ભારતની બ્રિક્સ અધ્યક્ષતા હેઠળ આજે ભોપાલ ખાતે 11મી બ્રિક્સ સંસ્કૃતિ મંત્રીઓની બેઠક યોજાઈ હતી અને ભોપાલ ઘોષણાપત્રને અપનાવવા સાથે સંપન્ન થઈ હતી, જે બ્રિક્સ સભ્ય દેશો અને ભાગીદાર દેશો વચ્ચે સાંસ્કૃતિક સહયોગને મજબૂત કરવા માટે એક વ્યવહારુ અને ભવિષ્યલક્ષી માળખું પૂરું પાડે છે.

ભારતની અધ્યક્ષતા હેઠળ બ્રિક્સ કલ્ચર ટ્રેક ત્રણ કલ્ચર વર્કિંગ ગ્રૂપની બેઠકો દ્વારા આગળ વધ્યો હતો. પ્રથમ બેઠક 29-30 એપ્રિલ 2026 ના રોજ વર્ચ્યુઅલ રીતે યોજાઈ હતી, ત્યારબાદ બીજી બેઠક 4-5 જૂન 2026 ના રોજ વારાણસીમાં અને ત્રીજી બેઠક 5-6 ઓગસ્ટ 2026 ના રોજ ભોપાલમાં યોજાઈ હતી. આજે યોજાયેલી મંત્રી સ્તરની બેઠકમાં ભારત સહિત 14 દેશોના પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધો હતો, જેમાં 10 બ્રિક્સ સભ્ય દેશો અને 4 ભાગીદાર દેશો સામેલ હતા. ભાગ લેનાર બ્રિક્સ સભ્ય દેશો બ્રાઝિલ, ચીન, ઇજિપ્ત, ઇથોપિયા, ભારત, ઇન્ડોનેશિયા, ઈરાન, રશિયા, દક્ષિણ આફ્રિકા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત હતા, જેમાં ઇજિપ્ત મંત્રી સ્તરની બેઠકમાં ઓનલાઇન જોડાયું હતું. ભાગીદાર દેશો બેલારુસ, ક્યુબા, કઝાકિસ્તાન અને થાઇલેન્ડ હતા. ઇન્ડોનેશિયા, દક્ષિણ આફ્રિકા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાતના સંસ્કૃતિ મંત્રીઓએ પણ મંત્રી સ્તરની બેઠકમાં ભાગ લીધો હતો, જે કલ્ચર ટ્રેકમાં ઉચ્ચ સ્તરીય જોડાણ દર્શાવે છે. આ બેઠકોમાં કુલ 55 પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધો હતો.

આ વાટાઘાટો ભારતની સર્વોચ્ચ બ્રિક્સ થીમ, "રેઝિલિયન્સ, ઇનોવેશન, કોઓપરેશન અને સસ્ટેનેબિલિટી માટે નિર્માણ" દ્વારા સંચાલિત હતી, જેમાં સંવાદને વ્યવહારુ પહેલોમાં રૂપાંતરિત કરવા અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં સંસ્થાકીય સહયોગને મજબૂત કરવા પર ભાર મુકવામાં આવ્યો હતો.

આજે અપનાવવામાં આવેલું ભોપાલ ઘોષણાપત્ર, સાંસ્કૃતિક અને સર્જનાત્મક ઉદ્યોગો અને સર્જનાત્મક અર્થતંત્રમાં સહયોગને આગળ ધપાવે છે, જેમાં પદ્ધતિઓ, અનુભવો અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓનું આદાનપ્રદાન, સર્જકો માટે સમર્થન, નેટવર્કિંગ અને ડિજિટલ સાધનો દ્વારા બજાર સુધી પહોંચ માટેની વિસ્તૃત તકોનો સમાવેશ થાય છે. તે યુનેસ્કો (UNESCO) બહુરાષ્ટ્રીય નામાંકનો, સ્ત્રોત સંશોધન (provenance research) અને સાંસ્કૃતિક અસ્કયામતોના પુનરાગમન અને પુનઃસ્થાપન પર સહયોગ વધારવા માટે જોગવાઈ કરે છે, જેમાં એઆઈ (AI) સક્ષમ ટ્રેસિંગ સાધનોની શોધ; પરંપરાગત જ્ઞાન પ્રણાલીઓ અને પરંપરાગત સાંસ્કૃતિક અભિવ્યક્તિઓનું રક્ષણ; દસ્તાવેજી વારસો, ડિજિટાઇઝેશન અને સંરક્ષણમાં સંગ્રહાલયો, પુસ્તકાલયો અને આર્કાઇવ્સ વચ્ચે સહયોગ; અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સિસ્ટમ્સમાં કૉપિરાઇટ કરેલી કૃતિઓના ઉપયોગ સંબંધિત સર્જકોના અધિકારોનું રક્ષણ, પારદર્શિતા અને ન્યાયી તેમજ સમાન વળતરનો સમાવેશ થાય છે.

કલ્ચર ટ્રેક હેઠળ એક કોંક્રિટ પહેલ તરીકે, ભારતે સ્વૈચ્છિક કલાકાર રજિસ્ટ્રી (Voluntary Artist Registry) વિકસાવવા માટે એક પાયલોટ પહેલની જાહેરાત કરી. આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનને સુગમ બનાવવાનો, વ્યાવસાયિક નેટવર્કને મજબૂત કરવાનો અને સમગ્ર બ્રિક્સમાં કલાકારો અને સર્જનાત્મક વ્યાવસાયિકો માટે વધુ તકો ઊભી કરવાનો છે.

ભારતની બ્રિક્સ અધ્યક્ષતાનો એક મુખ્ય સાંસ્કૃતિક ઘટક 6-7 ઓગસ્ટ 2026 ના રોજ ભોપાલ ખાતે યોજાયેલ બે દિવસીય બ્રિક્સ સંસ્કૃતિ મહોત્સવ હતો. આ મહોત્સવમાં બ્રિક્સ સભ્ય અને ભાગીદાર દેશોની ભાગીદારી જોવા મળી હતી, જેમાં બેલારુસ, બ્રાઝિલ, ઇન્ડોનેશિયા, રશિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાતે તેમની કલાત્મક પરંપરાઓની સમૃદ્ધિ અને વિવિધતા દર્શાવતી સાંસ્કૃતિક પ્રસ્તુતિઓ રજૂ કરી હતી. સનાતન ભારતીય ભાવના "सर्वे भवન્તુ સુખિનઃ" — "સૌનું કલ્યાણ અને શાંતિ હો" પર કેન્દ્રિત આ મહોત્સવે સાંસ્કૃતિક સંવાદ, કલાત્મક આદાનપ્રદાન અને લોકો વચ્ચેના સંબંધો (people-to-people connectivity) માટે એક જીવંત પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડ્યું હતું. બીજા દિવસે, ભાગ લેનાર બ્રિક્સ દેશોની ભાષાઓમાં આ થીમની સામૂહિક પ્રસ્તુતિએ સાંસ્કૃતિક વિવિધતા દ્વારા એકતાનું પ્રતીક રજૂ કર્યું હતું.

કલ્ચર ટ્રેકે દ્વિપક્ષીય જોડાણ માટે પણ એક તક પૂરી પાડી હતી. ભાગ લેનાર દેશો સાથે કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ મંત્રી અને સંસ્કૃતિ મંત્રાલયના સચિવ કક્ષાએ દ્વિપક્ષીય બેઠકો યોજાઈ હતી, જેમાં દ્વિપક્ષીય સાંસ્કૃતિક સહયોગને મજબૂત કરવા અને પરસ્પર રસના ક્ષેત્રો શોધવા અંગે વિચારોના આદાનપ્રદાનની તક મળી હતી.

આ કાર્યક્રમે મુલાકાતી પ્રતિનિધિમંડળોને ભારતના સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક અને સભ્યતાના વારસાનો અનુભવ કરવાની તક પણ આપી હતી. 5મી ઓગસ્ટે પ્રતિનિધિઓએ ઇન્દિરા ગાંધી રાષ્ટ્રીય માનવ સંગ્રહાલય (IGRMS), ભોપાલની મુલાકાત લીધી હતી. મંત્રી સ્તરની બેઠક બાદ, પ્રતિનિધિમંડળોને આજે સાંચી ખાતે તેના મહત્વપૂર્ણ બૌદ્ધ વારસાનો અનુભવ કરાવવા માટે લઈ જવામાં આવી રહ્યા છે. 9મી ઓગસ્ટની સવારે ભીમબેટકાની મુલાકાતનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે, જે ભાગ લેનાર પ્રતિનિધિમંડળોને ભારતના પ્રાગૈતિહાસિક રોક શેલ્ટર્સ અને પ્રાચીન સાંસ્કૃતિક વારસાનો અનુભવ કરવાની તક પૂરી પાડશે.

ભારતે તેની અધ્યક્ષતા દરમિયાન તમામ ભાગ લેનાર બ્રિક્સ સભ્ય દેશો અને ભાગીદાર દેશોના રચનાત્મક જોડાણ અને સક્રિય ભાગીદારી માટે તેમનો આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો અને બ્રિક્સમાં વધુ જોડાયેલી, સમાવેશી અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર સાંસ્કૃતિક ભાગીદારી તરફ સતત સહયોગ માટે તેની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.

SM/JD