આઈડીબીઆઈ બેંક લિમિટેડ (IDBI Bank Ltd.) એ ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા નિયંત્રિત એક શેડ્યૂલ્ડ કોમર્શિયલ બેંક છે. તેની નબળી નાણાકીય સ્થિતિને કારણે, બેંકને વારંવાર મૂડી પ્રેરણની જરૂર પડતી હતી, જે શરૂઆતમાં ભારત સરકાર દ્વારા અને પાછળથી એલઆઈસી (LIC) દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી હતી. 5મી મે, 2017ના રોજ, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ આઈડીબીઆઈ બેંકની નોન-પરફોર્મિંગ એસેટ્સ અને બેંકને થયેલા નુકસાનને ધ્યાનમાં રાખીને તેને પ્રોમ્પ્ટ કરેક્ટિવ એક્શન (PCA) ફ્રેમવર્ક હેઠળ મૂકી હતી અને કેટલાક નિયંત્રણો લાદ્યા હતા. બેંકની નાણાકીય સ્થિતિમાં સુધારાને ધ્યાનમાં લીધા પછી, આરબીઆઈએ પછીથી, તેના 10 માર્ચ, 2021 ના રોજ પત્ર દ્વારા, અમુક શરતો અને સતત મોનિટરિંગને આધીન આઈડીબીઆઈ બેંક પર લાદવામાં આવેલા નિયંત્રણો હટાવી લીધા હતા.

આ પૃષ્ઠભૂમિ સામે જ કેબિનેટ કમિટી ઓન ઈકોનોમિક અફેર્સ (CCEA)એ આઈડીબીઆઈ બેંક લિમિટેડના વ્યૂહાત્મક પુનર્ગઠનને મંજૂરી આપી હતી, અને તેના પાલનમાં, એવો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો કે આઈડીબીઆઈ બેંક લિમિટેડમાં કુલ 60.72% ઇક્વિટી હિસ્સો વ્યૂહાત્મક ખરીદનાર (Strategic Buyer) ને વેચવામાં આવે, જેમાંથી ભારત સરકારનો હિસ્સો 30.48% અને એલઆઈસીનો હિસ્સો 30.24% રહેશે, જ્યારે ભારત સરકાર પાસે 15% અને એલઆઈસી પાસે 19% નો બાકીનો હિસ્સો રહેશે.

સીસીઇએ (CCEA) ના નિર્ણયને ઇન્ટર-મિનિસ્ટ્રિયલ ગ્રુપ (IMG), કોર ગ્રુપ ઓફ સેક્રેટરીઝ ઓન ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ (CGD) અને કેબિનેટ મંત્રીઓના સત્તાધિકારી જૂથ ધરાવતી અલ્ટરનેટિવ મેકેનિઝમ (AM) ના સમર્થનવાળી બહુ-સ્તરીય, સામૂહિક નિર્ણય લેવાની વ્યવસ્થા દ્વારા બે-તબક્કાની, સ્પર્ધાત્મક બોલી પ્રક્રિયા દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો હતો.

તમામ રસ ધરાવતા પક્ષકારો પાસેથી એક્સપ્રેસન ઓફ ઈન્ટરેસ્ટ (EoI) આમંત્રિત કરતું પ્રાથમિક માહિતી જ્ઞાપન (PIM) 07.10.2022ના રોજ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. આરબીઆઈ દ્વારા 'ફિટ એન્ડ પ્રોપર' જણાયેલી અને એમએચએ (MHA) દ્વારા સુરક્ષા મંજૂરી આપવામાં આવેલા પક્ષકારો જ બોલીના તબક્કામાં ભાગ લઈ શકતા હતા, જેના માટે ક્વોલિફાઇડ ઇન્ટરેસ્ટેડ પાર્ટીઝ (QIPs) પાસેથી તકનીકી અને નાણાકીય બોલીઓ આમંત્રિત કરવા રિક્વેસ્ટ ફોર પ્રપોઝલ (RFP) બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. શરૂઆતમાં રસ ધરાવતા પાંચ પક્ષકારોમાંથી, ચાર પક્ષકારો તેમાં નિર્ધારિત પાત્રતાના માપદંડો અને અયોગ્યતાના ધોરણોની ચકાસણીમાં પાત્ર ઠર્યા હતા, જેમાંથી બે પક્ષકારોએ આખરે તેમની ટેક્નો-ફાઇનાન્સિયલ બોલીઓ સબમિટ કરી હતી અને આ ટ્રાન્ઝેક્શન માટે ક્વોલિફાઇડ બિડર્સ (QBs) બન્યા હતા.

સીજીડી (CGD) દ્વારા વ્યાપક મૂલ્યાંકન પછી અને અલ્ટરનેટિવ મેકેનિઝમની ભલામણોને ધ્યાનમાં લીધા પછી, કેબિનેટ કમિટી ઓન ઈકોનોમિક અફેર્સ (CCEA) એ 14/10/2026 ના રોજ યોજાયેલી તેની બેઠકમાં આઈડીબીઆઈ બેંક લિમિટેડમાં 60.72% હિસ્સો એક્વાયર કરવા માટે મેસર્સ 10955230 કનેડા ઇન્ક. (પેરન્ટ એન્ટિટી મેસર્સ ફેરફેક્સ ફાઇનાન્સિયલ હોલ્ડિંગ્સ લિમિટેડ) ને આ ટ્રાન્ઝેક્શન માટે રૂ. 52,878.0806181 કરોડ (શબ્દોમાં: રૂપિયા બાવન હજાર આઠસો ઇઠોતેર કરોડ આઠ લાખ છ હજાર એકસો એક્યાસી માત્ર) ની ખરીદ કિંમત પર વ્યૂહાત્મક ખરીદનાર તરીકે મંજૂરી આપી હતી, જેમાં ભારત સરકાર દ્વારા રાખવામાં આવેલા 30.48% ઇક્વિટી શેરહોલ્ડિંગ અને એલઆઈસી દ્વારા રાખવામાં આવેલા 30.24% ઇક્વિટી શેરહોલ્ડિંગનો સમાવેશ થાય છે.

આવા ટ્રાન્ઝેક્શન્સમાં, બોલી લગાવવા માટે અગાઉથી કોઈ બેન્ચમાર્ક હોતો નથી. બોલી લગાવનારાઓ પોતાનું મૂલ્યાંકન કરે છે અને સીલબંધ કવરમાં ગુપ્ત રીતે પોતાની બોલીઓ જમા કરાવે છે. તે જ સમયે એન્ટરપ્રાઇઝનું ન્યાયી મૂલ્યાંકન કરવા માટે સ્વતંત્ર એજન્સીઓની સેવા લેવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ સબમિટ કરાયેલી બોલીઓની યોગ્યતા ચકાસવા માટે સરખામણી તરીકે થાય છે.

આ ટ્રાન્ઝેક્શન હેઠળ, નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં પ્રારંભિક બોલીઓ આમંત્રિત કરવામાં આવી હતી. સરખામણી માટે, તે સમયે શેર દીઠ રૂ. 94.42 ની રિઝર્વ પ્રાઇસ નક્કી કરવામાં આવી હતી, જે પ્રભાવિત બજાર ભાવ દ્વારા પ્રત્યક્ષ અને અપ્રત્યક્ષ રીતે પ્રભાવિત હતી. બિન-પ્રભાવિત કૌન્ટર-ફેક્ચ્યુઅલ તે સમયે દેખાતું ન હતું, સિવાય કે 07.10.2022 ના રોજ PIM/EoI જારી કરતા પહેલાના છેલ્લા ટ્રેડિંગ દિવસે આઈડીબીઆઈ સ્ટોકની બિન-પ્રભાવિત પ્રી-EoI કિંમત શેર દીઠ રૂ. 42.40 હતી. તેનાથી વિપરીત, 08.01.2026 ના રોજ પ્રારંભિક બોલીઓ માટેના આમંત્રણ પહેલાં છેલ્લા ટ્રેડિંગ દિવસે પ્રભાવિત કિંમત શેર દીઠ રૂ. 108.12 હતી. પ્રારંભિક બોલીઓ તે સમયે નક્કી કરાયેલી રિઝર્વ પ્રાઇસ કરતા ઓછી પડી હતી અને તેને મંજૂર કરવામાં આવી ન હતી. જ્યારે એ જાણવા મળ્યું કે પ્રારંભિક બોલીઓ સફળ થઈ નથી, ત્યારે પ્રભાવિત સ્ટોક માર્કેટ કિંમતમાં જાતે જ સુધારો થયો હતો, અને તે શોધી કાઢવામાં આવેલી શેર દીઠ રૂ. 75 ની બોલી કિંમત કરતા નોંધપાત્ર રીતે નીચે આવી ગઈ હતી.

ત્યારબાદ, સામૂહિક નિર્ણય લેવાની વ્યવસ્થાને સોંપવામાં આવેલી અને તેમને આપવામાં આવેલી સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને, અને ટ્રાન્ઝેક્શનનું મૂલ્ય શક્ય તેટલું વધારવા માટે, નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માં ક્વોલિફાઇડ બિડર્સ પાસેથી તેમની શ્રેષ્ઠ ઓફર દર્શાવતી સીલબંધ બોલીઓ આમંત્રિત કરવામાં આવી હતી. 18.05.2026 ના રોજ શ્રેષ્ઠ ઓફર બોલીઓ માટેના આમંત્રણ પહેલાના છેલ્લા ટ્રેડિંગ દિવસે આઈડીબીઆઈ સ્ટોકની સ્ટોક કિંમત શેર દીઠ રૂ. 70.38 હતી.

મર્યાદિત રીતે ટ્રેડ થતા આઈડીબીઆઈ સ્ટોકની સ્ટોક માર્કેટ કિંમત અસ્થિર રહી હતી અને મૂલ્યાંકન સમયગાળા દરમિયાન શેર દીઠ રૂ. 118.38 થી રૂ. 61.01 ની ઉચ્ચ-નિમ્ન શ્રેણી સાથે શોધી કાઢવામાં આવેલી બોલી કિંમતથી ઉપર અને નીચે બંને તરફ વધઘટ થતી રહી હતી. પરિણામે સ્ટોક માર્કેટની કિંમતને ધ્યાનમાં લેવામાં આવી ન હતી, કારણ કે તે એન્ટરપ્રાઇઝના આંતરિક મૂલ્ય (intrinsic value) સાથે મૂલ્યાંકનને અસંગત બનાવતી હતી. તેના બદલે, માર્કેટ મલ્ટિપલ મેથડ દ્વારા રિલેટિવ વેલ્યુએશન, જે આ સમસ્યાને દૂર કરે છે, તેનો ઉપયોગ તમામ જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોના 31મી માર્ચ, 2026 ના ક્લોઝિંગ એકાઉન્ટ્સના આધારે એન્ટરપ્રાઇઝનું વાજબી બજાર મૂલ્ય (fair market value) નક્કી કરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત, એસેટ વેલ્યુએશન મેથડ, જે ઋણ સાથે જમીન અને મિલકતો સહિતની મૂર્ત અને અમૂર્ત બંને અસ્કયામતોને ધ્યાનમાં લે છે, તેનો ઉપયોગ આઈડીબીઆઈ બેંક લિમિટેડના 31મી માર્ચ, 2026 ના ઓડિટ કરેલા હિસાબો અનુસાર એન્ટરપ્રાઇઝનું ફેર નેટ એસેટ વેલ્યુ નક્કી કરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો.

તદનુસાર, ઉપર સ્પષ્ટ કર્યા મુજબ બે સ્વતંત્ર પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને બે વ્યાવસાયિક મૂલ્યાંકન એજન્સીઓ દ્વારા એન્ટરપ્રાઇઝનું વાજબી મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. આ વાજબી મૂલ્યાંકનની સરેરાશ શેર દીઠ રૂ. 75.99 હતી, જેણે ક્વોલિફાઇડ બોલીઓના મૂલ્યાંકન માટે બેન્ચમાર્ક કિંમત તરીકે કામ કર્યું હતું. વિજેતા બનેલી શેર દીઠ રૂ. 81 ની શ્રેષ્ઠ ઓફર બોલી બેન્ચમાર્ક કિંમત તેમજ બંને સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન એજન્સીઓના વાજબી મૂલ્ય અંદાજો કરતાં વધુ હોવાથી, તેને વાજબી ગણવામાં આવી હતી અને મંજૂર કરવામાં આવી હતી.

સફળ બિડરે EoI તબક્કે હાથ ધરવામાં આવેલા ફિટ એન્ડ પ્રોપર અસેસમેન્ટ અનુસાર રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા સમક્ષ પોતાના ઓળખપત્રો રજૂ કરવા પડશે અને તેમાં નિર્ધારિત નિયમનકારી શરતોના પાલન માટેનો તેનો રોડમેપ સબમિટ કરવો પડશે. એકવાર પૂર્ણ થયા પછી, આ આપણા અર્થતંત્રના નાણાકીય ક્ષેત્રમાં અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું એફડીઆઈ (FDI) હશે.

સીસીઇએ (CCEA) એ અલ્ટરનેટિવ મેકેનિઝમને માનક ઓપરેટિંગ પ્રક્રિયા અનુસાર ખુલ્લા બજાર દ્વારા ભારત સરકારના બાકીના શેરહોલ્ડિંગ (આઈડીબીઆઈ બેંક લિમિટેડના કુલ શેરહોલ્ડિંગના 15%) ના લઘુમતી હિસ્સાનું વેચાણ હાથ ધરવા માટેની સત્તા પણ સોંપી છે. એલઆઈસી તેના નિયામકોના નિર્દેશોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરીને તેની આંતરિક પ્રક્રિયાઓ અનુસાર તેના બાકીના શેરહોલ્ડિંગનું સંચાલન કરવા માટે સ્વતંત્ર રહેશે.

FAQs અહીં વાંચોઃ આઈડીબીઆઈ બેંક લિમિટેડના વ્યૂહાત્મક પુનર્ગઠન પર વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

SM/IJ/JD