કેન્દ્રીય ગૃહ અને સહકારિતા મંત્રી શ્રી અમિત શાહે નવી દિલ્હીમાં એક ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકમાં રાષ્ટ્રીય સાયબર ક્રાઇમ હેલ્પલાઇન 1930ની સમીક્ષા કરી હતી અને અધિકારીઓને આ સિસ્ટમને વધુ બહેતર બનાવવાના નિર્દેશ આપ્યા હતા. આ બેઠકમાં નાગરિકોને સાયબર ગુનાઓ, ખાસ કરીને સાયબર નાણાકીય છેતરપિંડીથી તાત્કાલિક રાહત આપવા માટે સ્થાપિત વિવિધ નાગરિક-કેન્દ્રીય વ્યવસ્થાઓની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે, રાષ્ટ્રીય સાયબર ક્રાઇમ હેલ્પલાઇન 1930 નાગરિકોને સાયબર ગુનાઓ, ખાસ કરીને નાણાકીય સાયબર છેતરપિંડી સંબંધિત ફરિયાદો સરળ અને ઝડપી રીતે નોંધાવવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્લેટફોર્મ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે હેલ્પલાઇન દ્વારા મદદ માંગતા દરેક નાગરિકને સમયસર સહાય મળવી જોઈએ અને કોઈ પણ ફરિયાદ વણઉકેલાયેલી કે પેન્ડિંગ ન રહેવી જોઈએ.

શ્રી અમિત શાહે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે, 1930 હેલ્પલાઇન સિસ્ટમની કાર્યક્ષમતા, પ્રતિભાવ ક્ષમતા અને સેવા વિતરણમાં વધુ સુધારો કરવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સહિતની અદ્યતન ટેકનોલોજી અપનાવીને તેનું વ્યાપક આધુનિકીકરણ અને અપગ્રેડેશન કરવામાં આવે. તેમણે કહ્યું કે અપગ્રેડ કરેલી સિસ્ટમ ઝડપી ફરિયાદ નોંધણી, ઇન્ટેલિજન્ટ કોલ રાઉટિંગ અને નાગરિકોની ફરિયાદોના અસરકારક નિવારણની સુવિધા આપનારી હોવી જોઈએ.

કેન્દ્રીય ગૃહ અને સહકારિતા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે મોદી સરકાર સુરક્ષિત, ટેકનોલોજી-આધારિત અને નાગરિક-કેન્દ્રીય સાયબર ક્રાઇમ નિવારણ અને પ્રતિભાવ વ્યવસ્થા બનાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. તેમણે નિર્દેશ આપ્યો કે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કાર્યરત 1930 કોલ સેન્ટરોને ટેકનોલોજી અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની દ્રષ્ટિએ વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવે. ગૃહ મંત્રાલય હાર્ડવેર અને ટેકનોલોજીકલ અપગ્રેડેશન માટે જરૂરી સહયોગ પૂરો પાડશે, જ્યારે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને વિનંતી કરવામાં આવશે કે તેઓ ફરિયાદોના સમયસર નિકાલ માટે આ કેન્દ્રો પર પૂરતા પ્રમાણમાં માનવબળ (મેનપાવર) સુનિશ્ચિત કરે.

શ્રી અમિત શાહે તમામ રાજ્ય સ્તરના 1930 કોલ સેન્ટરોને મજબૂત ઇન્ટરેક્ટિવ વોઇસ રિસ્પોન્સ (IVR) સિસ્ટમ સાથે અપગ્રેડ કરવા માટે પણ નિર્દેશ આપ્યો હતો જેથી કાર્યક્ષમ કોલ મેનેજમેન્ટ અને યોગ્ય સ્તરે કોલનું અવિરત ફોરવર્ડિંગ સુનિશ્ચિત કરી શકાય.

રાષ્ટ્રીય સાયબર ક્રાઇમ પ્રતિભાવ વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે, શ્રી અમિત શાહે પૂરતા માનવબળ અને કોલ હેન્ડલિંગ ક્ષમતાથી સજ્જ રાષ્ટ્રીય સ્તરના 1930 કોલ સેન્ટરની સ્થાપના કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. આ રાષ્ટ્રીય કોલ સેન્ટર એવા કોલ્સ સંભાળશે જે રાજ્ય સ્તરે વણઉત્તર્યા (unanswered) રહી જાય છે અને એ સુનિશ્ચિત કરશે કે દરેક પીડિતને સમયસર સહાય મળે અને ફરિયાદોની ઝડપી નોંધણી થાય.

બેઠકમાં સિટિઝન ફાઇનાન્સિયલ સાયબર ફ્રોડ રિપોર્ટિંગ એન્ડ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (CFCFRMS) ની કામગીરીની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી, જે સાયબર નાણાકીય છેતરપિંડી સામે લડવા માટે ગૃહ મંત્રાલયની એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ છે. આ સિસ્ટમ બેંકિંગ નેટવર્ક દ્વારા છેતરપિંડીવાળા નાણાકીય વ્યવહારોને તાત્કાલિક બ્લોક કરવામાં મદદ કરે છે, જેથી પીડિતોના નાણાં સુરક્ષિત રાખવાની અને પરત મેળવવાની શક્યતા વધી જાય છે.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે, ગૃહ મંત્રાલયે સાયબર નાણાકીય છેતરપિંડીના કેસોના ઝડપી નિવારણ માટે જાન્યુઆરી 2026 માં સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) જારી કરી હતી. આ SOP બેંકો, નાણાકીય સંસ્થાઓ, કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ અને અન્ય હિસ્સેદારો વચ્ચે સંકલિત કામગીરી સુનિશ્ચિત કરે છે જેથી બેંકિંગ સિસ્ટમમાં બ્લોક કરાયેલા નાણાં પીડિત નાગરિકોને વહેલામાં વહેલી તકે પરત કરી શકાય. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ તમામ હાઇકોર્ટોને આ SOPનું અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવા નિર્દેશ આપ્યો છે.

સમીક્ષા બેઠક દરમિયાન, શ્રી અમિત શાહે CFCFRMS હેઠળ વિકસાવવામાં આવેલા મની રિસ્ટોરેશન મોડ્યુલ (MRM) અને ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ મોડ્યુલ (GRM) ની નિયમિત સમીક્ષા કરવા નિર્દેશ આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે ફરિયાદોના સમયસર નિવારણ અને પીડિતોને નાણાં ઝડપથી પરત મળે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે રાજ્ય સ્તરે આ મોડ્યુલોના અસરકારક અમલીકરણનું નિયમિત મોનિટરિંગ પણ થવું જોઈએ. શ્રી શાહે જણાવ્યું હતું કે બિનજરૂરી રીતે ફ્રીઝ કરાયેલા બેંક ખાતાઓ ધરાવતા કેસોમાં ઝડપી કાર્યવાહી થવી જોઈએ અને આવી બાબતોમાં જવાબદારી નક્કી થવી જોઈએ. અત્યાર સુધીમાં, આશરે એક લાખ નાગરિકો મની રિસ્ટોરેશન અને ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ મિકેનિઝમથી લાભાન્વિત થયા છે.

અધિકારીઓએ કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રીને માહિતગાર કર્યા હતા કે SOP હેઠળ, અત્યાર સુધીમાં અંદાજે 94 લાખ બેંક ખાતાઓ, જેમાંથી નાણાં સંભવિત રીતે પરત મેળવી શકાય તેમ છે, તેને મની રિસ્ટોરેશન અને ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ ફ્રેમવર્ક હેઠળ અપલોડ કરવામાં આવ્યા છે.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રીએ નાણાકીય છેતરપિંડીમાં સાયબર ગુનેગારો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા મ્યુલ બેંક ખાતાઓના મુદ્દાને ઉકેલવા માટે વધુ અસરકારક પગલાં લેવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ગૃહ મંત્રાલય હેઠળના ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C), રાજ્ય સરકારો, કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ, બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓના સંકલિત પ્રયાસો દ્વારા, અમે સાયબર ગુનાના પીડિતોને ઝડપી અને અસરકારક સહાય સુનિશ્ચિત કરવાની સાથે અમારા સાયબર સુરક્ષા માળખાને વધુ મજબૂત બનાવીશું.

SM/BS/JD