ભારત પ્રજાસત્તાકના પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના આમંત્રણ પર, સાયપ્રસ પ્રજાસત્તાકના રાષ્ટ્રપતિ શ્રી નિકોસ ક્રિસ્ટોડોલાઇડ્સે 20-23 મે 2026 દરમિયાન ભારતની સત્તાવાર મુલાકાત લીધી હતી. આ મુલાકાત વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે કારણ કે તે યુરોપિયન યુનિયનની કાઉન્સિલના સાયપ્રસના અધ્યક્ષપદ દરમિયાન થઈ રહી છે.

આ મુલાકાત જૂન 2025માં પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની સાયપ્રસ મુલાકાત દ્વારા સર્જાયેલી ઐતિહાસિક ગતિ પર આધારિત છે, જેણે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીનો પાયો નાખ્યો હતો, અને ભારત-સાયપ્રસ સંબંધોના પરિણામ-લક્ષી અને અમલીકરણ-આધારિત તબક્કામાં સંક્રમણને ચિહ્નિત કરે છે.

બંને નેતાઓએ 2025માં બહાર પાડવામાં આવેલા સંયુક્ત જાહેરનામાના અમલીકરણમાં પ્રાપ્ત થયેલી નોંધપાત્ર પ્રગતિને આવકારી હતી, જેમાં રાજકીય સંવાદની પ્રગતિ, વધેલી વ્યાપારી સંલગ્નતા, ઉન્નત સંરક્ષણ સંપર્કો અને નવીનતા તથા ટેકનોલોજીમાં સહકારની શરૂઆતનો સમાવેશ થાય છે. બદલાતા ભૌગોલિક રાજકીય પરિદ્રશ્ય અને ભારત-સાયપ્રસ ભાગીદારીના ગહન થવાને સ્વીકારીને, નેતાઓએ નવી વાસ્તવિકતાઓ અને તકોને પ્રતિબિંબિત કરવા માટે દ્વિપક્ષીય વ્યાપક ભાગીદારીને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીમાં અપગ્રેડ કરવા સંમતિ આપી હતી.

રાષ્ટ્રપતિ ક્રિસ્ટોડોલાઇડ્સનું 22 મે 2026ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે ભારતના માનનીય રાષ્ટ્રપતિ, મહામહિમ શ્રીમતી દ્રૌપદી મુર્મુ દ્વારા ઉષ્માભર્યું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે રાજઘાટ ખાતે ભારતીય રાષ્ટ્રના પિતા મહાત્મા ગાંધીને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરી હતી. માનનીય રાષ્ટ્રપતિએ મુલાકાતી મહાનુભાવના સન્માનમાં સ્ટેટ બેન્ક્વેટ (સત્તાવાર રાત્રિભોજન)નું પણ આયોજન કર્યું હતું.

મુલાકાત દરમિયાન, પ્રધાનમંત્રી મોદી અને રાષ્ટ્રપતિ ક્રિસ્ટોડોલાઇડ્સે 22 મે 2026ના રોજ નવી દિલ્હીમાં દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટો કરી હતી. બંને નેતાઓએ દ્વિપક્ષીય સંબંધો પર વ્યાપક ચર્ચા કરી હતી અને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં દ્વિપક્ષીય જોડાણમાં નવી ગતિશીલતા પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે સહિયારા લોકતાંત્રિક મૂલ્યો, કાયદાના શાસન અને પરસ્પર સન્માન પર આધારિત ભારત અને સાયપ્રસ વચ્ચેની ગાઢ અને વિશ્વાસુ ભાગીદારીનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. તેઓએ ભારત-ઇયુ (EU) સંબંધો તેમજ પરસ્પર હિતના પ્રાદેશિક અને વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર પણ વિચારોનું આદાનપ્રદાન કર્યું હતું.

બંને નેતાઓએ ઉચ્ચ રાજકીય સ્તરે નિયમિત સંપર્કને ભારત-સાયપ્રસ વ્યાપક ભાગીદારીના એક મહત્વપૂર્ણ પાસા તરીકે આવકાર્યો હતો. તેમણે 2025માં પ્રધાનમંત્રી મોદીની મુલાકાત દરમિયાન જાહેર કરાયેલ ભારત-સાયપ્રસ સંયુક્ત કાર્ય યોજના 2025-2029ના અમલીકરણમાં થયેલી નોંધપાત્ર પ્રગતિને આવકારી હતી. બંને પક્ષો 2027માં વિશેષ કાર્યક્રમોના આયોજન દ્વારા બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સંબંધોની સ્થાપનાની 65મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી કરવા માટે પણ સંમત થયા હતા.

રાષ્ટ્રપતિ ક્રિસ્ટોડોલાઇડ્સે એઆઈ (AI) ઈમ્પેક્ટ સમિટ 2026ના સફળ આયોજન બદલ પ્રધાનમંત્રી મોદીને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા. સાયપ્રસનું પ્રતિનિધિત્વ સંશોધન, નવીનતા અને ડિજિટલ નીતિના નાયબ મંત્રી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, અને સમિટના જાહેરનામાને સમર્થન આપ્યું હતું. બંને નેતાઓએ એઆઈ (AI)ના સુરક્ષિત, વિશ્વાસપાત્ર અને સર્વસમાવેશી વિકાસ તરફ કામ કરવા અંગે પોતાના વિચારો શેર કર્યા હતા.

સહિયારા મૂલ્યો અને બહુપક્ષીય સહકાર

બંને નેતાઓએ શાંતિ, લોકશાહી, કાયદાના શાસન, અસરકારક બહુપક્ષીયવાદ અને ટકાઉ વિકાસ પ્રત્યેની તેમની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતા પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ચાર્ટર અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા પર આધારિત નિયમ-આધારિત આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા માટે તેમના સમર્થનનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો, જેમાં નેવિગેશનની સ્વતંત્રતા અને ઓવરફ્લાઇટ, અવિરત વાણિજ્ય અને સાર્વભૌમ દરિયાઈ અધિકારોના સંદર્ભમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના દરિયાઈ કાયદા પરના સંમેલન (UNCLOS) પર વિશેષ ભાર મૂક્યો હતો.

બંને નેતાઓએ તાકીદના વૈશ્વિક પડકારોનો સામનો કરવા અને સુધારેલા અને અસરકારક બહુપક્ષીયવાદ દ્વારા ઉભરતા વિકાસ માટે વિશ્વને તૈયાર કરવાના તેમના આહ્વાનનું પુનરાવર્તન કર્યું હતું. આ સંદર્ભમાં, તેઓએ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને કોમનવેલ્થ સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોમાં સમન્વયને મજબૂત કરવાનો તેમનો ઈરાદો વ્યક્ત કર્યો હતો.

બંને નેતાઓએ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારાની તાતી જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો, જેમાં તેને વધુ અસરકારક, કાર્યક્ષમ અને સમકાલીન ભૌગોલિક રાજકીય પડકારોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી બનાવવાના માર્ગો સામેલ છે. તેઓ યુએનએસસી (UNSC) ના બાબતો સહિત બહુપક્ષીય મંચો પર નજીકથી સમન્વય સાધવા અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદના સુધારા પર આંતર-સરકારી વાટાઘાટોને પૂર્ણ કરવાના પ્રયાસોને સમર્થન આપવાનું ચાલુ રાખવા સંમત થયા હતા. સાયપ્રસે સુધારેલી સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં ભારતના કાયમી સભ્યપદ માટે તેના મક્કમ સમર્થનનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. બંને પક્ષો સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને અન્ય બહુપક્ષીય મંચો પર એકબીજાની ઉમેદવારી સહિત નજીકના સહકારમાં જોડાવા અને એકબીજાને ટેકો આપવા પણ સંમત થયા હતા.

સાર્વભૌમત્વ અને શાંતિ માટે સમર્થન

સાયપ્રસ અને ભારતે સંમત યુએન (UN) માળખા અને સંબંધિત સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવો અનુસાર, રાજકીય સમાનતા સાથે દ્વિ-ક્ષેત્રીય, દ્વિ-સમુદાયિક સંઘના આધારે સાયપ્રસ પ્રશ્નનો વ્યાપક, ન્યાયી અને કાયમી ઉકેલ લાવવા માટે વાટાઘાટો ફરી શરૂ કરવા માટે તેમની મજબૂત પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે સાયપ્રસમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર શાંતિ રક્ષક દળ (UNFICYP) ની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા અને તેના જનદેશ (મેન્ડેટ) માટે તેમના સંપૂર્ણ સમર્થનને રેખાંકિત કર્યું હતું. રાષ્ટ્રપતિ ક્રિસ્ટોડોલાઇડ્સે UNFICYP માં ભારતના મૂલ્યવાન યોગદાન બદલ પ્રશંસા વ્યક્ત કરી હતી.

ભારતે સાયપ્રસ પ્રજાસત્તાકની સ્વતંત્રતા, સાર્વભૌમત્વ, પ્રાદેશિક અખંડિતતા અને એકતા માટે તેના અડગ અને સતત સમર્થનનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. બંને પક્ષોએ સંબંધિત સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ઠરાવો અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના સંપૂર્ણ સન્માનની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો, જેથી વાટાઘાટો દ્વારા શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ તરફના પ્રયાસો નબળા ન પડે.

સુરક્ષા, સંરક્ષણ અને આતંકવાદ વિરોધી

બંને નેતાઓએ સરહદ પારના આતંકવાદ સહિત તમામ સ્વરૂપો અને અભિવ્યક્તિઓમાં આતંકવાદની સ્પષ્ટ અને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં નિંદા કરી હતી. સાયપ્રસે સરહદ પારના આતંકવાદ સામેની લડાઈમાં ભારત પ્રત્યે એકતા અને અડગ સમર્થન વ્યક્ત કર્યું હતું.

બંને નેતાઓએ 22 એપ્રિલ 2025 ના રોજ જમ્મુ અને કાશ્મીરના પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા અને 10 નવેમ્બર 2025 ના રોજ નવી દિલ્હીમાં લાલ કિલ્લા નજીક થયેલી આતંકવાદી ઘટનાની સખત શબ્દોમાં નિંદા કરી હતી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે હુમલા માટે જવાબદાર લોકોને જવાબદાર ઠેરવવા જોઈએ. બંને નેતાઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અનુસાર વ્યાપક અને ટકાઉ રીતે આતંકવાદનો સામનો કરવા માટે નિર્ણાયક અને સંકલિત આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રયાસો કરવા આહ્વાન કર્યું હતું.

સરહદો પાર આતંકવાદનો સામનો કરવા માટે વ્યાપક, સંકલિત અને ટકાઉ અભિગમની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકતા, તેઓએ દ્વિપક્ષીય અને બહુપક્ષીય વ્યવસ્થા બંનેમાં સહયોગી રીતે કામ કરવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.

આ સંદર્ભમાં, નેતાઓએ આતંકવાદ સામે લડવા માટે બહુપક્ષીય પ્રયાસોને મજબૂત કરવા અને યુએન (UN) માળખામાં આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદ પરના વ્યાપક સંમેલનને ઝડપથી અંતિમ રૂપ આપવા અને અપનાવવા આહ્વાન કર્યું હતું. તેમણે 1267 યુએનએસસી (UNSC) પ્રતિબંધ સમિતિ હેઠળના આતંકવાદીઓ, તેમના સંબંધિત પ્રોક્સી જૂથો, સુવિધા આપનારાઓ, પ્રાયોજકો, નાણાં પૂરા પાડનારાઓ અને સમર્થકો સહિત યુએન (UN) અને ઇયુ (EU) દ્વારા નિયુક્ત તમામ આતંકવાદીઓ અને આતંકવાદી સંગઠનો સામે કડક અને સંકલિત કાર્યવાહી કરવા વિનંતી કરી હતી.

તેમણે હિંસક ઉગ્રવાદ અને કટ્ટરપંથી, આતંકવાદના નાણાકીય પોષણ અને મની-લોન્ડરિંગનો સામનો કરવા તેમજ આતંકવાદી હેતુઓ માટે નવી અને ઉભરતી ટેકનોલોજીના શોષણને રોકવા અને આતંકવાદીઓની ભરતીનો સામનો કરવા માટે સહકારની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. બંને પક્ષોએ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને ફાઇનાન્સિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ (FATF) ખાતે આતંકવાદીઓના સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાનો અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ખતમ કરવા તેમજ આતંકવાદી નેટવર્કને ખોરવી નાખવા અને આતંકવાદના નાણાકીય પોષણ સામે લડવા માટે પણ આહ્વાન કર્યું હતું.

તેમણે આતંકવાદ પ્રત્યેના તેમના ઝીરો-ટોલરન્સ (શૂન્ય સહિષ્ણુતા) અભિગમનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો, કોઈપણ સંજોગોમાં બેવડા ધોરણો, રાજ્ય પ્રાયોજિત આતંકવાદ અને આવા કૃત્યો માટેના કોઈપણ વાજબીપણાને નકારી કાઢ્યા હતા. નેતાઓએ આતંકવાદ સામે લડવા પર સંયુક્ત કાર્યકારી જૂથ (JWG) ની સ્થાપના અંગેના એમઓયુ (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવાનું સ્વાગત કર્યું હતું, જે માહિતી અને જ્ઞાનની વહેંચણી અને ક્ષમતા નિર્માણ દ્વારા આતંકવાદ વિરોધી દ્વિપક્ષીય સહકારને વધારવા માટે એક માળખું પ્રદાન કરશે અને વહેલામાં વહેલી તકે JWG ની પ્રથમ બેઠક યોજવા માટે સંમતિ આપી હતી.

બંને નેતાઓએ બંને દેશોની સંબંધિત એજન્સીઓ વચ્ચે ચાલી રહેલા ગાઢ સહકારની નોંધ લીધી હતી, ખાસ કરીને સાયબર સ્પેસમાં નવા અને ઉભરતા જોખમોનો સામનો કરવા માટે. આ સંદર્ભમાં, નેતાઓએ બંને દેશો વચ્ચે સાયબર સિક્યુરિટી ડાયલોગ (સાયબર સુરક્ષા સંવાદ) ની સ્થાપનાને આવકારી હતી.

તેઓ સાયબર સુરક્ષા અને ઉભરતી ટેકનોલોજી પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને, તેમના સંબંધિત સંરક્ષણ ઉદ્યોગો વચ્ચેના સહયોગ સહિત સંરક્ષણ અને સુરક્ષા સહકારને વધુ ઊંડો બનાવવા સંમત થયા હતા. આ સંદર્ભમાં, નેતાઓએ સાયપ્રસ ડિફેન્સ એન્ડ સ્પેસ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ ક્લસ્ટર (CyDSIC) અને સોસાયટી ઓફ ઇન્ડિયન ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરર્સ (SIDM) વચ્ચે એમઓયુ (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવાનું સ્વાગત કર્યું હતું.

ફેબ્રુઆરી 2026 માં હસ્તાક્ષર કરાયેલા ભારત-સાયપ્રસ દ્વિપક્ષીય સંરક્ષણ સહકાર કાર્યક્રમને આવકારતા, બંને નેતાઓએ સંરક્ષણ ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર સહકારની સંભાવના પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે શોધ અને બચાવ (SAR) બાબતો પર સત્તાવાર સમન્વય અને સહકારની સ્થાપના માટે ટેકનિકલ વ્યવસ્થા પર હસ્તાક્ષર કરવાનું પણ આવકાર્યું હતું. આ 27 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ હસ્તાક્ષર કરાયેલ ભારત-ઇયુ (EU) સંરક્ષણ અને સુરક્ષા ભાગીદારીની ગતિના આધારે સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક સહકાર અને ટેકનોલોજી ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક સંસ્થાકીય માળખું પ્રદાન કરશે, તેમજ વિનિમય, તાલીમ અને ક્ષમતા નિર્માણની સુવિધા આપશે. નેતાઓએ વર્ષ 2026-2031 ના સમયગાળા માટે બંને દેશોના સંરક્ષણ મંત્રાલયો વચ્ચે દ્વિપક્ષીય સંરક્ષણ સહકાર માટેના રોડમેપના નિષ્કર્ષને આવકાર્યો હતો.

ભારત અને સાયપ્રસ ઊંડા મૂળ ધરાવતી નૌકાદળની પરંપરાઓ વાળા દરિયાઈ રાષ્ટ્રો હોવાને કારણે, બંને નેતાઓએ દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં સહકાર વિસ્તારવા પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા, જેમાં ભારતીય નૌકાદળના જહાજો દ્વારા નિયમિત પોર્ટ કોલ્સ (બંદર મુલાકાતો) અને દરિયાઈ ક્ષેત્રની જાગરૂકતા અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા વધારવા માટે સંયુક્ત દરિયાઈ તાલીમ અને કવાયતની તકો શોધવાનો સમાવેશ થાય છે.

વેપાર, રોકાણ અને નવીનતા

બંને નેતાઓએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે દ્વિપક્ષીય વેપાર, રોકાણ અને ટેકનોલોજી ભાગીદારીના વધુ વિસ્તરણ માટે નોંધપાત્ર સંભાવનાઓ અસ્તિત્વમાં છે. તેઓ વિશ્વાસુ, વિશ્વસનીય અને સ્થિતિસ્થાપક સપ્લાય ચેઈન બનાવવા તેમજ તેમની આર્થિક સુરક્ષાના રક્ષણ માટે સહકાર વધારવા સંમત થયા હતા.

નેતાઓએ સાયપ્રસથી ભારતમાં રોકાણોની સતત વૃદ્ધિને આવકારી હતી, જે સાયપ્રસને ભારતમાં રોકાણનો એક મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત બનાવે છે. તેમણે સ્ટાર્ટઅપ્સ, ડિજિટલાઇઝેશન, એઆઈ (AI) અને નવીનતા-સંચાલિત સાહસો સહિત અણઉપયોગી આર્થિક સંભાવનાઓને સંપૂર્ણ રીતે સાકાર કરવા માટે તેમની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. તેમણે બંને દેશોના વ્યાપારી સમુદાયને નાણાકીય સેવાઓ, દરિયાઈ, કનેક્ટિવિટી, લોજિસ્ટિક્સ, સ્વચ્છ અને ગ્રીન ઊર્જા, કચરા વ્યવસ્થાપન, અવકાશ, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી, અને સંશોધન તથા નવીનતા સહિતના અગ્રતા ધરાવતા ક્ષેત્રોમાં વેપાર અને રોકાણની તકો સક્રિયપણે શોધવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા. નેતાઓએ ચાલુ વર્ષની શરૂઆતમાં પૂર્ણ થયેલા ઐતિહાસિક ભારત-ઇયુ (EU) મુક્ત વેપાર કરાર (FTA) ના અમલીકરણ દ્વારા ઊભી થનારી તકો પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

ફિનટેક કનેક્ટિવિટી દ્વારા માત્ર સરહદ પારના વ્યવહારો જ નહીં પરંતુ સરહદ પારના જોડાણો પણ મજબૂત થશે. નેતાઓએ નાણાકીય ક્ષેત્રે આર્થિક જોડાણના ગહન થવાની નોંધ લીધી હતી, જેમાં 2025 માં NIPL અને યુરોબેંક સાયપ્રસ વચ્ચે હસ્તાક્ષર કરાયેલા એમઓયુ (MoU) નો સમાવેશ થાય છે. તેમણે યુરોપિયન સેન્ટ્રલ બેંક (ECB) ની ટાર્ગેટ ઇન્સ્ટન્ટ પેમેન્ટ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ (TIPS સિસ્ટમ) સાથે ભારતના યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) ની ઇન્ટરઓપરેબિલિટી (આંતર-કાર્યક્ષમતા) માટેના માળખાની સ્થાપનાને પણ આવકારી હતી, જે સીમલેસ (અવિરત) સરહદ પારના વ્યવહારોની સુવિધા આપશે, જેનાથી બંને દેશોના પ્રવાસીઓ અને વ્યવસાયો બંનેને ફાયદો થશે.

બંને નેતાઓએ ત્રિપક્ષીય અને દ્વિપક્ષીય આર્થિક સહકારમાં વધતી જતી ગતિને પણ આવકારી હતી. આ સંદર્ભમાં, તેઓએ બિઝનેસ-ટુ-બિઝનેસ જોડાણોને મજબૂત કરવા, રોકાણના પ્રવાહને પ્રોત્સાહન આપવા અને ત્રણેય દેશો વચ્ચે સહયોગ વધારવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ મંચ તરીકે ભારત-ગ્રીસ-સાયપ્રસ (IGC) બિઝનેસ એન્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કાઉન્સિલની સ્થાપનાની પ્રશંસા કરી હતી.

જૂન 2025 માં લિમાસોલમાં યોજાયેલી ભારત-સાયપ્રસ રોકાણકારોની રાઉન્ડટેબલ બેઠક દ્વારા સર્જાયેલી ગતિના આધારે, મુલાકાત દરમિયાન મુંબઈમાં ભારત-સાયપ્રસ બિઝનેસ ફોરમનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું જેનો ઉદ્દેશ્ય દ્વિપક્ષીય આર્થિક અને વ્યાપારી ભાગીદારીને વધુ મજબૂત કરવાનો તેમજ સહયોગના નવા માર્ગો શોધવાનો હતો. નેતાઓએ મુંબઈમાં બિઝનેસ ફોરમની બાજુમાં B2B એમઓયુ (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવાનું સ્વાગત કર્યું હતું.

નેતાઓએ બંને દેશોના સ્ટાર્ટઅપ્સ, યુનિકોર્ન્સ, ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમ્સ અને વેન્ચર કેપિટલ નેટવર્ક્સ વચ્ચે સતત સહયોગનું સ્વાગત કર્યું હતું. આ સંદર્ભમાં, તેઓએ ઇનોવેશન એન્ડ ટેકનોલોજી પરના એમઓયુ (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવાનું સ્વાગત કર્યું જે બંને દેશોના સ્ટાર્ટઅપ્સ, ઇન્ક્યુબેટર્સ, એક્સિલરેટર્સ અને ઇનોવેશન એજન્સીઓ વચ્ચે વિનિમય માટે એક માળખું પ્રદાન કરશે.

નેતાઓએ બંને દેશો વચ્ચે વેપાર અને કનેક્ટિવિટી મજબૂત કરવા અને વિશ્વાસુ દરિયાઈ ભાગીદારી દ્વારા ઈન્ડો-પેસિફિકને યુરોપ સાથે જોડવામાં દરિયાઈ અને શિપિંગ સહકારના મહત્વની નોંધ લીધી હતી. યુરોપના પ્રવેશદ્વાર તરીકે સાયપ્રસની ભૂમિકા અને ટ્રાન્સશિપમેન્ટ, સ્ટોરેજ, ડિસ્ટ્રિબ્યુશન અને લોજિસ્ટિક્સ માટે પ્રાદેશિક હબ તરીકે સેવા આપવાની ક્ષમતાને સ્વીકારીને, તેઓએ પરસ્પર લાભ માટે સાયપ્રસ-આધારિત અને ભારતીય દરિયાઈ સેવા પ્રદાતાઓ સંકળાયેલા સંયુક્ત સાહસો દ્વારા દરિયાઈ સહકારને મજબૂત કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા. આ સંદર્ભમાં, બંને નેતાઓએ મર્ચન્ટ શિપિંગ પરના અસ્તિત્વમાં રહેલા દ્વિપક્ષીય કરાર હેઠળ દરિયાઈ સહકારમાં હકારાત્મક ગતિને આગળ વધારવા માટે સંમતિ આપી હતી.

સાયપ્રસના વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત દરિયાઈ સેવાઓ ઇકોસિસ્ટમ અને ભારતના ઝડપથી વિસ્તરી રહેલા દરિયાઈ અને બંદર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષમતાઓ વચ્ચેની મજબૂત પૂરકતાને ધ્યાનમાં લેતા, બંને નેતાઓએ દ્વિપક્ષીય ભાગીદારીના વ્યૂહાત્મક સ્તંભ તરીકે દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં સહકાર મજબૂત કરવા સંમતિ આપી હતી.

આ સંદર્ભમાં, તેઓએ સાયપ્રસની યુરોપિયન દરિયાઈ પ્રવેશદ્વાર અને ભારતીય શિપિંગ હિતો માટે ઓપરેશનલ બેઝ તરીકે સેવા આપવાની ક્ષમતાનો સ્વીકાર કર્યો અને ભારતીય દરિયાઈ હિતધારકો અને સાયપ્રસના શિપિંગ અને શિપ મેનેજમેન્ટ સમુદાય વચ્ચે વધુ નજીકના જોડાણને આવકાર્યું. બંને પક્ષો નજીકના ગાળામાં વ્યવહારુ અને પરસ્પર ફાયદાકારક પરિણામો મેળવવાના હેતુથી દરિયાઈ સેવાઓ, બંદર કનેક્ટિવિટી, લોજિસ્ટિક્સ, દરિયાઈ તાલીમ અને કૌશલ્ય વિકાસ તેમજ ગ્રીન શિપિંગ અને નિયમનકારી પાલનમાં સહકારને પ્રોત્સાહન આપવા સંમત થયા હતા.

નેતાઓએ નોંધ્યું હતું કે આપત્તિ સ્થિતિસ્થાપકતા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (આપત્તિ સામે ટકી શકે તેવું માળખું) માં સહકાર એ બંને દેશો માટે વધતા મહત્વનું ક્ષેત્ર છે, ખાસ કરીને આબોહવા સંબંધિત વધતા પડકારોના સંદર્ભમાં. આ સંદર્ભમાં, પ્રધાનમંત્રી મોદીએ કોએલિશન ફોર ડિઝાસ્ટર રિઝિલિયન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (CDRI) માં જોડાવા માટે સાયપ્રસની રસની અભિવ્યક્તિને આવકારી હતી, અને બંને નેતાઓએ તકનીકી સહકાર, ક્ષમતા નિર્માણ અને જ્ઞાનની વહેંચણીને આગળ વધારવા તેમજ આપત્તિ-સ્થિતિસ્થાપક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સિસ્ટમ્સમાં રોકાણોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વૈશ્વિક મંચ તરીકે CDRI ની ભૂમિકા પર ભાર મૂક્યો હતો.

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી

નવી અને ઉભરતી ટેકનોલોજીની પરિવર્તનકારી ક્ષમતાનો સ્વીકાર કરતા, નેતાઓએ નોંધ્યું હતું કે નવીનતા અને ટેકનોલોજી પરના એમઓયુ (MoU) સંશોધન કેન્દ્રો, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ વચ્ચેના સહયોગ તેમજ નૈતિક અને જવાબદાર એઆઈ (AI) સહિત ઉભરતી અને ટકાઉ ટેકનોલોજીમાં સંયુક્ત સંશોધન અને નવીનતા પ્રોજેક્ટ્સને પ્રોત્સાહન આપશે.

વૈશ્વિક આર્થિક પ્રગતિ, સુરક્ષા, નવીનતા અને તકનીકી ઉન્નતિને આધાર આપતા નિર્ણાયક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તરીકે અવકાશ ક્ષેત્રના મહત્વને સ્વીકારીને, બંને પક્ષોએ વૈશ્વિક પડકારોનો સામનો કરવા માટે ભાગીદારીમાં રસ વ્યક્ત કર્યો હતો. પ્રધાનમંત્રી મોદીએ માહિતી આપી હતી કે ભારતની સ્પેસ પોલિસી 2023 બિન-સરકારી સંસ્થાઓને અવકાશ ક્ષેત્રમાં શરૂઆતથી અંત સુધીની પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવા માટે સક્ષમ અને ગતિશીલ માળખું પૂરું પાડે છે. બંને પક્ષોએ પરસ્પર લાભ માટે સહયોગ વધારવાના ચાલી રહેલા પ્રયાસોને આવકાર્યા હતા. આ સંદર્ભમાં, નેતાઓએ એરાટોસ્થેનિસ સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ (ECoE) અને ઇન્ડિયન નેશનલ સ્પેસ પ્રમોશન એન્ડ ઓથોરાઇઝેશન સેન્ટર (IN-SPACe) વચ્ચે ચાલી રહેલા જોડાણને આવકાર્યું હતું.

શિક્ષણ, ગતિશીલતા (મોબિલિટી) અને કૌશલ્ય વિકાસ

નેતાઓએ વિદ્યાર્થીઓ અને સંશોધકો સહિત શૈક્ષણિક સ્તરે વધતા જતા વિનિમયને આવકાર્યો હતો. આ સંદર્ભમાં, તેઓએ ઉચ્ચ શિક્ષણ અને સંશોધનના ક્ષેત્રમાં એમઓયુ (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવાનું સ્વાગત કર્યું, જે તેમણે નોંધ્યું કે બંને દેશોની ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ અને સંશોધન સંગઠનો માટે જોડાણ મજબૂત કરવા, વિનિમય વધારવા અને સંયુક્ત સંશોધન પહેલ, ફેકલ્ટી અને વિદ્યાર્થીઓની ગતિશીલતા, અને સંસ્થાકીય ભાગીદારી દ્વારા સહયોગની તકો શોધવા માટે એક મજબૂત પાયો પૂરો પાડશે.

નેતાઓએ સુષ્મા સ્વરાજ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફોરેન સર્વિસ (SSIFS) અને ડિપ્લોમેટિક એકેડેમી, MoFA, સાયપ્રસ વચ્ચે રાજદ્વારી તાલીમ પર એમઓયુ (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવાનું આવકાર્યું જે રાજદ્વારીઓની તાલીમમાં સહકાર દ્વારા દ્વિપક્ષીય સંબંધોને મજબૂત કરશે.

નેતાઓએ માઇગ્રેશન એન્ડ મોબિલિટી પાર્ટનરશિપ એગ્રીમેન્ટ (સ્થળાંતર અને ગતિશીલતા ભાગીદારી કરાર) પૂર્ણ કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે વાટાઘાટો ચાલુ રાખવા માટે પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી હતી, જે સુરક્ષિત, નિયમિત અને વ્યવસ્થિત સ્થળાંતર પર સહયોગની સુવિધા આપવા અને ઉચ્ચ કુશળ કામદારો, વિદ્યાર્થીઓ અને સંશોધકોની ટકાઉ કાર્યબળ ગતિશીલતાને સમર્થન આપવા માટે એક માળખું પ્રદાન કરશે. બંને નેતાઓએ વહેલામાં વહેલી તકે સોશિયલ સિક્યુરિટી એગ્રીમેન્ટ (સામાજિક સુરક્ષા કરાર) માટે વાટાઘાટો શરૂ કરવા પર પણ સંમતિ આપી હતી.

આ સંદર્ભમાં, નેતાઓએ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ ઓફ ઇન્ડિયા (ICAI) અને ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સર્ટિફાઇડ પબ્લિક એકાઉન્ટન્ટ્સ ઓફ સાયપ્રસ (ICPAC) વચ્ચે એમઓયુ (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવાનું પણ આવકાર્યું હતું જે યુવા એકાઉન્ટન્ટ્સ માટે વ્યાવસાયિક અને નિયમનકારી ધોરણો વિકસાવવામાં, એકાઉન્ટિંગ અને ઓડિટિંગમાં શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓનું આદાનપ્રદાન કરવામાં, અને નાણાં તથા વ્યવસાયિક સેવાઓના ક્ષેત્રોમાં પરસ્પર માન્યતા અને રોજગારી ક્ષમતા વધારવામાં યોગદાન આપવા માટે એક સારી તક પૂરી પાડશે.

સાંસ્કૃતિક સહકાર અને લોકો-વચ્ચેના સંબંધો

નેતાઓએ ભારત અને સાયપ્રસ વચ્ચે સાંસ્કૃતિક વિનિમયના વિસ્તરણની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેઓએ સાંસ્કૃતિક સહકાર પરના એમઓયુ (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવાનું સ્વાગત કર્યું, જે વિઝ્યુઅલ આર્ટ્સ, પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ, કળા માટેના શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો, હેરિટેજ કન્ઝર્વેશન (વારસા સંરક્ષણ) અને સર્જનાત્મક ઉદ્યોગોના ક્ષેત્રોમાં વિનિમયની સુવિધા આપશે તેવી અપેક્ષા છે. નેતાઓએ સંયુક્ત પહેલ, પ્રદર્શનો અને ક્ષમતા-નિર્માણના પ્રયાસોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સંગ્રહાલયો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ વચ્ચે વધુ નજીકના સહયોગને પ્રોત્સાહિત કર્યો હતો, અને સાયપ્રસમાં યોગ, આયુર્વેદ અને ભારતીય સંસ્કૃતિમાં વધતી જતી રસની પ્રશંસા કરી હતી.

નેતાઓએ દ્વિપક્ષીય પ્રવાસનમાં વધુ વૃદ્ધિની સંભાવનાને સ્વીકારી હતી જે બંને દેશોના લોકો વચ્ચે વધુ સારી સમજણ કેળવવામાં યોગદાન આપશે. બંને પક્ષો પ્રવાસન હિતધારકો વચ્ચેના સહયોગ દ્વારા બંને દિશાઓમાં પ્રવાસીઓના પ્રવાહને વિસ્તારવા માટે કામ કરવા સંમત થયા હતા.

નેતાઓએ નોંધ્યું હતું કે કોન્સ્યુલર બાબતો પર સહકાર બંને દેશો માટે સતત રસનું ક્ષેત્ર રહ્યું છે, જે લોકોની વધતી જતી અવરજવર અને વિસ્તરતા લોકો-વચ્ચેના સંબંધોને ધ્યાનમાં લેતા મહત્વનું છે. આ સંદર્ભમાં, તેઓએ કોન્સ્યુલર ડાયલોગ (કોન્સ્યુલર સંવાદ) ની શરૂઆતને આવકારી હતી, અને નોંધ્યું હતું કે તે કોન્સ્યુલર મુદ્દાઓને ઉકેલવા અને સહકારને મજબૂત કરવા માટે એક સંરચિત માળખું પ્રદાન કરશે.

ભારત-ઇયુ (EU) સંબંધો

બંને નેતાઓએ 27 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ ભારત-ઇયુ (EU) સમિટ દરમિયાન ભારત-ઇયુ (EU) મુક્ત વેપાર કરારના નિષ્કર્ષને આવકાર્યો હતો. બંને પક્ષોએ 2030 માટેના સંયુક્ત ભારત-ઇયુ (EU) વ્યાપક વ્યૂહાત્મક એજન્ડાને પણ સમર્થન આપ્યું હતું, જેનો ઉદ્દેશ્ય બંને ભાગીદારો અને વ્યાપક વિશ્વ માટે પરસ્પર ફાયદાકારક, નક્કર અને પરિવર્તનકારી પરિણામો આપવા માટે ઇયુ-ભારત સહકારને વ્યાપક, ગહન અને વધુ સારી રીતે સંકલિત કરીને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને વધુ મજબૂત કરવાનો છે.

ભારત-ઇયુ (EU) મુક્ત વેપાર કરારને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીમાં એક ઐતિહાસિક સીમાચિહ્નરૂપ ગણાવીને, નેતાઓએ જટિલ મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં વિવિધતા લાવીને અને નવા બજારો ખોલીને વેપાર અને રોકાણ સહયોગની સાચી સંભાવનાને સાકાર કરવા માટે તેના વહેલા હસ્તાક્ષર અને સમયસર અમલીકરણ માટે આહ્વાન કર્યું હતું.

નેતાઓએ મુખ્ય વેપાર, તકનીકી અને આર્થિક સુરક્ષા મુદ્દાઓને ઉકેલવા માટે ભારત-ઇયુ (EU) ટ્રેડ એન્ડ ટેકનોલોજી કાઉન્સિલ (TTC) ના કાર્યને વધુ વધારવા સંમતિ આપી હતી, અને જુલાઈમાં TTC મંત્રી સ્તરીય બેઠકના પરિણામોની રાહ જોઈ રહ્યા છે.

ભારત-ઇયુ (EU) સિક્યુરિટી એન્ડ ડિફેન્સ પાર્ટનરશિપ (સુરક્ષા અને સંરક્ષણ ભાગીદારી) પર હસ્તાક્ષર દરિયાઈ સુરક્ષા, સંરક્ષણ ઉદ્યોગ અને ટેકનોલોજી, સાયબર અને હાઇબ્રિડ જોખમો, અવકાશ અને આતંકવાદ વિરોધી સહિત સહિયારા હિતોના ક્ષેત્રોમાં સહકારને વધુ ઊંડો બનાવશે. બંને નેતાઓએ આ સંદર્ભમાં ભારત-ઇયુ (EU) સિક્યુરિટી ઓફ ઇન્ફોર્મેશન એગ્રીમેન્ટને વહેલા પૂર્ણ કરવા માટે પણ આહ્વાન કર્યું હતું.

ગતિશીલતા (મોબિલિટી) પર સહકારના વ્યાપક માળખા અંગેના એમઓયુ (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવા અને ભારતમાં પાયલોટ યુરોપિયન યુનિયન લીગલ ગેટવે ઓફિસની શરૂઆતને આવકારતા, નેતાઓએ વ્યાવસાયિકો, કુશળ કાર્યબળ અને વિદ્યાર્થીઓની અવરજવર માટે કાનૂની માર્ગોને પ્રોત્સાહન આપવામાં અને ભારત તથા ઇયુ (EU) વચ્ચે લોકો-વચ્ચેના સંબંધોને મજબૂત કરવામાં તેની ભૂમિકાની નોંધ લીધી હતી.

ઇન્ડો-પેસિફિક, કનેક્ટિવિટી અને પ્રાદેશિક તથા વૈશ્વિક મુદ્દાઓ

નેતાઓએ UNCLOS સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અનુસાર મુક્ત, ખુલ્લા, શાંતિપૂર્ણ, સમૃદ્ધ અને નિયમ-આધારિત ઇન્ડો-પેસિફિકને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તેમની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. પ્રધાનમંત્રી મોદીએ ઇન્ડો-પેસિફિક ઓશન્સ ઇનિશિયેટિવમાં જોડાવા બદલ સાયપ્રસની પ્રશંસા કરી હતી, દરિયાઈ સુરક્ષા તેમજ દરિયાઈ સંસાધનોના ટકાઉ ઉપયોગમાં સહકારને ઊંડો બનાવવાની તેની ક્ષમતા પર ભાર મૂક્યો હતો.

બંને નેતાઓએ વૈશ્વિક વેપાર, કનેક્ટિવિટી અને સમૃદ્ધિને નવું સ્વરૂપ આપવા અને પ્રોત્સાહન આપવામાં ઇન્ડિયા-મિડલ ઇસ્ટ-યુરોપ ઇકોનોમિક કોરિડોરની (IMEEC) પરિવર્તનકારી ક્ષમતાને સ્વીકારી હતી. તેમણે પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્ર અને વ્યાપક મધ્ય પૂર્વમાં સ્થિરતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તેમની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો અને ભારતથી વ્યાપક મધ્ય પૂર્વ થઈને યુરોપ સુધીના જોડાણના કોરિડોર અને વધુ ઊંડા જોડાણને પ્રોત્સાહન આપવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેઓએ દ્વિપક્ષીય કનેક્ટિવિટી સંવાદની સ્થાપના અંગે ચર્ચા કરી હતી.

નેતાઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ચાર્ટરના સિદ્ધાંતો અનુસાર યુક્રેનમાં વ્યાપક, ન્યાયી અને કાયમી શાંતિ પ્રાપ્ત કરવા માટે, મુખ્ય હિતધારકો વચ્ચે સંવાદ, રાજદ્વારી અને રચનાત્મક જોડાણ દ્વારા યુક્રેનમાં સંઘર્ષના વહેલા ઉકેલ માટે તેમનું સમર્થન વ્યક્ત કર્યું હતું.

પશ્ચિમ એશિયામાં તાજેતરના વિકાસ અંગે, બંને નેતાઓએ દરિયાઈ શિપિંગના સુરક્ષિત અને અવિરત માર્ગ સહિત અંતર્ગત મુદ્દાઓને શાંતિપૂર્ણ રીતે ઉકેલવા માટે સંવાદ અને રાજદ્વારીના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.

બંને નેતાઓએ વૈશ્વિક બિન-પ્રસાર માળખાને જાળવી રાખવાના મહત્વ પર પણ ચર્ચા કરી હતી, જેમાં ભારતના ન્યુક્લિયર સપ્લાયર્સ ગ્રુપમાં જોડાવાના મૂલ્યને સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું.

નિષ્કર્ષ

બંને નેતાઓએ ભારત-સાયપ્રસ સંબંધોના ગહન થવા પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો અને ભારત-સાયપ્રસ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી હેઠળ સહકારને આગળ વધારવા માટે, તેમણે બંને પક્ષોને ભારત-સાયપ્રસ સંયુક્ત કાર્ય યોજના 2025-2029 ના સમયસર અમલીકરણ માટે કામ કરવા નિર્દેશ આપ્યો હતો. નેતાઓએ પરસ્પર સન્માન અને સહયોગની સહિયારી ભાવનાના આધારે નિયમિત સંવાદ જાળવી રાખવા સંમતિ આપી હતી.

સાયપ્રસના રાષ્ટ્રપતિએ ભારત સરકાર અને ભારતના લોકો દ્વારા તેમની સત્તાવાર મુલાકાત દરમિયાન કરવામાં આવેલી ઉત્કૃષ્ટ વ્યવસ્થાઓ બદલ ભારતના પ્રધાનમંત્રીનો આભાર માન્યો હતો.

નેતાઓએ શાંતિ, સ્થિરતા, કનેક્ટિવિટી અને સમૃદ્ધિને આગળ વધારવા માટે પ્રતિબદ્ધ, યુરોપ, ભૂમધ્ય સમુદ્ર અને ઇન્ડો-પેસિફિક વચ્ચે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારો અને મહત્વપૂર્ણ કનેક્ટર્સ તરીકે સાયપ્રસ અને ભારતની તેમની સહિયારી દ્રષ્ટિનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.

તેમણે ભારત-સાયપ્રસ સંયુક્ત કાર્ય યોજના 2025-2029 હેઠળ નક્કર પરિણામો આપવા અને વ્યાપક ભારત-ઇયુ (EU) વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીના ગતિશીલ સ્તંભ તરીકે ભારત-સાયપ્રસ સહકારને વધુ મજબૂત કરવા માટે તેમની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.

નેતાઓએ સંમતિ આપી હતી કે વર્તમાન મુલાકાત ઐતિહાસિક રીતે મજબૂત સંબંધોને દ્વિપક્ષીય સંબંધોના નવા તબક્કામાં પરિવર્તિત કરવા માટેનું એક નિર્ણાયક પગલું છે, જે ભાગીદારીને સહકારના વધુ મહત્વાકાંક્ષી, આધુનિક, વ્યૂહાત્મક અને ભવિષ્ય-લક્ષી માળખામાં ઉન્નત કરે છે.