka jingpynsaphriang ïa ki lad jingtip, ka jingïakynduh bad ki paidbah bad ka jingpynshai ha ki shnong ki thaw, ki kynhun jong ka JOSH ki ïarap ban pynkhlaiñ ïa ka jingïashim bynta tynrai jong ki paidbah na ka bynta ban pynurlong ïa ka thong jong ka TB-Mukt Bharat.

Ban pynneh ïa ka jingïaid shaphrang halor ka thong sha ka TB-Mukt Bharat

Ïa ki jingjop jong ka Ri la pynpaw ha ka thup kaiphod jong ka WHO Global Tuberculosis Report 2026 kiba la pyni ïa ka jingbei tyngka kaba neh slem jong ka India ha ka liang ka koit ka khiah jong ki paidbah, ka jingstad jong ka juk teknoloji mynta, ka jingwad bniah katkum ka juk stad saïan bad ki sienjam kiba la pynsngewthuh ïa ki paidbah.

Ka jinghiar kaba da 38% ha kaba ïadei bad ka jingïap jong ki briew na ka jingpang TB, ka jingjop kaba 94% ha kaba sumar bad pynlong ïa ki jingeksamin ha ka kyrdan kaba khraw lyngba ka TB Mukt Bharat Abhiyaan, ki long shisha ki dak kiba kongsan jong ka jingiaid bad kiew shaphrang jong ka India sha kata ka thong ban pynduh ïa ka jingpang TB.

Na ka liang ka Sorkar kan dang ïai bteng ban pynkhlaiñ ïa kine ki lad ban ïoh ïa ka jingjop lyngba ki lad ban leh eksamin na ka por sha ka por, ka jingpynïar ïa ki lad ban ïoh ïa ki kor eksamin kiba paka, ka jingsumar kaba kloi bad kaba treikam bha, ka jingsumar ban ïada na ka jingpang TB, ki jingïarap ha ka liang ki jingbam kiba tei met bad ka jingïashimbynta shongshit bad kaba kham kylluid jong ki paidbah.

Hapoh ka jingïalam jong u Myntri Rangbahduh ka Ri, u Narendra Modi, ka India ka ïeng skhem ha ka jingaiti ban pynsted ïa ka jingiaid shaphrang ban poi sha ki thong jong ka pyrthei na ka bynta ban pynduh ïa ka jingpang TB bad ruh ban pynurlong ïa ka jingthmu jong ka TB-Mukt Bharat, da kaba ïatreilang bad ka WHO, ki jaka wad bniah, ki Jylla bad ki Union Territories, ki kynhun pynroi bad ruh ki shnong ki thaw.