ભારતીય કૃષિએ સ્થિતિસ્થાપકતા દર્શાવી છે, જે સંલગ્ન (Allied) ક્ષેત્રમાંથી આવતી મુખ્ય વૃદ્ધિ સાથે સ્થિર વિકાસ નોંધાવી રહી છે, તેમ કેન્દ્રીય નાણા અને કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રી શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણ દ્વારા આજે સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલા આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 માં જણાવવામાં આવ્યું છે.

વધુમાં, જ્યારે તાજેતરના વર્ષોમાં ખાદ્યાન્ન ઉત્પાદનમાં વધારો થયો છે, ત્યારે પશુપાલન, મત્સ્યઉદ્યોગ અને બાગાયત જેવા ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતા સંલગ્ન ક્ષેત્રો આવકની તકો વધારવા અને ગ્રામીણ આજીવિકાને મજબૂત કરવામાં વધુને વધુ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે.

સરવૅ નોંધે છે કે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં, કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રમાં સ્થિર ભાવો પર સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર આશરે 4.4 ટકા રહ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના બીજા ત્રિમાસિક ગાળામાં (Q2), કૃષિ ક્ષેત્રએ 3.5 ટકાની વૃદ્ધિ નોંધાવી છે. 4.45 ટકાનો દાયકાકીય વિકાસ (નાણાકીય વર્ષ 16-નાણાકીય વર્ષ 25), જે અગાઉના દાયકાઓની સરખામણીમાં સૌથી વધુ છે, તે મુખ્યત્વે પશુપાલન (7.1 ટકા) અને મત્સ્યઉદ્યોગ અને જળચરઉછેર (8.8 ટકા) માં મજબૂત પ્રદર્શનને પરિણામે થયો છે, ત્યારબાદ પાક ક્ષેત્ર 3.5 ટકા રહ્યો છે.

નાણાકીય વર્ષ 15 અને નાણાકીય વર્ષ 24 દરમિયાન પશુપાલન ક્ષેત્રએ મજબૂત વિસ્તરણ નોંધાવ્યું છે, જેમાં તેના GVA માં લગભગ 195 ટકાનો વધારો થયો છે, જે વર્તમાન ભાવો પર 12.77 ટકાનો ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) નોંધાવે છે. મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્રએ પણ સારું પ્રદર્શન કર્યું છે, જેમાં 2014-2025 દરમિયાન માછલીના ઉત્પાદનમાં 140 ટકાથી વધુ (88.14 લાખ ટન) વધારો થયો છે, જે 2004-14 ના વધારાની સરખામણીમાં વધુ છે. આમ, સંલગ્ન ક્ષેત્રો વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ ગ્રોથ એન્જિન અને ખેતીની આવક વધારવામાં મુખ્ય ફાળો આપનાર તરીકે ઉભરી રહ્યા છે.

ભારતના ખાદ્યાન્ન ઉત્પાદનમાં સતત વધારો જોવા મળ્યો છે, જે કૃષિ વર્ષ (AY) 2024-25 માં 3,577.3 લાખ મેટ્રિક ટન (LMT) સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે, જે અગાઉના વર્ષ કરતા 254.3 LMT નો વધારો છે. આ વૃદ્ધિ ચોખા, ઘઉં, મકાઈ અને બરછટ અનાજ (શ્રી અન્ન) ના ઊંચા ઉત્પાદન દ્વારા સંચાલિત છે.

બાગાયત ક્ષેત્ર, જે કૃષિ GVA ના આશરે 33 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, તે દેશના કૃષિ વિકાસમાં એક આશાનું કિરણ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. 2024-25 માં, બાગાયત ઉત્પાદન 362.08 MT પર પહોંચ્યું છે, જે 329.68 MT ના અંદાજિત ખાદ્યાન્ન ઉત્પાદન કરતા વધારે છે. ઓગસ્ટ 2025 સુધીમાં, બાગાયત ઉત્પાદન 2013-14 માં 280.70 મિલિયન ટનથી વધીને 2024-25 માં 367.72 મિલિયન ટન થયું છે.

આ વિસ્તરણ વ્યાપક આધારિત રહ્યું છે, જેમાં 114.51 મિલિયન ટન ફળો, 219.67 મિલિયન ટન શાકભાજી અને 33.54 મિલિયન ટન અન્ય બાગાયતી પાકોનો સમાવેશ થાય છે, જે કૃષિ ઉત્પાદન અને મૂલ્યમાં આ ક્ષેત્રના વધતા યોગદાનને રેખાંકિત કરે છે.

આ ઉપરાંત, દેશ સૂકી ડુંગળીનો વિશ્વનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે, જે વૈશ્વિક ઉત્પાદનમાં લગભગ 25 ટકા યોગદાન આપે છે. ભારત શાકભાજી, ફળો અને બટાકાના ઉત્પાદનમાં પણ વિશ્વભરમાં બીજા ક્રમે છે, જે દરેક કેટેગરીમાં વૈશ્વિક ઉત્પાદનના આશરે 12-13 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. આ સિદ્ધિઓ બાગાયતમાં ભારતની મજબૂત હાજરી, વૈશ્વિક ખોરાકની માંગને પહોંચી વળવામાં તેની વધતી ભૂમિકા અને ઉચ્ચ મૂલ્યના પાક ઉત્પાદનમાં રહેલી તકોને ભારપૂર્વક જણાવે છે.

સરવૅ એ ઉલ્લેખ સાથે સમાપ્ત થાય છે કે વિકસિત ભારતનું લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે કૃષિ કેન્દ્રસ્થાને રહેશે, જે સર્વસમાવેશક વૃદ્ધિને આગળ ધપાવશે અને લાખો લોકોની આજીવિકામાં સુધારો કરશે. ભારતે કૃષિ ઉત્પાદનમાં વધારો કરવામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે, ખાસ કરીને ડેરી, મરઘા પાલન, મત્સ્યઉદ્યોગ અને બાગાયત જેવા મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં, જે સામૂહિક રીતે દેશના જીડીપીમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે.

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com