ભારતે ટીબી નાબૂદીની દિશામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી: ટીબીથી થતા મૃત્યુમાં 38% ઘટાડો થયો અને સારવાર સફળતા દર 94% થઈ

ભારતે ટ્યુબરક્યુલોસિસ (TB) સામેની તેની લડાઈમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન હાંસલ કર્યું છે, જેમાં 2015થી TB મૃત્યુદરમાં 38%નો ઘટાડો નોંધાયો છે, જે 35%ના વૈશ્વિક ઘટાડાની સરખામણીમાં વધુ છે, આ સાથે દવા-સંવેદનશીલ TB ધરાવતા દર્દીઓમાં 94%નો પ્રભાવશાળી સારવાર સફળતા દર હાંસલ થયો છે. 12 નવેમ્બર 2026ના રોજ બહાર પાડવામાં આવેલા વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO)ના વૈશ્વિક ટ્યુબરક્યુલોસિસ રિપોર્ટ 2026માં પ્રકાશિત થયેલી આ સિદ્ધિઓ, વહેલી ઓળખ, સમયસર સારવાર, તકનીકી નવીનતા અને વ્યાપક દર્દી સંભાળ દ્વારા TB ના નિર્મૂલન તરફ ભારતની સતત પ્રગતિ દર્શાવે છે.

TB મૃત્યુદરમાં ભારતનો ઘટાડો TB-સંબંધિત મૃત્યુ ઘટાડવામાં દેશના મજબૂત પ્રદર્શન પર પ્રકાશ પાડે છે. આ પ્રગતિ રાષ્ટ્રીય TB નિર્મૂલન કાર્યક્રમ (NTEP) હેઠળના સઘન હસ્તક્ષેપોની અસર દર્શાવે છે, જેમાં AI સક્ષમ એક્સ-રેના ઉપયોગ સહિત સક્રિય કેસ શોધ, ઝડપી નિદાન, તાત્કાલિક સારવારની શરૂઆત, વિભિન્ન TB સંભાળ અને નિ-ક્ષય પોષણ યોજના તથા નિ-ક્ષય મિત્ર પહેલ દ્વારા પોષણ સહાયનો સમાવેશ થાય છે. આ પગલાંને હોટસ્પોટ્સની ઓળખ, પ્રતિકૂળ પરિણામોની સંભાવના ધરાવતા ઉચ્ચ-જોખમી TB કેસોની આગાહી, ખુશી - AI ચેટબોટ અને અવતાર વીડિયોબોટ વગેરે માટેના AI સાધનો દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું.

94%નો ઊંચો સારવાર સફળતા દર ભારતના દર્દી-કેન્દ્રિત અભિગમ, મજબૂત સારવાર વિતરણ અને TBથી પ્રભાવિત લોકો માટે સતત સમર્થનની અસરકારકતાને વધુ પ્રમાણિત કરે છે.

પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના દૂરંદેશી નેતૃત્વ હેઠળ, TB સામે ભારતની લડાઈ એક દેશવ્યાપી જન આંદોલનમાં પરિવર્તિત થઈ છે, જે TB-મુક્ત ભારતની પ્રાપ્તિ માટે સરકારી સંસ્થાઓ, આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકો, સમુદાયો અને નાગરિકોને એક સાથે લાવે છે. જનભાગીદારી પર પ્રધાનમંત્રીના ભારથી પ્રેરિત થઈને, TB મુક્ત ભારત અભિયાને સમુદાય-આધારિત સ્ક્રીનિંગ, AI-સક્ષમ છાતીના એક્સ-રે, ઝડપી મોલેક્યુલર નિદાન, TB નિવારક સારવાર અને પોષણ સહાયને વેગ આપ્યો છે, જેનાથી આવશ્યક સેવાઓ સંવેદનશીલ વસ્તીની વધુ નજીક પહોંચી છે.

ભારતની પ્રતિબદ્ધતા એ વાતમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે કે TB કાર્યક્રમની 96% ભંડોળની જરૂરિયાતો સ્થાનિક સંસાધનો દ્વારા પૂરી કરવામાં આવી રહી છે, જે સતત રાષ્ટ્રીય રોકાણ, મજબૂત રાજકીય પ્રતિબદ્ધતા અને TB નિર્મૂલન માટે સમગ્ર-સરકાર, સમગ્ર-સમાજ અભિગમ દર્શાવે છે.

TB મુક્ત ભારત અભિયાન: 25 કરોડથી વધુ લોકોને સઘન સ્ક્રીનિંગ હેઠળ લાવવામાં આવ્યા

TB મુક્ત ભારત અભિયાન ભારતના ઝડપી TB નિર્મૂલન પ્રયાસોના મુખ્ય ચાલક તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જેણે સક્રિય સ્ક્રીનિંગ, ટેકનોલોજી-સક્ષમ નિદાન અને સામુદાયિક પહોંચ દ્વારા TB શોધવાના અભિગમમાં પરિવર્તન લાવ્યું છે.

33 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 347 ઉચ્ચ-પ્રાથમિકતા ધરાવતા જિલ્લાઓમાં 7 ડિસેમ્બર 2024ના રોજ શરૂ કરાયેલ પ્રથમ સઘન 100-દિવસીય ઝુંબેશને, ખાસ કરીને સંવેદનશીલ અને ઉચ્ચ-જોખમી વસ્તીમાં વહેલી ઓળખને મજબૂત કરવા માટે ત્યારબાદ દેશવ્યાપી વિસ્તારવામાં આવી હતી. પ્રાપ્ત થયેલા શિક્ષણ અને ગતિના આધારે, સરકાર દ્વારા 24 માર્ચ 2026ના રોજ અન્ય એક સઘન 100 દિવસીય ઝુંબેશ શરૂ કરવામાં આવી હતી, જે 1.58 લાખ ઉચ્ચ જોખમી ગામો અને વોર્ડ્સ, સામૂહિક સ્થળો અને સંવેદનશીલ વસ્તીમાં TB સ્ક્રીનિંગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

7 ડિસેમ્બર 2024 અને 8 નવેમ્બર 2026 ની વચ્ચે, અભિયાને નોંધપાત્ર પ્રગતિ હાંસલ કરી:

• 25 કરોડથી વધુ વ્યક્તિઓની ઓળખ કરવામાં આવી અને તેમને TB સ્ક્રીનિંગ પ્રવૃત્તિઓના દાયરામાં લાવવામાં આવ્યા.
• વહેલી ઓળખને મજબૂત કરવા માટે 11 કરોડથી વધુ છાતીના એક્સ-રે કરવામાં આવ્યા.
• ઝડપી અને સચોટ નિદાન માટે 3 કરોડથી વધુ ન્યુક્લીક એસિડ એમ્પ્લીફિકેશન ટેસ્ટ (NAAT) કરવામાં આવ્યા.
• 14.97 લાખ લક્ષણો વિનાના કેસો સહિત 48.64 લાખ નવા TB કેસોની ઓળખ કરવામાં આવી.

લગભગ 15 લાખ લક્ષણો વિનાના કેસોની શોધ ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે, જે અન્યથા નિદાન વિના રહી જતી વ્યક્તિઓને ઓળખવામાં સક્રિય સ્ક્રીનિંગની અસરકારકતા દર્શાવે છે. વહેલી ઓળખ સમયસર સારવારની સુવિધા આપે છે અને TBના ફેલાવાને ઘટાડવા તથા ગંભીર બીમારીને રોકવાની તકો પૂરી પાડે છે.

આ અભિયાન સારવારના પરિણામો સુધારવા માટે તાત્કાલિક સારવારની શરૂઆત, વિભિન્ન દર્દી સંભાળ, પોષણ સહાય અને સતત સમુદાય-આધારિત સમર્થન પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ પ્રયાસોથી 2025માં 67933 પંચાયતોને TB મુક્ત જાહેર કરવામાં આવી છે.

ટેકનોલોજી અને નવીનતા TB નિદાન અને સંભાળમાં પરિવર્તન લાવી રહ્યા છે

TB સ્ક્રીનિંગ અને નિદાનને વધુ ઝડપી, વધુ સચોટ અને સુલભ બનાવવા માટે ભારત અદ્યતન ટેકનોલોજીનો વધુને વધુ લાભ લઈ રહ્યું છે.

પોર્ટેબલ AI-સક્ષમ ડિજિટલ એક્સ-રેની તૈનાતી, NAAT સહિત ઝડપી મોલેક્યુલર ડાયગ્નોસ્ટિક ટેકનોલોજીના વિસ્તરણ અને ડાયગ્નોસ્ટિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના મજબૂતીકરણે વિવિધ ભૌગોલિક અને સામાજિક પરિસ્થિતિઓમાં વસ્તી સુધી પહોંચવાની કાર્યક્રમની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે.

નિ-ક્ષય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દર્દીના ટ્રેકિંગ, સારવારની દેખરેખ અને કાર્યક્રમ સંચાલનને સમર્થન આપે છે, જે સંભાળની સાતત્યતા અને સમયસર હસ્તક્ષેપોને મજબૂત બનાવે છે.

ડાયાબિટીસ, અલ્પપોષણ અને અન્ય સહ-રોગોની ઓળખ અને સંચાલન સાથે TB સ્ક્રીનિંગનું એકીકરણ વ્યાપક અને દર્દી-કેન્દ્રિત સારવારને વધુ સક્ષમ બનાવી રહ્યું છે.

પોષણ સહાય ભારતના TB પ્રતિભાવનો મુખ્ય આધારસ્તંભ છે. નિ-ક્ષય પોષણ યોજના દ્વારા, પાત્ર દર્દીઓને સારવાર દરમિયાન પોષણની જરૂરિયાતો માટે નાણાંકીય સહાય મળે છે, જ્યારે નિ-ક્ષય મિત્ર પહેલ પોષણ અને મનોસામાજિક સહાય પૂરી પાડવા માટે વ્યક્તિઓ, સંસ્થાઓ અને સંગઠનોને એકત્ર કરે છે.
આ હસ્તક્ષેપો, સુધારેલા નિદાન અને દર્દીના ફોલો-અપ સાથે મળીને, સારવારના મજબૂત પરિણામો અને TB મૃત્યુદરમાં ઘટાડો કરવામાં ફાળો આપી રહ્યા છે.

મજબૂત વૈજ્ઞાનિક દેખરેખ અને પુરાવા દ્વારા સમર્થિત ભારતની TB પ્રગતિ

ભારતની સિદ્ધિઓને મજબૂત રોગચાળા સંબંધી દેખરેખ, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને પુરાવા-આધારિત TB અંદાજ દ્વારા પણ સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે.

WHO વૈશ્વિક ટ્યુબરક્યુલોસિસ રિપોર્ટ 2026એ TB મૃત્યુદરના અંદાજને મજબૂત કરવા માટે, ભારતના રજિસ્ટ્રાર જનરલની સેમ્પલ રજિસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ (RGI/SRS), સમુદાય-આધારિત વર્બલ ઓટોપ્સી મૂલ્યાંકન અને નિ-ક્ષય પોર્ટલના કાર્યક્રમ ડેટા સહિત બહુવિધ પૂરક સ્ત્રોતોમાંથી પુરાવા સામેલ કર્યા છે.

આ મૂલ્યાંકનોના આધારે, રિપોર્ટમાં ભારતના અંદાજિત TB મૃત્યુદરમાં 38%નો ઘટાડો નોંધવામાં આવ્યો છે, જેમાં દર 2015માં પ્રતિ લાખ વસ્તીએ 28 થી ઘટીને 2025માં પ્રતિ લાખ વસ્તીએ 18 થયો છે.

ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ–નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર રિસર્ચ ઇન ટ્યુબરક્યુલોસિસ (ICMR-NIRT) એ 2025માં રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રતિનિધિત્વ કરતો TB વ્યાપ સર્વેક્ષણ હાથ ધર્યો હતો, જે WHO સાથે શેર કરવામાં આવ્યો છે અને તેના પર તકનીકી ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે, ત્યારબાદ WHO ભારત માટે અપડેટેડ કન્ટ્રી પ્રોફાઇલ પ્રકાશિત કરશે.

જનભાગીદારી: TB નિર્મૂલનને લોક આંદોલન બનાવવું

ભારતના TB નિર્મૂલન પ્રયાસોની એક નિર્ણાયક વિશેષતા રાષ્ટ્રીય મિશનમાં સક્રિય ભાગીદાર તરીકે સમુદાયો અને સંસ્થાઓને એકત્ર કરવાની રહી છે.

પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ, શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ, ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ, નાગરિક સમાજ સંગઠનો, ખાનગી આરોગ્યસંભાળ પ્રદાતાઓ, કોર્પોરેટ ભાગીદારો અને સમુદાયના નેતાઓની ભાગીદારીએ પાયાના સ્તરે જાગૃતિ, સ્ક્રીનિંગ, પોષણ સહાય અને દર્દી સમર્થનને મજબૂત બનાવ્યું છે.

નિ-ક્ષય મિત્ર પહેલે નાગરિકો અને સંસ્થાઓને TBની સારવાર લઈ રહેલા લોકોની પુનઃપ્રાપ્તિ અને સુખાકારીમાં સીધું યોગદાન આપવા માટે વધુ પ્રોત્સાહિત કર્યા છે, જે સામૂહિક જવાબદારીની ભાવનાને મજબૂત બનાવે છે.

આ ગતિને આગળ વધારતા, JOSH ટીમ્સ પહેલ TB નિર્મૂલન આંદોલનમાં યુવાનોની વધુ ભાગીદારી લાવી રહી છે. બ્લોક અને વોર્ડ સ્તરે ટીમોની રચના કરવામાં આવી રહી છે, જેનું નેતૃત્વ નિયુક્ત વર્ગ-I અધિકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે અને પાંચ NCC કેડેટ્સ તથા પાંચ માય ભારત સ્વયંસેવકો દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવે છે.

જાગૃતિ નિર્માણ, સામુદાયિક પહોંચ અને એકત્રીકરણ દ્વારા, JOSH ટીમ્સ પાયાના સ્તરની ભાગીદારીને મજબૂત કરવામાં અને TB-મુક્ત ભારતના વિઝનને આગળ વધારવામાં મદદ કરી રહી છે.

TB-મુક્ત ભારત તરફની ગતિ જાળવી રાખવી

WHO વૈશ્વિક ટ્યુબરક્યુલોસિસ રિપોર્ટ 2026માં પ્રકાશિત થયેલી સિદ્ધિઓ જાહેર આરોગ્ય, તકનીકી નવીનતા, વૈજ્ઞાનિક દેખરેખ અને સમુદાય-સંચાલિત હસ્તક્ષેપોમાં ભારતના સતત રોકાણોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

TB મૃત્યુદરમાં 38% ઘટાડો, 94% સારવાર સફળતા દર અને TB મુક્ત ભારત અભિયાન હેઠળ અભૂતપૂર્વ સ્તરનું સ્ક્રીનિંગ TB નિર્મૂલન તરફની ભારતની યાત્રામાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ દર્શાવે છે.

સરકાર સઘન સ્ક્રીનિંગ, ગુણવત્તાયુક્ત નિદાનની વિસ્તૃત પહોંચ, તાત્કાલિક અને અસરકારક સારવાર, TB નિવારક સારવાર, પોષણ સહાય અને ઊંડા સામુદાયિક જોડાણ દ્વારા આ લાભોને આગળ વધારવાનું ચાલુ રાખશે.

પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ, ભારત WHO, સંશોધન સંસ્થાઓ, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો, વિકાસ ભાગીદારો અને સમુદાયો સાથે ગાઢ સહયોગમાં કામ કરીને, વૈશ્વિક TB લક્ષ્યો તરફ પ્રગતિને વેગ આપવા અને TB-મુક્ત ભારતના વિઝનને સાકાર કરવા માટે દૃઢપણે પ્રતિબદ્ધ છે.

TB હારેગા, દેશ જીતેગા!

SM/DK/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com