আজি সংসদত ২০২৫-২৬ বৰ্ষৰ অৰ্থনৈতিক জৰীপ উপস্থাপন কৰি কেন্দ্ৰীয় বিত্ত আৰু কৰ্পৰেট পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী শ্ৰীমতী নিৰ্মলা সীতাৰমনে কয় যে অৰ্থনৈতিক নীতি, প্ৰযুক্তিগত উন্নতি, আৰু শ্ৰম বজাৰৰ চাহিদা বৃদ্ধিৰ বাবে ভাৰতৰ শ্ৰম খণ্ডত উল্লেখযোগ্য গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। ইয়াৰ ফলত পৰম্পৰাগত নিয়োগৰ আৰ্হিৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিছে, অস্থায়ী আৰু মঞ্চৰ কামৰ উত্থানে নিয়োগৰ ধৰণ আৰু উদ্যোগীকৰণৰ কাৰ্য্যকলাপক ৰূপান্তৰিত কৰিছে। ইয়াৰ উপৰিও ভাৰত চৰকাৰৰ উল্লেখযোগ্য পদক্ষেপসমূহ হৈছে নিবনুৱা সমস্যা হ্ৰাস কৰা, নিয়োগৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰা, আৰু শ্ৰমিকৰ কল্যাণ উন্নত কৰা।

মহামাৰীৰ পিছত কেৱল চাকৰিৰ সংখ্যা বৃদ্ধি কৰাতকৈ চাকৰিৰ মান উন্নত কৰাটোৱেই হৈছে চৰকাৰৰ প্ৰধান গুৰুত্ব, যিয়ে শ্ৰম বজাৰৰ প্ৰতি অধিক অন্তৰ্ভুক্ত আৰু বহনক্ষম দৃষ্টিভংগী প্ৰতিফলিত কৰিছে। শেহতীয়া চৰকাৰী পদক্ষেপসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে শ্ৰম-জড়িত খণ্ডটোক প্ৰসাৰিত কৰা আৰু দক্ষতা বিকাশ শক্তিশালী কৰা।

গাঁথনিগত সংস্কাৰ, কৰ আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নতি, দক্ষতা বিকাশৰ ওপৰত শক্তিশালী মনোনিৱেশৰ বাবে ভাৰতে শেহতীয়া বছৰবোৰত নিয়োগৰ যথেষ্ট বৃদ্ধিৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰিছে। অৰ্থনৈতিক সমীক্ষা অনুসৰি দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ (জিএছটি) আৰু শ্ৰম সংস্কাৰৰ ৰূপায়ণৰ ফলত সমগ্ৰ উদ্যোগ আৰু সেৱা খণ্ডত শ্ৰম শক্তি আৰু নিয়োগ বৃদ্ধি পাইছে।

বৰ্তমানৰ নিয়োগৰ ধৰণ

ভাৰতত শেহতীয়া বছৰবোৰত মহিলা কৰ্মশক্তিৰ অংশগ্ৰহণৰ হাৰত ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন দেখা গৈছে। ২০১৭-১৮ চনত ২৩.৩ শতাংশৰ পৰা ২০২৩-২৪ চনত ৪১.৭ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছে। নিবনুৱাৰ হাৰো ৫.৬ শতাংশৰ পৰা ৩.২ শতাংশলৈ হ্ৰাস পাইছে, যিয়ে ব্যাপক অন্তৰ্ভুক্তি আৰু অৰ্থনৈতিক সবলীকৰণৰ প্ৰতিফলন ঘটাইছে।

মাহেকীয়া আৰু ত্ৰৈমাসিকত সময়ে সময়ে শ্ৰম শক্তি জৰীপৰ তথ্যই শ্ৰম বজাৰৰ এক শক্তিশালী পুনৰুদ্ধাৰ প্ৰদৰ্শন কৰে। সমীক্ষা অনুসৰি গ্ৰাম্য কৰ্মসংস্থাপনত কৃষি শ্ৰমিক (৫৭.৭ শতাংশ) আৰু আত্মনিয়োগ (৬২.৮ শতাংশ)ৰ আধিপত্য অব্যাহত আছে। তদুপৰি মহিলা কৰ্মশক্তিৰ অংশগ্ৰহণ তুলনামূলকভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। তদুপৰি নগৰীয়া নিয়োগত সেৱা খণ্ডই ৬২ শতাংশ অৰিহণা যোগোৱাৰ বিপৰীতে মজুৰি নিয়োগ ৪৯.৮ শতাংশ।

সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডক সামৰি লোৱা উদ্যোগৰ বাৰ্ষিক জৰীপত ২০২৪ বিত্তীয় বৰ্ষৰ বাবে উৎপাদন খণ্ডত বৃদ্ধিৰ প্ৰকল্প কৰা হৈছে। বিগত বছৰৰ তুলনাত নিয়োগ ছয় শতাংশ বৃদ্ধি পাইছে। ২০২৩ বিত্তীয় বৰ্ষৰ তুলনাত ২০২৪ বিত্তীয় বৰ্ষত ইয়াৰ ফলত ১০ হাজাৰতকৈ অধিক অতিৰিক্ত চাকৰিৰ সৃষ্টি হৈছে। অৰ্থনৈতিক সমীক্ষা অনুসৰি যোৱা দশকত ২০১৫ চনৰ পৰা ২০২৪ চনলৈকে এই খণ্ডত ৫৭ লাখতকৈ অধিক চাকৰিৰ সৃষ্টি হৈছে, যিয়ে চাৰি শতাংশ বৃদ্ধিৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।

অসংগঠিত উদ্যোগৰ বাৰ্ষিক জৰীপৰ ত্ৰৈমাসিক বুলেটিনৰ মতে, অসংগঠিত অকৃষি খণ্ডত মুঠ ৭.৯ কোটি প্ৰতিষ্ঠানত ১২.৯ কোটিতকৈ অধিক লোকে কৰ্মৰত। এই খণ্ডত নিয়োজিত শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ২০২৩-২৪ চনৰ তুলনাত ২০২৬ বিত্তীয় বৰ্ষৰ দ্বিতীয় ত্ৰৈমাসিকত ৫৮.৯ শতাংশৰ পৰা ৬০ শতাংশ বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ দ্বাৰা আত্মনিয়োগ আৰু উদ্যোগীকৰণৰ কাম-কাজ বৃদ্ধিৰ প্ৰতিফলন ঘটে। ২০২৬ বিত্তীয় বৰ্ষৰ দ্বিতীয় ত্ৰৈমাসিকত কৃষি খণ্ডৰ কৰ্মশক্তিৰ সংখ্যা আছিল ৬ কোটি, যিয়ে গ্ৰাম্য অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপত অসংগঠিত উদ্যোগৰ উল্লেখযোগ্য অৱদান প্ৰতিফলিত কৰে। তদুপৰি এই খণ্ডৰ কৰ্মশক্তিৰ ২৮.৭ শতাংশ মহিলাই প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। অসংগঠিত অকৃষি খণ্ডত ডিজিটেলাইজেচনৰ ধাৰাটোৱে ব্যৱসায়িক ইউনিটসমূহত ইণ্টাৰনেটৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পোৱাৰ প্ৰতিফলন ঘটায়। ২০২৩-২৪ চনৰ তুলনাত ২০২৬ বিত্তীয় বৰ্ষৰ দ্বিতীয় ত্ৰৈমাসিকত ২৬ শতাংশৰ পৰা ৩৯ শতাংশলৈ তীব্ৰ বৃদ্ধি পাইছে।

কৰ্মশক্তি সবলীকৰণ

অৰ্থনৈতিক জৰীপে শেহতীয়া নীতিগত পদক্ষেপসমূহৰ ভূমিকাক উজ্জ্বল কৰি তুলিছে যিয়ে অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলৰ প্ৰসাৰতা আৰু তেওঁলোকৰ কল্যাণ আৰু দক্ষতা বিকাশ বৃদ্ধি কৰিছে।

ই-শ্ৰম

জৰীপটোৱে ই-শ্ৰম পৰ্টেলক এটা মূল প্ৰতিষ্ঠানিক ব্যৱস্থা হিচাপে উজ্জ্বল কৰি তুলিছে। ই অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলক সামাজিক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰাত সহায় কৰে আৰু আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক নিয়োগৰ মাজৰ ব্যৱধান দূৰ কৰে। পৰ্টেলটোৱে নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক, গিগ আৰু প্লেটফৰ্মৰ শ্ৰমিক, ৰাজপথৰ বিক্ৰেতা, ঘৰুৱা শ্ৰমিক, আৰু কৃষি শ্ৰমিককে ধৰি অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ ৰাষ্ট্ৰীয় তথ্য প্ৰদান কৰে। অৰ্থনৈতিক সমীক্ষাৰ তথ্য অনুসৰি ২০২৬ চনৰ জানুৱাৰী মাহৰ ভিতৰত এই পৰ্টেলত ৩১ কোটিতকৈ অধিক অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ পঞ্জীয়ন হৈছিল, য’ত কৰ্মশক্তিৰ ৫৪ শতাংশ মহিলাই প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত লিংগ সংবেদনশীল কল্যাণমূলক আঁচনিসমূহ শক্তিশালী হয়।

ই-শ্ৰম পৰ্টেলে ঘৰুৱা শ্ৰমিকসকলক উন্নত সুযোগ বিচাৰিবলৈ নিয়োগৰ সুযোগ, এপ্ৰেণ্টিছশ্বিপৰ সুযোগ, দক্ষতা বিকাশ, আৰু বিনিময়ৰ সুযোগ চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি আৰু অনানুষ্ঠানিক শ্ৰমিকসকলৰ সামাজিক সুৰক্ষা উন্নত কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে।

ৰাষ্ট্ৰীয় কেৰিয়াৰ সেৱা পৰ্টেল

২০১৫ চনত আৰম্ভ হোৱা নেচনেল কেৰিয়াৰ চাৰ্ভিচ (এনচিএছ) পৰ্টেল হৈছে এটা সংহত মঞ্চ যিয়ে চাকৰি প্ৰত্যাশী, নিয়োগকৰ্তা, প্ৰশিক্ষণ প্ৰদানকাৰী, আৰু কেৰিয়াৰ গাইডেন্স আৰু কাউন্সেলিং এজেন্সীসমূহক সংযোগ কৰে। ই বিনামূলীয়া পঞ্জীয়ন, চাকৰিৰ আবেদন প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, সাক্ষাৎকাৰ সহায়, আৰু অন্যান্য নিয়োগ-সম্পৰ্কীয় সেৱাসমূহৰ লগতে বহুভাষিক হেল্পলাইনকে ধৰি বহুতো বৈশিষ্ট্য প্ৰদান কৰে।

আৰম্ভণিৰ পিছৰে পৰা এই পৰ্টেলটোৱে এক অগ্ৰণী নিয়োগ সুবিধা প্ৰদানৰ মঞ্চলৈ বিকশিত হৈছে, য’ত বিভিন্ন খণ্ডৰ পৰা ৫.৯ কোটিৰো অধিক পঞ্জীয়নভুক্ত চাকৰি প্ৰত্যাশী আৰু ৫৩ লাখ চাকৰি প্ৰদানকাৰী আছে, আৰু প্ৰায় ৮ কোটি খালী পদ সক্ৰিয় হৈছে, যিয়ে বহুতো খণ্ড সামৰি লৈছে। ২০২৩ বিত্তীয় বৰ্ষৰ তুলনাত ২০২৪ বিত্তীয় বৰ্ষত চাকৰিৰ খালী পদ ২০০ শতাংশতকৈ অধিক বৃদ্ধি পাইছে। ২০২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত সক্ৰিয় খালী পদে ২.৮ কোটি অতিক্ৰম কৰিছে, আৰু ২০২৬ বিত্তীয় বৰ্ষৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহলৈকে এই সংখ্যাই ইতিমধ্যে ২.৩ কোটি অতিক্ৰম কৰিছে।

তদুপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় কেৰিয়াৰ সেৱা পৰ্টেলক বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ৰ ই-মাইগ্ৰেট ব্যৱস্থাৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা হৈছে, যাৰ ফলত প্ৰমাণিত নিযুক্তি সংস্থাসমূহে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চাকৰিৰ বাবে নিযুক্তি দিব পাৰিব। স্কিল ইণ্ডিয়া ডিজিটেল হাব (এছআইডিএইচ)ৰ সৈতে পৰ্টেলৰ একত্ৰীকৰণে প্ৰাৰ্থীসকলে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চাকৰিৰ বাবে আবেদন কৰাৰ পূৰ্বে নিজৰ দক্ষতা বৃদ্ধি কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। ব্যক্তিগত পৰ্টেলৰ সৈতে সংযুক্ত এই পৰ্টেলে চাকৰি প্ৰত্যাশীসকলক কেৰিয়াৰ দক্ষতা আৰু ডিজিটেল দক্ষতাৰ ওপৰত বিনামূলীয়া অনলাইন প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰে। বৰ্তমান এই পৰ্টেলটো ৩০টা ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ জব পৰ্টেলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে। সাতখন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলে চাকৰি প্ৰত্যাশী পঞ্জীয়নৰ বাবে পোনপটীয়াকৈ এই পৰ্টেল ব্যৱহাৰ কৰিছে।

শ্ৰম সংহিতাৰ জৰিয়তে চাকৰি বৃদ্ধিৰ প্ৰসাৰ

২০২৫-২৬ বৰ্ষৰ অৰ্থনৈতিক জৰীপ অনুসৰি চাৰিটা শ্ৰম সংহিতা— মজুৰি সংহিতা ২০১৯, উদ্যোগ সম্পৰ্ক সংহিতা ২০২০, সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা ২০২০, আৰু বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা ২০২০—ই নিয়মসমূহ সুশৃংখলিত কৰি শ্ৰমিকসকলক সুৰক্ষা প্ৰদানৰ বাবে ২৯খন কেন্দ্ৰীয় আইন একত্ৰিত কৰিছে। এই সংহিতাসমূহ ৰূপায়ণৰ বিষয়ে ২০২৫ চনৰ ২১ নৱেম্বৰত অৱগত কৰা হৈছিল।

জৰীপ অনুসৰি শ্ৰম সংহিতাসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সুবিধা প্ৰদানৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা, লগতে শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা আৰু সামাজিক সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰা। এই সংহিতাসমূহ ২০১৫ চনৰ পৰা ২০১৯ চনৰ ভিতৰত চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা, উদ্যোগ প্ৰতিনিধি, আৰু বিভিন্ন শ্ৰমিক সংস্থাৰ সৈতে ত্ৰিপাক্ষিক বৈঠকত অনুষ্ঠিত হোৱা বিস্তৃত আলোচনাৰ ফল।

শ্ৰম সংহিতাসমূহ কাৰ্যকৰী কৰাটোৱেই হৈছে শ্ৰম বজাৰৰ ৰূপান্তৰৰ দিশত প্ৰথম পদক্ষেপ। এই ৰূপান্তৰৰ বাবে ব্যক্তিগত খণ্ডৰ সমন্বয় আৰু বিনিয়োগৰ প্ৰয়োজন হ’ব। প্ৰতিযোগিতামূলক হৈ থাকিবলৈ কোম্পানীসমূহে তেওঁলোকৰ ব্যৱস্থাসমূহ শক্তিশালী কৰিব লাগিব, নীতিসমূহ আপডেট কৰিব লাগিব, কৰ্মশক্তিৰ আৰ্হিসমূহ পুনৰ মূল্যায়ন কৰিব লাগিব, আৰু ডিজিটেল প্ৰস্তুতি উন্নত কৰিব লাগিব। এই সংহিতাসমূহে এক ঐক্যবদ্ধ কাঠামো প্ৰদান কৰিলেও ব্যক্তিগত খণ্ডই এই কাঠামোক দৈনন্দিন কাৰ্য্যকলাপত একত্ৰিত কৰাৰ বাবে দায়বদ্ধ হ’ব।

গিগ ৱৰ্কাৰছৰ বাবে নতুন পৰিসীমা

অৰ্থনৈতিক জৰীপৰ মতে, ডিজিটেল প্লেটফৰ্মৰ শেহতীয়া বৃদ্ধি আৰু নীতি সংস্কাৰে কৰ্ম আন্তঃগাঁথনিৰ পুনৰ গঠন কৰিছে, নিয়মীয়াকৰণ আৰু নমনীয়তাক উৎসাহিত কৰিছে। শ্ৰমিক সংহিতাই গিগ আৰু প্লেটফৰ্ম কৰ্মীসকলক আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃতি দিছে, সামাজিক সুৰক্ষাৰ কভাৰেজ সম্প্ৰসাৰণ কৰিছে আৰু কল্যাণমূলক পুঁজি আৰু সুবিধাসমূহৰ বহনযোগ্যতাক প্ৰসাৰিত কৰিছে।

গিগ অৰ্থনীতিয়ে গাঁথনিগত বৃদ্ধি দেখিছে, যোগান শৃংখল, ৰাইডশ্বেয়াৰিং, আৰু ফ্ৰীলান্সিঙে অনানুষ্ঠানিক চাকৰিসমূহক পৰিৱেশ তন্ত্ৰ-সংহত ভূমিকালৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছে। এই খণ্ডটোৱে ৫৫ শতাংশ বৃদ্ধি পাব বুলি প্ৰকল্প কৰা হৈছে, ২১ বিত্তীয় বৰ্ষত ৭৭ লাখ শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত ১ কোটি ২০ লাখ শ্ৰমিকৰ সংখ্যা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত আছে ৮০ কোটিতকৈ অধিক স্মাৰ্টফোন ব্যৱহাৰকাৰী আৰু প্ৰতিমাহে ১৫ বিলিয়ন ইউপিআই লেনদেন। সমীক্ষা অনুসৰি ভাৰতত গিগ কৰ্মীসকলে মুঠ কৰ্মশক্তিৰ দুই শতাংশতকৈ অধিক। ২০২৯-৩০ চনৰ ভিতৰত গিগ কৰ্মীৰ সংখ্যা ৬.৭ শতাংশ হ’ব বুলি প্ৰকল্প কৰা হৈছে, যিয়ে সম্ভাৱ্যভাৱে জিডিপিত ২.৩৫ লাখ কোটি টকাৰ অৰিহণা যোগাব।

গিগ অৰ্থনীতিৰ সম্প্ৰসাৰণৰ লগে লগে নিয়োগ আৰু অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ অধিক স্পষ্ট হৈ পৰিব। ই আয় আহৰণ আৰু অৰ্থনৈতিক বৈচিত্ৰ্যৰ বাবে অভূতপূৰ্ব সুযোগ প্ৰদান কৰিলেও দীৰ্ঘম্যাদী আৰু সৰ্বাংগীন বৃদ্ধি নিশ্চিত কৰাৰ বাবে ইয়াৰ লগত জড়িত প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মোকাবিলা কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

নমনীয় কৰ্ম সময়ৰ প্ৰয়োজনীয়তা

নিয়োগৰ আৰ্হিত যথেষ্ট লিংগ পক্ষপাতিত্ব আছে। বিশেষকৈ গ্ৰাম্য অঞ্চলত স্বনিয়োজন বা ঘৰুৱা উদ্যোগত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ তুলনামূলকভাৱে অধিক। পৰিসংখ্যা আৰু কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ মন্ত্ৰালয়ৰ (এমঅ’এছপিআই) সময় ব্যৱহাৰ জৰীপৰ (টিইউএছ) ফলাফলত বিভিন্ন কাৰ্য্যকলাপত মানুহে সময়ৰ ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে প্ৰকাশ পাইছে। টিইউএছ ২০২৪ৰ মতে মহিলাসকল যত্ন-লোৱা লোক হোৱাৰ সম্ভাৱনা বেছি। ১৫ৰ পৰা ৫৯ বছৰ বয়সৰ ৪১ শতাংশ মহিলাই ঘৰৰ মানুহৰ যত্ন লয়। এই বয়সৰ গোটত পুৰুষৰ অংশগ্ৰহণ আছিল ২১.৪ শতাংশ।

সমীক্ষা অনুসৰি পুৰুষতকৈ মহিলাসকলে বেতন আৰু অবৈতনিক কাম-কাজত সামগ্ৰিকভাৱে অধিক সময় কটায়। পৰিয়ালৰ মহিলা সদস্যসকলে পুৰুষতকৈ যথেষ্ট বেছিকৈ বিনা বেতনে কামত জড়িত হয়। তদুপৰি মহিলাসকলে দৰমহা পোৱা কামত যথেষ্ট বেছি সময় কটায়। কিন্তু সামগ্ৰিকভাৱে মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ পুৰুষতকৈ কম হৈয়েই আছে। ইয়াৰ দ্বাৰা মহিলা শ্ৰমিকসকলে সন্মুখীন হোৱা যত্ন আৰু বিনা বেতনে কামৰ দুগুণ বোজাক স্পষ্ট কৰি তুলিছে। ইয়াৰ বাবে মহিলাসকলৰ বাবে নমনীয় কৰ্ম আৰ্হিৰ প্ৰয়োজন।

*****

NB/DT/RC/NV/AA