উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি শস্য চপোৱাৰ পিছৰ হস্তক্ষেপৰ এটা কাৰক বুলি উল্লেখ কৰিছে অৰ্থনৈতিক জৰীপে। আজি সংসদত কেন্দ্ৰীয় বিত্ত আৰু কৰ্পৰেট পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী শ্ৰীমতী নিৰ্মলা সীতাৰমণে অৰ্থনৈতিক জৰীপ দাখিল কৰে। কৃষিখণ্ডৰ কেইবাটাও মূল পদক্ষেপ ২০২৫-২৬ চনৰ অৰ্থনৈতিক জৰীপত আলোকপাত কৰা হৈছে।

গুণগত মানৰ বীজ:

২০১৪–১৫ চনত আৰম্ভ হোৱা বীজ আৰু ৰোপণ সামগ্ৰীৰ উপ-মিছন (এছ এম এছ পি)ৰ লক্ষ্য হৈছে দেশজুৰি বীজ উৎপাদন, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, সংৰক্ষণ আৰু প্ৰমাণীকৰণৰ প্ৰসাৰ ঘটাই কৃষকসকলক উচ্চমানৰ বীজৰ সুবিধা  প্ৰদান কৰা। এই পদক্ষেপৰ অধীনত ৬.৮৫ লাখ বীজ গাঁও সৃষ্টি কৰা হৈছে, ১৬৪৯.২৬ লাখ কুইণ্টল গুণগত বীজ উৎপাদন কৰা হৈছে  আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা ২.৮৫ কোটি কৃষক উপকৃত হৈছে। ২০২৫-২৬ চনৰ কেন্দ্ৰীয় বাজেটত উচ্চ উৎপাদনক্ষম বীজৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় অভিযান ঘোষণা কৰা হৈছে, যাৰ লক্ষ্য হৈছে গৱেষণা পৰিৱেশতন্ত্ৰক শক্তিশালী কৰা, জলবায়ুৰ প্ৰতি স্থিতিস্থাপক উচ্চ উৎপাদনক্ষম জাতৰ বিকাশ ঘটোৱা আৰু ইয়াৰ  প্ৰসাৰ ঘটোৱা,  ১০০ৰো অধিক নতুন বীজৰ জাতৰ বাণিজ্যিক উপলব্ধতা উন্নত কৰা।

জলসিঞ্চন আৰু পানীৰ ব্যৱহাৰ:

জলসিঞ্চনৰ জৰিয়তে পানীৰ  নিশ্চিত সুবিধা  প্ৰদান কৰিব পৰাটো কৃষি উৎপাদনশীলতাৰ এক মূল বিষয়। ফলপ্ৰসূ জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাই কৃষকসকলক প্ৰয়োজনৰ সময়ত পানীৰ নিশ্চয়তা প্ৰদান কৰে, প্ৰকৃতিৰ সৈতে কৃষিক অধিক স্থিতিস্থাপক কৰি তোলে, শস্যৰ বৈচিত্ৰ্যতা সহজ কৰি তোলে আৰু একাধিক শস্যৰ খেতি কৰাটো সম্ভৱ কৰি তোলে।

পিডিএমচি কাৰ্যসূচীৰ অধীনত ড্ৰিপ আৰু স্প্ৰিংকলাৰ ব্যৱস্থা স্থাপনৰ বাবে ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষকক ৫৫ শতাংশ আৰু অন্যান্য কৃষকক ৪৫ শতাংশ আৰ্থিক সাহায্য প্ৰদান কৰি চৰকাৰে ক্ষুদ্ৰ জলসিঞ্চনক প্ৰসাৰিত কৰিছে। ফলত মুঠ শস্যৰ অংশ হিচাপে মুঠ জলসিঞ্চিত ক্ষেত্ৰ ২০০১-০২ চনত ৪১.৭ শতাংশৰ পৰা ২০২২-২৩ চনত ৫৫.৮ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছে।

মাটিৰ স্বাস্থ্য আৰু সুষম পুষ্টিৰ ব্যৱস্থা:

মাটিৰ স্বাস্থ্যৰ অৱনতি, বিশেষকৈ মাটিৰ জৈৱিক কাৰ্বন হ্ৰাসে ভাৰতৰ কৃষি উৎপাদনশীলতাৰ বাবে এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰিছে। ৰাসায়নিক সাৰৰ লগতে জৈৱিক গোবৰ আৰু জৈৱ সাৰ সংযুক্ত কৰি সংহত পুষ্টিকৰ ব্যৱস্থাপনাক প্ৰসাৰিত কৰি মাটিৰ স্বাস্থ্য আৰু উৰ্বৰতা ব্যৱস্থাপনা ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰকল্পৰ অধীনত মাটি স্বাস্থ্য ব্যৱস্থাপনা (SHM) আৰু মাটিৰ স্বাস্থ্য কাৰ্ড (SHC) আঁচনি গ্ৰহণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ  জৰিয়তে চৰকাৰে নানান পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। ২৫.৫৫ কোটিৰো অধিক কাৰ্ড জাৰি কৰা হৈছে (১৪ নৱেম্বৰ ২০২৫ লৈকে)।

ইতিমধ্যে ভাৰতে সাৰ ব্যৱস্থাপনা উন্নত কৰাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। পুষ্টি ভিত্তিক মূল্য নিৰ্ধাৰণ, ইউৰিয়াৰ নিম-আৱৰণ, আধাৰ-সংযুক্ত বিক্ৰী স্থানৰ পৰীক্ষণ আৰু সংহত সাৰ ব্যৱস্থাপনা ব্যৱস্থাই স্বচ্ছতা, লজিষ্টিক আৰু ভৌতিক প্ৰবাহৰ বিষয়ত নিয়ন্ত্ৰণ উন্নত কৰিছে।

যান্ত্ৰিকীকৰণৰ প্ৰসাৰ :

কৃষি যান্ত্ৰিকীকৰণৰ উপ-মিছন (এছ এম এ এম)ৰ জৰিয়তে কৃষি যান্ত্ৰিকীকৰণক প্ৰসাৰিত কৰাৰ বাবে চৰকাৰে উল্লেখযোগ্য প্ৰচেষ্টা চলাইছে, কৃষি যন্ত্ৰপাতিৰ প্ৰশিক্ষণ আৰু প্ৰদৰ্শনৰ বাবে ৰাজ্য চৰকাৰসমূহক সহায় আগবঢ়াইছে, কাষ্টম হাইৰিং চেণ্টাৰ (চি এইচ চি) স্থাপন কৰিছে আৰু কৃষকসকলক কৃষি সঁজুলি ক্ৰয় কৰাত সহায় কৰিছে। ২০১৪-১৫ চনৰ পৰা ২০২৫-২৬ চনৰ ভিতৰত এই আঁচনিৰ অধীনত মুঠ ২৫,৬৮৯ টা চি এইচ চি স্থাপন কৰা হৈছে, য’ত ২০২৫-২৬ চনৰ ভিতৰত (৩০ অক্টোবৰ, ২০২৫ তাৰিখলৈকে) ৫৫৮ টা চি এইচ চি স্থাপন কৰা হৈছে।

আন্তঃগাঁথনি আৰু বিপণন সম্পৰ্কীয় সমৰ্থন:

কৃষি বিপণনৰ বাবে ব্যক্তিগত বিনিয়োগৰ প্ৰয়োজনীয়তাক স্বীকাৰ কৰি চৰকাৰে ২০১৪ চনৰ পৰা কৃষি বিপণনৰ বাবে সংহত আঁচনি (আই এছ এ এম)ৰ অধীনত কৃষি বিপণন আন্তঃগাঁথনি (এ এম আই) উপ-আঁচনি ৰূপায়ণ কৰিছে।

২০২৫ চনৰ ৩১ ডিচেম্বৰলৈকে ৪৯,৭৯৬টা ষ্ট’ৰেজ প্ৰকল্পত অনুমোদন জনোৱা হৈছে আৰু ৪,৮৩২.৭০ কোটি টকা মুকলি কৰা হৈছে । আনহাতে আন ২৫,০০৯টা বিপণন আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পই ২,১৯৩.১৬ কোটি টকা ৰাজসাহায্য লাভ কৰিছে।

কৃষি আন্তঃগাঁথনি পুঁজি (এআইএফ) ১ লাখ কোটি টকাৰ বিত্তীয় সুবিধাৰে আৰম্ভ কৰা হৈছিল (২১ বিত্তীয় বৰ্ষৰ পৰা ২৬ বিত্তীয় বৰ্ষলৈ, সমৰ্থন বিত্তীয় বৰ্ষ ৩৩ লৈ সম্প্ৰসাৰিত), শস্য চপোৱাৰ পিছৰ ব্যৱস্থাপনা আৰু সামূহিক কৃষি প্ৰকল্পৰ বাবে সুতৰ সাহায্য আৰু ঋণ নিশ্চয়তাৰ সৈতে মধ্যকালীন ঋণ প্ৰদান কৰা হৈছে  ।

মূল্য নিৰ্ধাৰণ আৰু ক্ৰেতাসকলৰ প্ৰতিযোগিতামূলক প্ৰৱেশৰ উন্নতিৰ বাবে চৰকাৰে ২০১৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহত ই-নেমক সমগ্ৰ ভাৰতীয় ভাৰ্চুৱেল মাৰ্কেট প্লেটফৰ্ম হিচাপে আৰম্ভ কৰিছিল। ২০২৫ চনৰ ৩১ ডিচেম্বৰৰ ভিতৰত ই-নেমে প্ৰায় ১.৭৯ কোটি কৃষক, ২.৭২ লাখ কোটি ব্যৱসায়ী আৰু ৪,৬৯৮ এফপিঅ’ পঞ্জীয়ন কৰিছিল। যিয়ে ২৩খন ৰাজ্য আৰু ৪খন কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ ১,৫২২খন মাণ্ডী সামৰি লৈছিল। সামূহিক বিপণন শক্তিশালী কৰিবলৈ চৰকাৰে ২০২০ চনত ২০২৭-২৮ চনৰ বাবে  ৬,৮৬০ কোটি টকাৰ বাজেটেৰে নতুন এফ পি অ’ আঁচনি আৰম্ভ কৰে, যাৰ লক্ষ্য হৈছে ১০,০০০ এফ পি অ’ পঞ্জীয়ন । ২০২৫ চনৰ ৩১ ডিচেম্বৰৰ ভিতৰত ১০,০০০ এফপিঅ’ পঞ্জীয়ন কৰা হৈছিল।

মূল্য আৰু আয়ৰ ক্ষেত্ৰত  সহায়:

মূল্য আৰু আয় সমৰ্থন নীতি অতি প্ৰয়োজনীয় , কাৰণ বতৰৰ প্ৰতিকূলতা, বজাৰৰ অস্থিৰতা আৰু বৃদ্ধি পোৱা ইনপুট খৰচৰ বাবে কৃষিৰ পৰা হোৱা আয় অস্থিৰ হৈ থাকে। ক্ষুদ্ৰ আৰু সমাজৰ প্ৰান্তীয় শ্ৰেণীৰ কৃষকৰ স্থিতিস্থাপকতা সীমিত আৰু দৰদামৰ ক্ষমতাও দুৰ্বল। নিশ্চিত আয় আৰু উচিত মূল্যই মৌলিক স্থিতিশীলতা প্ৰদান কৰে, উৎপাদনশীল বিনিয়োগক উৎসাহিত কৰে  আৰু কাৰ্য্যক্ষম কৃষি জীৱিকা বজাই ৰখাত সহায় কৰে। কৃষকৰ বাবে পাৰিতোষিক মূল্য নিশ্চিত কৰিবলৈ চৰকাৰে ২২ বিধ বাধ্যতামূলক শস্যৰ বাবে নূন্যতম সহায়ক মূল্য (MSP) ঘোষণা কৰিছে। ২০১৮-১৯ বৰ্ষৰ কেন্দ্ৰীয় বাজেটত এম এছ পি উৎপাদন ব্যয়ৰ ১.৫ গুণত ৰখাৰ পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত নীতি ঘোষণা কৰা হৈছিল।

খাৰিফ মাৰ্কেটিং ছিজন (কে এম এছ) ২০২৫-২৬ আৰু ৰবি মাৰ্কেটিং ছিজন (আৰ এম এছ) ২০২৬-২৭ৰ বাবে ক্ৰমে সকলো বাধ্যতামূলক খাৰিফ আৰু ৰবি শস্যৰ এম এছ পি বৃদ্ধিৰ কথা ঘোষণা কৰিছে চৰকাৰে।

তদুপৰি, প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ সন্মান নিধি (পি এম-কিষাণ )ৰ দৰে নিশ্চিত মূল্য আৰু আঁচনিৰ জৰিয়তে আয়ৰ সহায়ে কৃষি খণ্ডত কৃষিৰ আয় শক্তিশালী কৰা, বিনিয়োগ বজাই ৰখা আৰু বৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত অধিক অৰিহণা যোগাইছে। আৰম্ভণিৰ পৰাই পিএম-কিষাণৰ অধীনত ২১টা কিস্তিত ১১ কোটিতকৈ অধিক যোগ্য কৃষকক ৪.০৯ লাখ কোটিতকৈ অধিক ধন মুকলি কৰা হৈছে।

কৃষি ঋণ:

কৃষি ঋণ দুটা আনুষ্ঠানিক উৎসৰ পৰাই প্ৰবাহিত হয়, যেনে বাণিজ্যিক বেংক, আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংক (আৰ আৰ বি), সমবায়, ক্ষুদ্ৰ বিত্ত বেংক, আৰু ক্ষুদ্ৰ বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান (এম এফ আই) আৰু ধনদাতা, ব্যৱসায়ী তথা ব্যক্তিগত নেটৱৰ্ককে ধৰি অনানুষ্ঠানিক উৎসৰ পৰা। মূল কাঠামো, যেনে লিড বেংক আঁচনি আৰু অগ্ৰাধিকাৰ খণ্ডৰ ঋণ প্ৰদানৰ লক্ষ্য হৈছে অগ্ৰাধিকাৰৰ ভিত্তিত  পৰিয়াল আৰু গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিলৈ সময়মতে আৰু লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰি ঋণ প্ৰদান নিশ্চিত কৰা।

গ্ৰাউণ্ড লেভেল ক্ৰেডিট (জিএলচি) বিতৰণ ২৮.৬৯ লাখ কোটি টকা, য’ত হ্ৰস্বম্যাদী ঋণৰ অধীনত ১৫.৯৩ লাখ কোটি আৰু ম্যাদী ঋণৰ অধীনত ১২.৭৭ লাখ কোটি টকা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে, যিয়ে ২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত ২৭.৫ লাখ কোটি টকাৰ লক্ষ্য অতিক্ৰম কৰিছে,  ৩১ মাৰ্চ ২০২৫ তাৰিখলৈকে ১০.২০ লাখ কোটি টকাৰ বেলেঞ্চ, পৰিৱৰ্তিত সুত সাহায্য আঁচনি (এমআইএছএছ)ৰ দ্বাৰা আৰু অধিক শক্তিশালী কৰা হৈছে, যিয়ে ৩ শতাংশ তৎকালীন পৰিশোধৰ উদগনিৰ সৈতে ৭ শতাংশ ৰাজসাহায্যযুক্ত সুতৰ হাৰত ঋণ আগবঢ়াইছে। ১৫ বিত্তীয় বৰ্ষৰ পৰা ২৬ বিত্তীয় বৰ্ষৰ ভিতৰত এমআইএছএছৰ অধীনত ৰাজসাহায্য হিচাপে মুঠ ১.৭৭ লাখ কোটি টকা প্ৰদান কৰা হৈছে।

***

NB/RC/RK/DM