ઉત્પાદકતામાં વધારો એ ઇન-સીટુ (સ્થળ પરના) અને લણણી પછીના હસ્તક્ષેપોનું એક પરિબળ છે, તેમ કેન્દ્રીય નાણા અને કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રી શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણ દ્વારા આજે સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલા આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 માં જણાવવામાં આવ્યું છે. આ હાંસલ કરવા માટેની કેટલીક મુખ્ય પહેલોને આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 માં હાઇલાઇટ કરવામાં આવી છે.

ગુણવત્તાયુક્ત બીજ: 2014-15 માં શરૂ કરાયેલ સબ-મિશન ઓન સીડ્સ એન્ડ પ્લાન્ટિંગ મટિરિયલ્સ (SMSP)નો ઉદ્દેશ્ય દેશભરમાં બીજ ઉત્પાદન, પ્રક્રિયા, સંગ્રહ અને પ્રમાણપત્રને પ્રોત્સાહન આપીને ખેડૂતોને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા બીજની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. આ પહેલ હેઠળ, 6.85 લાખ બીજ ગામો બનાવવામાં આવ્યા હતા, 1649.26 લાખ ક્વિન્ટલ ગુણવત્તાયુક્ત બીજનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું અને 2.85 કરોડ ખેડૂતોને લાભ થયો હતો. કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26માં હાઈ-યીલ્ડિંગ સીડ્સ (વધુ ઉપજ આપતા બીજ) પરના રાષ્ટ્રીય મિશનની જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય સંશોધન ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવાનો, આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક ઉચ્ચ-ઉપજ આપતી જાતોના વિકાસ અને પ્રસારને લક્ષિત કરવાનો અને 100 થી વધુ નવી બીજ જાતોની વ્યાવસાયિક ઉપલબ્ધતામાં સુધારો કરવાનો છે.

સિંચાઈ અને જળ-વપરાશ કાર્યક્ષમતા: સિંચાઈ દ્વારા ખાતરીપૂર્વકના પાણીની પહોંચ એ કૃષિ ઉત્પાદકતાનું મુખ્ય ચાલકબળ છે. અસરકારક સિંચાઈ પ્રણાલીઓ ખેડૂતોને જ્યારે જરૂર હોય ત્યારે પાણીની નિશ્ચિતતા પૂરી પાડે છે, પોષક તત્વોના શોષણમાં સુધારો કરે છે, ખેતીને કુદરતની અનિશ્ચિતતાઓ સામે વધુ સ્થિતિસ્થાપક બનાવે છે, પાક વૈવિધ્યકરણની સુવિધા આપે છે અને બહુવિધ પાક લેવા સક્ષમ બનાવે છે.

સરકાર PDMC પ્રોગ્રામ હેઠળ ડ્રિપ અને સ્પ્રિંકલર સિસ્ટમ્સના ઇન્સ્ટોલેશન માટે નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને 55 ટકા અને અન્ય ખેડૂતોને 45 ટકા નાણાકીય સહાય પૂરી પાડીને સૂક્ષ્મ-સિંચાઈને પ્રોત્સાહન આપે છે. પરિણામે, કુલ પાક વિસ્તારના હિસ્સા તરીકે કુલ સિંચિત વિસ્તાર 2001-02 માં 41.7 ટકાથી વધીને 2022-23 માં 55.8 ટકા થયો છે.

જમીનનું સ્વાસ્થ્ય અને સંતુલિત પોષક તત્વોનું સંચાલન: જમીનનું ઘટતું સ્વાસ્થ્ય, ખાસ કરીને જમીનમાં ઓર્ગેનિક કાર્બનમાં ઘટાડો, ભારતમાં કૃષિ ઉત્પાદકતા માટે એક મોટો પડકાર છે. સરકારે નેશનલ પ્રોજેક્ટ ઓન મેનેજમેન્ટ ઓફ સોઈલ હેલ્થ એન્ડ ફર્ટિલિટી હેઠળ સોઈલ હેલ્થ મેનેજમેન્ટ (SHM) અને સોઈલ હેલ્થ કાર્ડ (SHC) યોજનાઓ દ્વારા આ સમસ્યાને ઉકેલવા માટે પગલાં લીધાં છે, જે રાસાયણિક ખાતરો સાથે જૈવિક ખાતરો અને બાયો-ફર્ટિલાઇઝર્સને જોડીને સંકલિત પોષક તત્વોના સંચાલનને પ્રોત્સાહન આપે છે. 25.55 કરોડથી વધુ કાર્ડ જારી કરવામાં આવ્યા છે (14 નવેમ્બર 2025 સુધીમાં).

ભારતે ખાતર વ્યવસ્થાપનમાં સુધારો કરવા માટે મહત્વના પગલાં પહેલેથી જ લીધા છે. પોષક તત્ત્વો આધારિત ભાવ નિર્ધારણ, યુરિયાનું નીમ-કોટિંગ, આધાર-લિંક્ડ પોઈન્ટ-ઓફ-સેલ વેરિફિકેશન અને ઈન્ટીગ્રેટેડ ફર્ટિલાઈઝર મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ દ્વારા પારદર્શિતા, લોજિસ્ટિક્સ અને ભૌતિક પ્રવાહો પરના નિયંત્રણમાં સુધારો થયો છે.

મિકેનાઇઝેશન અને સામૂહિક પહોંચ: સરકારે સબ-મિશન ઓન એગ્રીકલ્ચરલ મિકેનાઇઝેશન (SMAM) દ્વારા કૃષિ યાંત્રીકરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નોંધપાત્ર પ્રયાસો કર્યા છે, જેમાં રાજ્ય સરકારોને કૃષિ મશીનરીની તાલીમ અને પ્રદર્શન માટે સહાય પૂરી પાડવી, કસ્ટમ હાયરિંગ સેન્ટર્સ (CHCs) સ્થાપવા અને ખેત સાધનો મેળવવામાં ખેડૂતોને ટેકો આપવાનો સમાવેશ થાય છે. 2014-15 અને 2025-26 ની વચ્ચે, આ યોજના હેઠળ કુલ 25,689 CHCs સ્થાપવામાં આવ્યા છે, જેમાં 2025-26 દરમિયાન સ્થાપવામાં આવેલા 558 CHCs (30 ઓક્ટોબર, 2025 સુધીમાં) નો સમાવેશ થાય છે.

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને માર્કેટિંગ સપોર્ટ: કૃષિ માર્કેટિંગ માટે ખાનગી રોકાણને આકર્ષવાની જરૂરિયાતને ઓળખીને, સરકારે 2014 થી ઇન્ટિગ્રેટેડ સ્કીમ ફોર એગ્રીકલ્ચરલ માર્કેટિંગ (ISAM) હેઠળ એગ્રીકલ્ચર માર્કેટિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (AMI) સબ-સ્કીમ અમલમાં મૂકી છે. 31 ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, ₹4,832.70 કરોડ મુક્ત કરીને 49,796 સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે અન્ય 25,009 માર્કેટિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સને સબસિડી તરીકે ₹2,193.16 કરોડ મળ્યા છે.

એગ્રીકલ્ચર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફંડ (AIF) ₹1 લાખ કરોડની ધિરાણ સુવિધા (નાણાકીય વર્ષ 21 થી નાણાકીય વર્ષ 26, સહાય નાણાકીય વર્ષ 33 સુધી લંબાવવામાં આવી છે) સાથે શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે લણણી પછીના વ્યવસ્થાપન અને સામુદાયિક ખેતી પ્રોજેક્ટ્સ માટે વ્યાજ સબવેન્શન અને ક્રેડિટ ગેરંટી સાથે મધ્યમ ગાળાની લોન ઓફર કરે છે.

ભાવ નિર્ધારણ અને ખરીદદારો સુધી સ્પર્ધાત્મક પહોંચ સુધારવા માટે, સરકારે એપ્રિલ 2016 માં અખિલ ભારતીય વર્ચ્યુઅલ માર્કેટ પ્લેટફોર્મ તરીકે e-NAM લોન્ચ કર્યું હતું. 31 ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, e-NAM એ લગભગ 1.79 કરોડ ખેડૂતો, 2.72 લાખ કરોડ વેપારીઓ અને 4,698 FPOs ની નોંધણી કરી છે, જે 23 રાજ્યો અને 4 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 1,522 મંડીઓને આવરી લે છે. સામૂહિક માર્કેટિંગને મજબૂત કરવા માટે, સરકારે 2020 માં ₹6,860 કરોડના બજેટ સાથે 2027-28 સુધીની એક નવી FPO યોજના શરૂ કરી, જેનો ઉદ્દેશ્ય 10,000 FPOs બનાવવાનો છે. 31 ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં 10,000 FPOs નોંધાયા હતા.

કિંમત અને આવક સહાય: કિંમત અને આવક સહાયની નીતિઓ આવશ્યક છે કારણ કે હવામાનની અનિશ્ચિતતા, બજારની અસ્થિરતા અને વધતા ઇનપુટ ખર્ચને કારણે ખેતીની આવક અસ્થિર રહે છે. નાના અને સીમાંત ખેડૂતો પાસે મર્યાદિત સ્થિતિસ્થાપકતા અને નબળી સોદાબાજીની શક્તિ હોય છે. ખાતરીપૂર્વકની આવક અને વાજબી ભાવ મૂળભૂત સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે, ઉત્પાદક રોકાણને પ્રોત્સાહિત કરે છે અને કૃષિ આજીવિકાને ટકાવી રાખવામાં મદદ કરે છે. ખેડૂતોને વળતરદાયક ભાવ સુનિશ્ચિત કરવા માટે, સરકાર 22 ફરજિયાત પાકો માટે લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) જાહેર કરે છે. 2018-19 ના કેન્દ્રીય બજેટમાં MSP ને ઉત્પાદન ખર્ચના 1.5 ગણા રાખવાના પૂર્વનિર્ધારિત સિદ્ધાંતની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.

સરકારે ખરીફ માર્કેટિંગ સીઝન (KMS) 2025-26 અને રવિ માર્કેટિંગ સીઝન (RMS) 2026-27 માટે અનુક્રમે તમામ ફરજિયાત ખરીફ અને રવિ પાકો માટે MSP માં વધારો જાહેર કર્યો છે.

વધુમાં, ખાતરીપૂર્વકના ભાવ અને પ્રધાનમંત્રી કિસાન સન્માન નિધિ (PM-KISAN) જેવી યોજનાઓ દ્વારા આવક સહાયથી ખેતીની આવક મજબૂત કરવામાં, રોકાણને જાળવી રાખવામાં અને કૃષિ ક્ષેત્રમાં વૃદ્ધિમાં વધુ ફાળો આપ્યો છે. તેની શરૂઆતથી, PM-KISAN હેઠળ, 11 કરોડથી વધુ પાત્ર ખેડૂતોને 21 હપ્તામાં ₹4.09 લાખ કરોડથી વધુની રકમ આપવામાં આવી છે.

કૃષિ ધિરાણ: કૃષિ ધિરાણ વ્યાવસાયિક બેંકો, પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેંકો (RRBs), સહકારી મંડળીઓ, નાની ફાઇનાન્સ બેંકો અને માઇક્રોફાઇનાન્સ સંસ્થાઓ (MFIs) જેવા ઔપચારિક સ્ત્રોતો અને મનીલેન્ડર્સ, વેપારીઓ અને વ્યક્તિગત નેટવર્ક સહિતના અનૌપચારિક સ્ત્રોતો બંનેમાંથી વહે છે. લીડ બેંક સ્કીમ અને પ્રાયોરિટી સેક્ટર લેન્ડિંગ જેવા મુખ્ય માળખાનો ઉદ્દેશ્ય અગ્રતા ધરાવતા ખેડૂત પરિવારો અને ગ્રામીણ અર્થતંત્રને સમયસર અને લક્ષિત ધિરાણ વિતરણ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

ગ્રાઉન્ડ લેવલ ક્રેડિટ (GLC) વિતરણ ₹28.69 લાખ કરોડ રહ્યું હતું, જેમાં ટૂંકા ગાળાની લોન હેઠળ ₹15.93 લાખ કરોડ અને લાંબા ગાળાની લોન હેઠળ ₹12.77 લાખ કરોડનો સમાવેશ થાય છે, જે નાણાકીય વર્ષ 25 માં ₹27.5 લાખ કરોડના લક્ષ્યાંકને વટાવી ગયો છે. KCC સ્કીમ, જેમાં 31મી માર્ચ 2025 સુધીમાં ₹10.20 લાખ કરોડના બાકી બેલેન્સ સાથે 7.72 કરોડ કાર્યરત ખાતા હતા, તેને મોડિફાઇડ ઇન્ટરેસ્ટ સબવેન્શન સ્કીમ (MISS) દ્વારા વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી હતી, જે 3 ટકા પ્રોમ્પ્ટ રિપેમેન્ટ ઇન્સેન્ટિવ સાથે 7 ટકાના સબસિડીવાળા વ્યાજ દરે લોન ઓફર કરે છે. નાણાકીય વર્ષ 15 અને નાણાકીય વર્ષ 26 ની વચ્ચે, MISS હેઠળ સબસિડી તરીકે કુલ ₹1.77 લાખ કરોડનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું હતું.

SM/IJ/GP/JD

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com