મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય, ભારત સરકાર, 9 સપ્ટેમ્બર 202 ના રોજ રુદ્રાક્ષ ઈન્ટરનેશનલ કોઓપરેશન એન્ડ કન્વેન્શન સેન્ટર, વારાણસી, ઉત્તર પ્રદેશ ખાતે 9માં  રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ 2026નો પ્રારંભ કરશે. મહિલા અને બાળ વિકાસ કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રીમતી અન્નપૂર્ણા દેવી ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથ; મહિલા અને બાળ વિકાસ રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી સાવિત્રી ઠાકુર; અને ઉત્તર પ્રદેશ સરકારના મહિલા કલ્યાણ, બાળ વિકાસ અને પોષણ કેબિનેટ મંત્રી શ્રીમતી બેબી રાની મૌર્યની ગરિમામય ઉપસ્થિતિમાં આ મહિનો ચાલનારા અભિયાનનો પ્રારંભ કરાવશે. ભારત સરકાર અને રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વરિષ્ઠ મહાનુભાવો, વિકાસ ભાગીદારો, ફ્રન્ટલાઈન કાર્યકરો અને લાભાર્થીઓ ઉદ્ઘાટન કાર્યક્રમમાં જોડાશે.

2047 સુધીમાં વિકસિત ભારતના પાયા તરીકે સુપોષિત ભારતના પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના વિઝનથી પ્રેરિત થઈને, રાષ્ટ્રીય વિકાસ એજન્ડાના કેન્દ્રમાં પોષણને મૂકવા માટે 2018માં પોષણ અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. દર સપ્ટેમ્બરમાં ઉજવવામાં આવતો રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ ત્યારથી એક જન આંદોલન બની ગયો છે જે મહિલાઓ, બાળકો અને કિશોરોમાં પોષણ, આરોગ્ય અને સંભાળના વર્તનને મજબૂત કરવા માટે સમુદાયોને એકત્રિત કરે છે. 9મી આવૃત્તિ "હમારી આંગણવાડી હમારી જિમ્મેદારી" થીમ હેઠળ આ યાત્રાને આગળ ધપાવે છે, જે દરેક નાગરિકને દેશના બાળકો માટે પોષણ, આરોગ્ય, સંભાળ અને પ્રારંભિક શિક્ષણના પ્રથમ કેન્દ્ર તરીકે આંગણવાડી કેન્દ્રની સહિયારી માલિકી લેવા માટે આહ્વાન કરે છે.

આ વર્ષનું અભિયાન મિશન સક્ષમ આંગણવાડી અને પોષણ 2.0 હેઠળની સુધારેલી સપ્લીમેન્ટરી ન્યુટ્રિશન પ્રોગ્રામ (SNP) માર્ગદર્શિકામાંથી વેગ મેળવે છે, જે પ્રથમ વખત હોટ કૂક્ડ મીલ્સને વ્યાખ્યાયિત કરે છે અને SNP મેનૂ બોર્ડ્સ અને આંગણવાડી મેનેજમેન્ટ કમિટીઓની સ્થાપના માટેની માર્ગદર્શિકાને ફરજિયાત બનાવે છે. આ સુધારાઓ પર નિર્માણ કરીને, પોષણ માહ 2026 પાંચ પરસ્પર મજબૂત કરતી થીમ્સ પર આધારિત હશે.

પ્રથમ થીમ, આહારની વિવિધતા અને પર્યાપ્ત પ્રોટીન (Dietary Diversity and Adequate Protein) હેઠળ આંગણવાડી કેન્દ્રો તમામ ખાદ્ય જૂથોના પરવડે તેવા, સ્થાનિક ઘટકોનો ઉપયોગ કરીને સ્વસ્થ વાનગીઓનું જીવંત પ્રદર્શન કરશે, જ્યારે પોષણ મેળા અને 'પ્રોટીન-સમૃદ્ધ ખોરાક' અભિયાન સંતુલિત આહાર અને દૈનિક ભોજનમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણી-આધારિત પ્રોટીન ઉમેરવાની વ્યવહારુ રીતોને પ્રોત્સાહન આપશે.

આની સાથે નજીકથી જોડાયેલી, બીજી થીમ આંગણવાડી કેન્દ્રો પર તાજા ગરમ રાંધેલા ભોજન (Fresh Hot Cooked Meals at Anganwadi Centres) રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને બાજરી (millets), કઠોળ અને મોસમી શાકભાજીનો ઉપયોગ કરીને સાપ્તાહિક મેનૂ રોટેશનને કાર્યરત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરશે, જેને જીવંત HCM પ્રદર્શનો અને માતાપિતા, પંચાયતો, સ્વસહાય જૂથો (SHGs) અને આંગણવાડી મેનેજમેન્ટ કમિટીઓ (AMCs)ને આવરી લેતા સમુદાય ટેસ્ટિંગ સત્રો દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવશે.

આ સેવાઓની વિતરણમાં વધુ પારદર્શિતા, જવાબદારી અને સમુદાયની ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવા માટે, સમુદાયની માલિકી અને જવાબદારીને પોષણ માહની ત્રીજી મુખ્ય થીમ તરીકે ઓળખવામાં આવી છે. આ થીમ 25 જૂન 2026ના રોજ મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલ માર્ગદર્શિકા અનુસાર તમામ આંગણવાડી કેન્દ્રોમાં આંગણવાડી મેનેજમેન્ટ કમિટીઓ (AMCs)ની ઝડપી રચના અને કામગીરીને વેગ આપશે. પોષણ માહના ભાગરૂપે, સેવા વિતરણની સમીક્ષા કરવા અને સમુદાયની ભાગીદારીને મજબૂત કરવા માટે દરેક આંગણવાડી કેન્દ્ર પર ઓછામાં ઓછી એક AMC બેઠક યોજાશે. દૈનિક મેનૂ અને હકદારીઓને દ્રશ્યમાન બનાવવા માટે દરેક કેન્દ્ર પર સપ્લીમેન્ટરી ન્યુટ્રિશન પ્રોગ્રામ (SNP) મેનૂ બોર્ડ પ્રદર્શિત કરવામાં આવશે, અને AMCs અને મધર્સ કમિટીઓ ભોજનની ગુણવત્તા અને મેનૂ પાલનનું નિરીક્ષણ કરશે.
બાળક શું ખાય છે તે બાળક કેવી રીતે શીખે છે તેને આકાર આપે છે તે વાતને ધ્યાનમાં રાખીને, પોષણ માહની ચોથી થીમ - બાળપણના વિકાસ માટે પોષણ, પ્રારંભિક ઉત્તેજના અને શિક્ષણ - પાયાના વર્ષો દરમિયાન બાળકોના સ્વાસ્થ્ય, વિકાસ અને શિક્ષણને પોષવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. 0 થી 3 વર્ષની વયના બાળકો માટે, આંગણવાડી કાર્યકરો નવચેતના દ્વારા માર્ગદર્શિત અને સુધારેલા હોમ વિઝિટ શેડ્યૂલર દ્વારા સમર્થિત હોમ વિઝિટ દ્વારા પરિવારો સુધી પહોંચે છે, જેથી યોગ્ય સંભાળ અને વય-યોગ્ય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા પ્રારંભિક ઉત્તેજનાને પ્રોત્સાહન આપતા કાઉન્સેલિંગ સંદેશાઓ પ્રદાન કરી શકાય અને 34 વિકાસલક્ષી માઇલસ્ટોન્સનું નિરીક્ષણ કરી શકાય. પોષણ માહ દરમિયાન, તમામ આંગણવાડી કેન્દ્રો 0-3 વર્ષની વયના તમામ નોંધાયેલા બાળકોના વિકાસલક્ષી માઇલસ્ટોન્સ નોંધવા માટે એક સમર્પિત ઝુંબેશ ચલાવશે, જેમાં સ્વાસ્થ્ય વિભાગ અને રાષ્ટ્રીય બાલ સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમ (RBSK) સાથે વિલયનમાં વિલેજ હેલ્થ સેનિટેશન એન્ડ ન્યુટ્રિશન ડેઝ (VHSNDs) દરમિયાન હસ્તક્ષેપની જરૂર હોય તેવા તમામ બાળકોને ફાસ્ટ-ટ્રેક રેફરલ્સ આપવામાં આવશે. 3 થી 6 વર્ષની વયના બાળકો માટે, આંગણવાડી કેન્દ્રો આધારશિલા અને રમત-આધારિત પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા પ્રારંભિક શિક્ષણને સપોર્ટ કરે છે. પોષણ માહના ભાગરૂપે, દરેક આંગણવાડી કેન્દ્ર 3-6 વર્ષની વયના બાળકોના પ્રારંભિક શિક્ષણને પ્રદર્શિત કરવા માટે માતાપિતા-બાળકની પ્રવૃત્તિઓ સાથે અર્લી ચાઇલ્ડહૂડ કેર એન્ડ એજ્યુકેશન (ECCE) દિવસની ઉજવણી કરશે. દરેક કેન્દ્ર 5-6 વર્ષની વયના બાળકો માટે નજીકની સરકારી પ્રાથમિક શાળાઓની એક્સપોઝર મુલાકાતો પણ યોજશે અને રમકડાં અને રમત અને શીખવાની સામગ્રી માટે સમુદાય સંચાલિત સંસાધન એકત્રીકરણ ઝુંબેશનું આયોજન કરશે. કેન્દ્રો પોષણ અને બાળસંભાળ પદ્ધતિઓ પર સમુદાય આધારિત ક્વિઝ સ્પર્ધાઓનું આયોજન કરશે. પરંપરાગત બાળસંભાળ પદ્ધતિઓ, નવજાત શિશુની સંભાળ અને માતાપિતા-શિશુ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા પર IEC વિડિયોનું સામુદાયિક પ્રદર્શન પણ યોજવામાં આવશે.

છેલ્લે, પોષણ માહ 2026 પાંચમી થીમ તરીકે પ્રધાનમંત્રી માતૃ વંદના યોજના (PMMVY)ના દસ વર્ષની ઉજવણી કરશે, જે મુખ્ય માતૃત્વ લાભ કાર્યક્રમ છે જેણે એક દાયકાથી માતૃ પોષણ અને આરોગ્ય સંબંધિત વર્તનને ટેકો આપ્યો છે. 100% સેચ્યુરેશન ડ્રાઇવ તમામ પાત્ર સગર્ભા અને ધાત્રી માતાઓની નોંધણી કરશે, ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફરને ઝડપી બનાવશે, અને રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા સ્થાનીયકરણ માટે PMMVY ટૂલકિટ લોન્ચ કરશે.

લોન્ચ ઇવેન્ટના મુખ્ય આકર્ષણો

ઉદ્ઘાટન કાર્યક્રમની શરૂઆત પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓ દ્વારા પોષણ મેળાના વોકથ્રુ અને દીપ પ્રાગટ્ય સાથે થશે. હોટ કૂક્ડ મીલ્સ, ટેક હોમ રાશન, હોમ વિઝિટ્સ અને ECCE પર લાભાર્થીઓના ટેસ્ટિમોનિયલ વીડિયો પ્રદર્શિત કરવામાં આવશે, ત્યારબાદ કેન્દ્રીય મંત્રી અને આંગણવાડી કાર્યકરો વચ્ચે જીવંત સંવાદ થશે. PMMVYના 10 વર્ષ અને પોષણ માહ 2026ના લોન્ચિંગને ચિહ્નિત કરતી ફિલ્મો મહાનુભાવો દ્વારા અભિયાનને ઔપચારિક રીતે લોન્ચ કરવા માટે મંચ તૈયાર કરશે.

રાષ્ટ્રીય પોષણ માહ 2026 તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં આંગણવાડી કેન્દ્રો, શાળાઓ, પંચાયતો અને ઘરોમાં સામુદાયિક કાર્યક્રમો દ્વારા મનાવવામાં આવશે, જે એ વાતની પુનઃપુષ્ટિ કરશે કે સુપોષિત બાળક એ દરેક નાગરિકની સહિયારી જવાબદારી છે અને વિકસિત ભારતનો સૌથી સુનિશ્ચિત પાયો છે.

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad