ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયે વિકસિત ભારત - ગેરંટી ફોર રોજગાર એન્ડ આજીવિકા મિશન (ગ્રામીણ) [VB–G RAM G] એક્ટ, 2025 હેઠળ મંજૂર કરવા યોગ્ય કામોની સૂચિ અધિસૂચિત કરી છે, જે નવા ગ્રામીણ કામોના માળખા હેઠળ 375 મંજૂર કરવા યોગ્ય કામોની જોગવાઈ કરે છે.

નવી સૂચિ અગાઉના માળખા હેઠળના 266 કામોની સરખામણીમાં 41 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે. આ કામોને ચાર વિષયગત સ્તંભો — જળ સુરક્ષા, મુખ્ય ગ્રામીણ પાયાની સુવિધાઓ, આજીવિકા સંબંધિત પાયાની સુવિધાઓ અને આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ તથા આપત્તિ સજ્જતા માટેના વિશેષ કામોની આસપાસ પુનર્ગઠિત કરવામાં આવ્યા છે.

નવું માળખું અસ્કયામતોના પરંપરાગત પ્રકારોની યાદીથી આગળ વધીને ટકાઉ ગ્રામીણ અસ્કયામતોના નિર્માણ અને માપી શકાય તેવા વિકાસ પરિણામો સાથે દૈનિક રોજગારને સાંકળવાનો પ્રયાસ કરે છે. દરેક કામ ગ્રામ સભા દ્વારા મંજૂર કરાયેલી વિકસિત ગ્રામ પંચાયત યોજના હેઠળ બોટમ-અપ, વિકેન્દ્રિત આયોજન પ્રક્રિયા દ્વારા શરૂ થશે, અને વિકસિત ભારત નેશનલ રૂરલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્ટેક દ્વારા ટ્રેક કરવામાં આવશે.

જળ સુરક્ષાને 128 કામો સાથે સૌથી વધુ હિસ્સો મળ્યો

જળ સુરક્ષા સ્તંભ ચાર શ્રેણીઓમાં સૌથી વધુ 128 કામો ધરાવે છે. તેમાં ચેકડેમ, ગલી પ્લગ, ભૂગર્ભ ડાઇક્સ, રિચાર્જ શાફ્ટ, ઇન્જેક્શન વેલ, નદીઓ, નાળાઓ અને વોંકળાઓનું પુનરુત્થાન, જળપ્લાવિત જમીનનો પુનરુદ્ધાર અને ખેત તલાવડી તથા પાણી વિતરણ કેનાલનું નવીનીકરણ સામેલ છે.

આ સૂચિમાં સિંચાઈ અને જળ સંચય માટે આઈસ-સ્તૂપ અને કૃત્રિમ હિમનદીઓ જેવા નવા હસ્તક્ષેપો સાથે ટપક સિંચાઈ, ફુવારા પદ્ધતિ, રૂફટોપ રેનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ અને ટાંકાઓની પણ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

મુખ્ય ગ્રામીણ પાયાની સુવિધાઓ માટે 111 કામો

મુખ્ય ગ્રામીણ પાયાની સુવિધાઓ સ્તંભ 111 કામો ધરાવે છે જેનો ઉદ્દેશ્ય ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આવશ્યક નાગરિક અને સામુદાયિક પાયાની સુવિધાઓને મજબૂત કરવાનો છે.

તેમાં સોલર સ્ટ્રીટ લાઈટિંગ, વેસ્ટ-ટુ-વેલ્થ રિસાયક્લિંગ પ્લાન્ટ્સ, ગ્રે-વોટર ટ્રીટમેન્ટ યુનિટ્સ, સેગ્રીગેશન શેડ્સ, ગ્રામીણ પુસ્તકાલયો, પશુચિકિત્સા અને ગ્રામીણ આરોગ્ય કેન્દ્રો, કોમન સર્વિસ સેન્ટર્સ, બહુહેતુક યુવા કેન્દ્રો, સામુદાયિક સુવિધાઓ અને સરકારી શાળાઓમાં વધારાના વર્ગખંડો તથા પ્રયોગશાળાઓનો સમાવેશ થાય છે.

આ માળખું જલ જીવન મિશનની પાણી પુરવઠા પાયાની સુવિધાઓની મરામત અને જાળવણી સાથે ગ્રામીણ પાર્ક, ફૂટપાથ અને અન્ય ગ્રામીણ સ્તરની સુવિધાઓ માટે પણ જોગવાઈ કરે છે.

ગ્રામીણ આજીવિકા અને મૂલ્ય શ્રેણીઓને મજબૂત કરવા માટે 98 કામો

નવું માળખું 98 મંજૂર કરવા યોગ્ય કામો સાથે આજીવિકા સંબંધિત પાયાની સુવિધાઓ પર નોંધપાત્ર રીતે વધુ ભાર આપે છે.

આ શ્રેણીમાં એગ્રો-પ્રોસેસિંગ અને મૂલ્ય-વર્ધન પાયાની સુવિધાઓ, સફાઈ, ગ્રેડિંગ અને પેકેજિંગ યુનિટ્સ, કોલ્ડ સ્ટોરેજ સુવિધાઓ, મિની ફ્લોર મિલ, માર્કેટ યાર્ડ, ડેરી પાયાની સુવિધાઓ, મશરૂમ ખેતી શેડ, રેશમ ઉછેર શેડ, પોલી-હાઉસ અને એક્વાકલ્ચર સ્ટ્રક્ચર્સનો સમાવેશ થાય છે.

તે સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) અને તેમના સંઘો માટે પાયાની સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે, જેમાં SHG વર્કશેડ, SHE માર્ટ્સ અને ફેડરેશન બિલ્ડિંગ્સ, તેમજ તાલીમ-સહ-કૌશલ્ય વિકાસ કેન્દ્રોનો સમાવેશ થાય છે. આજીવિકા સંબંધિત કામોનો હિસ્સો નોંધપાત્ર રીતે વધે છે, જે અગાઉના માળખા હેઠળના 1.1 ટકાની સરખામણીમાં નવા માળખા હેઠળ કુલ મંજૂર કરવા યોગ્ય કામોના 26 ટકા જેટલો થાય છે.

આપત્તિ સજ્જતા અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા માટે સમર્પિત 38 કામો

પ્રથમ વખત, ગ્રામીણ કામોના માળખામાં આપત્તિ સજ્જતા અને આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ માટે 38 કામો ધરાવતી એક સમર્પિત શ્રેણીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

તેમાં પૂર રાહત આશ્રયસ્થાનો, રીટેનિંગ વોલ, બંધોને મજબૂત કરવા, પૂર સંરક્ષણ કામો, આપત્તિ પછી ગ્રામીણ રસ્તાઓ અને સામુદાયિક અસ્કયામતોની પુનઃસ્થાપના, અને દાવાનળ સંચાલન ઉપાયો જેવા કે ફાયર લાઈન અને ફ્યુઅલ-બફર ઝોનનો સમાવેશ થાય છે.

આ શ્રેણીનો ઉદ્દેશ્ય ગ્રામીણ સમુદાયો અને અસ્કયામતોને પૂર, ચક્રવાત, વાવાઝોડું, દુષ્કાળ, ભૂસ્ખલન, દાવાનળ અને અન્ય આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ સામે મજબૂત કરવાનો છે.

ખેડૂતો, સંવેદનશીલ પરિવારો, મહિલાઓ અને ગ્રામીણ યુવાનો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું

આ સૂચિ કૃષિ, સંવેદનશીલ પરિવારો, મહિલાઓ અને ગ્રામીણ યુવાનો પર ખાસ ભાર મૂકે છે.

કુલ 181 કામો કૃષિ અને સંલગ્ન કામો છે, જેમાં 52 વ્યક્તિગત-લાભાર્થી કામોનો સમાવેશ થાય છે, જે પાણી, જમીન, વાવેતર, પશુધન અને અન્ય ઉત્પાદક અસ્કયામતોને આવરી લે છે જે ખેડૂતોને સીધો ટેકો આપી શકે છે.

અંત્યોદય/સંવેદનશીલ પરિવારો માટે 107 કામો ટેગ કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં 68 વ્યક્તિગત-લાભાર્થી કામોનો સમાવેશ થાય છે. આમાં આવાસ, સ્વચ્છતા, ઊર્જા, સિંચાઈ, વાવેતર, પશુધન આશ્રયસ્થાનો અને અન્ય કૌટુંબિક સ્તરની અસ્કયામતોનો સમાવેશ થાય છે.

આ માળખામાં નારી શક્તિ સાથે સંબંધિત 36 કામો અને યુવા શક્તિ સાથે સંબંધિત 36 કામોનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેમાં મહિલા સામૂહિકો, SHGs અને ફેડરેશનો, યુવા કેન્દ્રો, કૌશલ્ય વિકાસ અને સાહસ-સંબંધિત પાયાની સુવિધાઓ આવરી લેવામાં આવી છે.

સમાવેશી અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર ગ્રામીણ પાયાની સુવિધાઓ

નવી સૂચિ દિવ્યાંગજનોની પહોંચ માટે સ્પષ્ટ જોગવાઈઓ પૂરી પાડે છે, જેમાં સરકારી મકાનોમાં સીડી અને રેમ્પના નિર્માણનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં સરહદી વિસ્તારોમાં ઇમરજન્સી ઇવેક્યુએશન અને રાહત આશ્રયસ્થાનો, પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા પાયાની સુવિધાઓ અને ચક્રીય અર્થતંત્રના હસ્તક્ષેપો જેવા કે વેસ્ટ-ટુ-વેલ્થ રિસાયક્લિંગ અને ગ્રે-વોટર ટ્રીટમેન્ટનો પણ સમાવેશ થાય છે.

વિકસિત ગ્રામ પંચાયત યોજનાઓ દ્વારા પ્લાન કરવાના કામો

VB–G RAM G હેઠળ, કામોનું આયોજન સ્થાનિક જરૂરિયાતોના આધારે અને ગ્રામ સભા દ્વારા મંજૂર કરાયેલી વિકસિત ગ્રામ પંચાયત યોજનાઓ દ્વારા કરવામાં આવશે. વિકસિત ભારત નેશનલ રૂરલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્ટેક દ્વારા ડિજિટલ ટ્રેકિંગ પદ્ધતિ કેન્દ્ર, રાજ્ય અને સ્થાનિક યોજનાઓમાં રોકાણોના સંકલનને સુગમ બનાવશે જ્યારે પુનરાવર્તન ટાળવામાં મદદ કરશે.

આમ, નવી સૂચિ વિકસિત ભારત @2047 ના વિઝનમાં યોગદાન આપતા, જળ સુરક્ષા, ટકાઉ ગ્રામીણ પાયાની સુવિધાઓ, આજીવિકા સર્જન, આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા અને સમાવેશી વિકાસ સાથે રોજગાર સર્જનને સાંકળવાનો પ્રયાસ કરે છે.

SM/IJ/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com