ભારતીય સિલિન્ડર કોઈપણ પાડોશી દેશ કરતાં સસ્તો છે અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, ઓસ્ટ્રેલિયા અને કેનેડા જેવી અદ્યતન અર્થવ્યવસ્થાઓની કિંમત કરતાં ઘણો નીચો છે

ઉજ્જવલા પરિવારોને દર વર્ષે પ્રથમ ચાર રિફિલ પર સિલિન્ડર દીઠ ₹300 મળશે — લાભાર્થી દીઠ વર્ષે ₹1,200; અને બિન-PMUY પરિવાર પણ LPG ના બજાર ખર્ચ કરતાં આશરે ₹700 ઓછી ચૂકવણી કરવાનું ચાલુ રાખશે

ફેબ્રુઆરીથી આશરે 46% વધેલા LPG માટેના સાઉદી CP સામે, એક સિલિન્ડર સપ્લાય કરવાનો ખર્ચ વધીને ₹1,600થી વધુ થઈ ગયો છે, જે દરેક ઘરેલું સિલિન્ડર પર આશરે ₹700ની અન્ડર-રિકવરી (ઓછી વસૂલાત) છે

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પોતાના ઊર્જા કાર્ગોની અવરજવર ચાલુ રાખનારા જૂજ દેશોમાં ભારત સામેલ હતું; કોઈપણ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનની કોઈ અછત નથી

ભારતીય પરિવાર કોઈપણ પાડોશી દેશના પરિવાર કરતાં ઘણો સસ્તો રાંધણ ગેસ ખરીદવાનું ચાલુ રાખે છે, અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, ઓસ્ટ્રેલિયા અને કેનેડા જેવી અદ્યતન અર્થવ્યવસ્થાઓમાં ચૂકવવામાં આવતી કિંમત કરતાં ઘણી ઓછી કિંમતે ખરીદે છે. પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના (PMUY)ના લાભાર્થી 14.2 kgના સિલિન્ડર માટે અસરકારક ₹642 ચૂકવે છે, અને દિલ્હીમાં સામાન્ય ગ્રાહક ₹942 ચૂકવે છે, જેની સામે સપ્લાય કરવાનો ખર્ચ હવે વધીને ₹1,600 થી વધુ થઈ ગયો છે.

અંતિમ કૉલમ દર્શાવે છે કે સિલિન્ડર દીઠ ₹642ની અસરકારક ઉજ્જવલા કિંમત દરેક બજારની કિંમત કરતાં કેટલી નીચી છે. સ્ત્રોતો: સરકારી સ્ત્રોતો અને રાષ્ટ્રીય નિયમનકારો.

ભારતમાં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની કિંમતો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેની સમકક્ષ કિંમતો સાથે જોડાયેલી છે. સરકાર, જોકે, ઘરેલું LPG માટે ગ્રાહક માટેની અસરકારક કિંમતને નિયંત્રિત કરવાનું ચાલુ રાખે છે. કોઈપણ પરિવાર ₹942માં તેને જોઈતા હોય તેટલા સિલિન્ડર ખરીદી શકે છે. એક PMUY લાભાર્થી દર વર્ષે પ્રથમ ચાર રિફિલ પર સિલિન્ડર દીઠ ₹300નો વધારાનો પ્રત્યક્ષ લાભ હસ્તાંતરણ (ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર) પ્રાપ્ત કરશે — જે વ્યાપકપણે એક સામાન્ય ઉજ્જવલા પરિવારનો સરેરાશ વાર્ષિક વપરાશ છે, વર્ષમાં આશરે ચાર રિફિલ — અને તેથી તે રિફિલ પર અસરકારક ₹642 ચૂકવે છે; આ સહાય અપરિવર્તિત છે. બિન-PMUY પરિવાર પણ સિલિન્ડરના બજાર-સંલગ્ન ખર્ચ કરતાં આશરે ₹700 ઓછી ચૂકવણી કરશે. વિતરણ ખર્ચના કારણે વિવિધ સ્થળોએ છૂટક કિંમતોમાં નજીવો તફાવત હોય છે.

પરિવારોએ જેનો ભોગ બનવું પડતું નથી તે સિલિન્ડર દીઠ સેંકડો રૂપિયા છે જે સરકાર ભોગવી રહી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ખર્ચમાં તીવ્ર વધારાના સમયગાળા દરમિયાન, તે બોજ ગ્રાહક પર પસાર કરવાને બદલે ઉપરના સ્તરે (upstream) જ શોષી લેવામાં આવ્યો છે.

એક પાસ-થ્રુ જેને અટકાવી રાખવામાં આવ્યો છે

હોટેલો અને વ્યવસાયો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા કોમર્શિયલ સિલિન્ડરમાં દર મહિને આપમેળે સુધારો કરવામાં આવે છે, કારણ કે તેની કિંમત આંતરરાષ્ટ્રીય બેન્ચમાર્કનું સીધું પાસ-થ્રુ છે. ઘરેલું રાંધણ ગેસ સિલિન્ડર માટે એવું નથી. ભારત તેની LPG જરૂરિયાતોના 60 ટકા આયાત કરતું હતું, અને તે આયાતનો લેન્ડેડ કોસ્ટ (પહોંચ ખર્ચ) સાઉદી કોન્ટ્રેક્ટ પ્રાઇસ (CP) ને ટ્રેક કરે છે જે સાઉદી અરામકો દરેક મહિનાની શરૂઆતમાં નક્કી કરે છે. આ એક બાહ્ય કિંમત છે જેના પર ભારતીય ગ્રાહકનું કોઈ નિયંત્રણ નથી.

પશ્ચિમ એશિયાની કટોકટી દરમિયાન બેન્ચમાર્ક તીવ્રપણે ઉપર ગયો હતો. ભારતના LPG માટે ઉપયોગમાં લેવાતા 50:50 પ્રોપેન-બ્યુટેન મિશ્રણ તરીકે વ્યક્ત કરવામાં આવેલ, LPG માટે સાઉદી CP કટોકટી પહેલા ફેબ્રુઆરીમાં આશરે US$543 પ્રતિ ટન હતો. ફેબ્રુઆરીના અંતમાં હોર્મુઝની સામુદ્રધૂની બંધ થયા પછી, એપ્રિલની કરાર કિંમત — જે કટોકટીએ મધ્યપૂર્વ ગલ્ફની નિકાસને કડક બનાવ્યા પછી પ્રથમ નક્કી કરવામાં આવી હતી — વધીને US$775 પ્રતિ ટન થઈ ગઈ, જેમાં પ્રોપેન US$750 અને બ્યુટેન US$800 પર હતું, અને ત્યાર પછી જૂનમાં વધુ વધીને US$790 પ્રતિ ટન થઈ ગયું છે. મિશ્રિત LPG બેન્ચમાર્ક આ રીતે કટોકટી પૂર્વેના ફેબ્રુઆરી સ્તરથી આશરે 46% વધ્યો છે. આયાતી મોલેક્યુલનો ખર્ચ પણ તેની સાથે વધ્યો.

એવો ખર્ચ જે ગ્રાહકને ચૂકવવા માટે કહેવામાં આવતો નથી

જૂનની કરાર કિંમત પછી, 14.2 kgના સિલિન્ડર સપ્લાય કરવાનો ખર્ચ, જો તે આયાત-સંલગ્ન ધોરણે નક્કી કરવામાં આવ્યો હોત, તો વધીને ₹1,600થી વધુ થઈ ગયો છે. દરેક ઘરેલું સિલિન્ડર પર હવે શોષી લેવામાં આવતી અન્ડર-રિકવરી આશરે ₹700 છે. આનું પ્રમાણ સંપૂર્ણ બજાર-કિંમતવાળા કોમર્શિયલ સિલિન્ડરમાં જોઈ શકાય છે: હોટેલો અને રેસ્ટોરાં દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતો 19 kg નો સિલિન્ડર દિલ્હીમાં પશ્ચિમ એશિયા કટોકટી દરમિયાન પાંચ વધારા પછી ₹3,113.50 માં વેચાય છે, જે આશરે ₹164 પ્રતિ kg છે. ઘરેલું પરિવાર, તેનાથી વિપરીત, સુધારા પછી આશરે ₹66 પ્રતિ kg ચૂકવે છે. કોમર્શિયલ ગેસ પર ટેક્સનો દર વધુ હોય છે અને માર્જિન મોટું હોય છે, તેથી તે પરિવારના ખર્ચ-પ્રતિબિંબિત સ્તર કરતાં ઉપર બેસે છે; તેમ છતાં, ઘરેલું સિલિન્ડરનો આયાત-સંલગ્ન ખર્ચ ₹1,600 થી વધુ થાય છે.

હોર્મુઝની કટોકટી દરમિયાન પણ સપ્લાય ચાલુ રહ્યો

જેમ જેમ સંઘર્ષે હોર્મુઝની સામુદ્રધૂનીને કડક બનાવી, જેનાથી વિશ્વના આશરે પાંચમા ભાગનું તેલ અને ભારતના ઊર્જા આયાતનો મોટો હિસ્સો પસાર થાય છે, જળમાર્ગમાં મોટાભાગના વ્યાપારી વાહનોની અવરજવર લગભગ અટકી ગઈ હતી. ભારતના LPG વપરાશનો આશરે 54 ટકા હિસ્સો આ સામુદ્રધૂની દ્વારા નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો હતો, જે રાંધણ-ગેસના સપ્લાયને સીધો જ આ કટોકટી સામે ખુલ્લો મૂકે છે. ભારત એવા જૂજ દેશોમાં સામેલ હતું જેણે પોતાના ઊર્જા કાર્ગોની અવરજવર ચાલુ રાખી હતી. સતત સંકલન દ્વારા, ભારતીય ધ્વજ ધરાવતા ટેન્કરો સામુદ્રધૂનીમાંથી પસાર થવાનું અને ભારતીય બંદરો પર ડિસ્ચાર્જ કરવાનું ચાલુ રાખતા હતા, જે ક્રૂડ ઓઇલ અને LPG ના ક્રમિક કન્સાઇનમેન્ટ લાવતા હતા. કોઈપણ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનની કોઈ અછત રહી નથી, અને બોટલિંગ તેમજ વિતરણ સમગ્ર નેટવર્કમાં સામાન્ય રીતે ચાલુ રહ્યું છે.

કટોકટી દરમિયાન સપ્લાય સુરક્ષિત કરવા માટે શ્રેણીબદ્ધ પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા. સપ્લાય બાજુએ, મર્યાદિત આયાતની ભરપાઈ કરવા માટે, ઘરેલું LPG ઉત્પાદન આશરે 32 TMT થી 60 ટકાથી વધુ વધારીને આશરે 52 TMT કરવામાં આવ્યું હતું. સતત સંકલન દ્વારા એ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવ્યું કે LPG થી ભરેલા જહાજો હોર્મુઝની સામુદ્રધૂનીમાંથી બહાર નીકળવાનું ચાલુ રાખે — ભારતે કોઈપણ દેશ કરતાં આવા જહાજોની સૌથી મોટી સંખ્યા બહાર કાઢી, અને કોઈપણ ટોલ ચૂકવ્યા વિના આવું કર્યું. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, કેનેડા અને અલ્જીરિયા જેવા સામુદ્રધૂનીમાંથી પસાર ન થતા સપ્લાયર્સ સહિત વિશ્વભરના સપ્લાયર્સ સુધી સોર્સિંગને એકસાથે વ્યાપક બનાવવામાં આવ્યું હતું, અને ઉપલબ્ધ LPG પરિવારો તેમજ હોસ્પિટલો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ જેવા અગ્રતા ધરાવતા વપરાશકર્તાઓ તરફ વાળવામાં આવ્યો હતો.

માંગની બાજુએ, ગ્રાહકોને જ્યાં ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં પાઇપ્ડ નેચરલ ગેસ (PNG) તરફ વળવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેથી સિલિન્ડર પરની માંગ હળવી થાય. આ દુર્લભ ઘરેલું સપ્લાયને બચાવવા માટે, રાજ્ય સરકારો અને ઉદ્યોગ સંગઠનોના સંકલનમાં એન્ટી-ડાયવર્ઝન (ગેરકાયદેસર વાળવા વિરોધી) અમલીકરણને સખત કરવામાં આવ્યું હતું: OTP-આધારિત ડિલિવરી વેરિફિકેશન વધારીને આશરે 90 ટકા કરવામાં આવ્યું હતું, જે કોમર્શિયલ માર્કેટમાં સબસિડીવાળા ઘરેલું LPG ના લીકેજને અટકાવે છે.

વહન કરવામાં આવેલ આર્થિક બોજ

ગ્રાહકને લંબાવવામાં આવેલ રક્ષણ બે અલગ-અલગ ચેનલો દ્વારા કામ કરે છે, અને અન્ડર-રિકવરી સબસિડીથી અલગ છે. અન્ડર-રિકવરી એ મોલેક્યુલના આંતરરાષ્ટ્રીય ખર્ચ અને નિયંત્રિત છૂટક કિંમત વચ્ચેનો તફાવત છે; તે જાહેર ક્ષેત્રની માર્કેટિંગ કંપનીઓ દ્વારા શોષી લેવામાં આવે છે અને તિજોરી દ્વારા આંશિક રીતે વળતર આપવામાં આવે છે. પાછલા નાણાકીય વર્ષના અંત સુધીમાં, ઘરેલું LPG પર સંચિત અન્ડર-રિકવરી ₹60,000 કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે તેના આગલા વર્ષે ₹41,338 કરોડ હતી, અને કેન્દ્રીય કેબિનેટે આ પેટે માર્કેટિંગ કંપનીઓને ₹30,000 કરોડના વળતરને મંજૂરી આપી છે. સબસિડી આનાથી ઉપર અને અતિરિક્ત છે: ઉજ્જવલા ગ્રાહકોને તેમના બેંક ખાતામાં સીધા જ જમા કરવામાં આવતા સિલિન્ડર દીઠ અતિરિક્ત ₹300 મળે છે, જે 10.58 કરોડથી વધુ કનેક્શન્સ સુધી પહોંચે છે. લગભગ તમામ ભારતીય ગ્રાહકોએ, આ રીતે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના સ્તરો કરતાં ઘણી ઓછી કિંમતે LPG મેળવ્યો છે. ભારત સરકારે આંતરરાષ્ટ્રીય કિંમતોમાં ભારે અસ્થિરતા હોવા છતાં, ભારતીય નાગરિકો માટે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વિશ્વમાં સૌથી ઓછી રાંધણ ગેસની કિંમતો સુનિશ્ચિત કરી છે.

સારાંશમાં

હોર્મુઝની કટોકટીએ ગલ્ફ સપ્લાયને મુશ્કેલ બનાવતા ફેબ્રુઆરી અને જૂન 2026 વચ્ચે LPG માટે સાઉદી CP બેન્ચમાર્ક આશરે 46% વધ્યો છે, જેનાથી 14.2 kg ના સિલિન્ડર સપ્લાય કરવાનો ખર્ચ ₹1,600 થી વધુ થઈ ગયો છે. સામાન્ય ગ્રાહક માટે છૂટક કિંમત સુધારીને ₹942 અને ઉજ્જવલા પરિવાર માટે અસરકારક ₹642 કરવામાં આવી છે. અન્ડર-રિકવરી સબસિડીથી અલગ છે: આંતરરાષ્ટ્રીય ખર્ચ અને નિયંત્રિત છૂટક કિંમત વચ્ચેનો તફાવત — છેલ્લા આખા વર્ષમાં ઘરેલું LPG પર અંદાજિત રકમ વધીને ₹60,000 કરોડ તરફ પહોંચી રહી છે, જે તેના આગલા વર્ષે ₹41,338 કરોડ હતી — જાહેર ક્ષેત્રની માર્કેટિંગ કંપનીઓ અને તિજોરી દ્વારા વહન કરવામાં આવે છે, જેની સામે કેન્દ્રીય કેબિનેટે વળતરમાં ₹30,000 કરોડ મંજૂર કર્યા છે; આનાથી ઉપર અને અતિરિક્ત, ઉજ્જવલા ગ્રાહકોને તેમના બેંક ખાતામાં સીધા જમા કરવામાં આવતા સિલિન્ડર દીઠ અતિરિક્ત ₹300 મળે છે, જે 10.58 કરોડથી વધુ કનેક્શન્સ સુધી પહોંચે છે. લગભગ તમામ ભારતીય ગ્રાહકોએ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના સ્તરો કરતાં ઘણી ઓછી કિંમતે LPG મેળવ્યો છે, અને ભારતીય પરિવારો પાકિસ્તાન, નેપાળ, બાંગ્લાદેશ અને શ્રીલંકાના પરિવારો કરતાં ઓછી કિંમત ચૂકવવાનું ચાલુ રાખે છે, અને અત્યારે પણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, ઓસ્ટ્રેલિયા અને કેનેડા કરતાં ઘણી ઓછી કિંમત ચૂકવે છે. કટોકટી દરમિયાન ભારત હોર્મુઝની સામુદ્રધૂનીમાંથી પોતાના ઊર્જા કાર્ગોની અવરજવર ચાલુ રાખનારા જૂજ દેશોમાં સામેલ હતું, જેમાં કોઈપણ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનની કોઈ અછત નહોતી. ભારત સરકારે આંતરરાષ્ટ્રીય કિંમતોમાં ભારે અસ્થિરતા હોવા છતાં, ભારતીય નાગરિકો માટે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વિશ્વમાં સૌથી ઓછી રાંધણ ગેસની કિંમતો સુનિશ્ચિત કરી છે.

પ્રથમ 4 સિલિન્ડરોની ₹642 ની અસરકારક ઉજ્જવલા કિંમત LPG સિલિન્ડરની વાસ્તવિક આંતરરાષ્ટ્રીય કિંમત પર આશરે 60% ના ડિસ્કાઉન્ટ પર છે, અને બિન-PMUY ની ₹942 ની કિંમત આંતરરાષ્ટ્રીય કિંમત પર આશરે 45% ના ડિસ્કાઉન્ટ પર છે.

ગ્રાહકોને આ કિંમતી સંસાધનનો ઉપયોગ કરવામાં અત્યંત કાળજી રાખવા અને ઊર્જા કાર્યક્ષમ રાંધણ પદ્ધતિઓ અપનાવવા વિનંતી કરવામાં આવે છે.

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com