સરકારે ‘સબકા સાથ, સબકા વિકાસ, સબકા વિશ્વાસ, સબકા પ્રયાસ’ની ભાવના સાથે સસ્તું આવાસ, સામાજિક અને ખાદ્ય સુરક્ષા, નાણાકીય સમાવેશ, પાયાની સુવિધાઓ સુધી સાર્વત્રિક પહોંચ અને એકંદર સુખાકારી અને જીવનધોરણ સુધારવા માટે નોંધપાત્ર પ્રયાસો કર્યા છે. આ પ્રયાસોએ ગરીબી નાબૂદી તરફ નોંધપાત્ર માપી શકાય તેવા લાભો આપ્યા છે અને અસમાનતાને વધતી અટકાવી છે, જે આજે કેન્દ્રીય નાણા અને કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રી શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણ દ્વારા સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલા આર્થિક સર્વેક્ષણના તારણોમાં સ્પષ્ટપણે રેખાંકિત કરવામાં આવ્યું છે.

આર્થિક સર્વેક્ષણ રેખાંકિત કરે છે કે આવક સહાય, સામાજિક સુરક્ષા, શ્રમ બજાર નિયમન અને સૌના માટે શિક્ષણ જેવી નીતિઓ પેઢીઓ દર પેઢી અને વ્યક્તિના સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન સામાજિક ગતિશીલતાના લક્ષ્યોને સુનિશ્ચિત કરવાના તેના પ્રયાસમાં રાજ્યને મદદ કરે છે.

નેટિઝન્સની આકાંક્ષાઓ અને નીતિગત પ્રયાસોનું સામાન્ય રીતે ગરીબી અને વંચિતતાના બેન્ચમાર્કનો ઉપયોગ કરીને મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. આવું જ એક મેટ્રિક વર્લ્ડ બેંક (WB) ની આંતરરાષ્ટ્રીય ગરીબી રેખા (IPL) છે, જે ખોરાક, કપડાં અને આશ્રય જેવી પાયાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે વ્યક્તિને દરરોજ જરૂરી લઘુત્તમ રકમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જૂન 2025 માં, વર્લ્ડ બેંકે ગરીબી રેખાને દરરોજ 2.15 યુએસ ડોલરથી વધારીને 3.00 યુએસ ડોલર કરી હતી, જે 2021 ના ભાવો મુજબ નાણાંની ખરીદ શક્તિ માટે એડજસ્ટ કરવામાં આવી હતી.

આર્થિક સર્વેક્ષણ હાઇલાઇટ કરે છે કે, સુધારેલી IPL સાથે, 2022-23 માટે ભારતમાં ગરીબી દર અતિશય ગરીબી (extreme poverty) માટે 5.3 ટકા અને નિમ્ન-મધ્યમ-આવક ગરીબી માટે 23.9 ટકા છે. વર્લ્ડ બેંકના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતે બિન-નાણાકીય ગરીબી ઘટાડવામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. વર્લ્ડ બેંકના ગરીબી અંદાજોની સાથે, તેંડુલકર સમિતિની ગરીબી રેખા પર આધારિત સંશોધકોના ગરીબી અંદાજો પણ ભારતમાં ગરીબીમાં તીવ્ર અને વ્યાપક ઘટાડો સૂચવે છે. 2011-12 અને 2023-24 વચ્ચે, પુનઃવિતરણ હસ્તક્ષેપો દ્વારા સમર્થિત સતત આર્થિક વૃદ્ધિએ ગરીબી દર 2011-12 માં 21.9 ટકાથી ઘટાડીને 2022-23 માં 4.7 ટકા અને 2023-24 માં વધુ ઘટાડીને 2.3 ટકા કર્યો હોવાનો અંદાજ છે. અંદાજો રાજ્યોમાં અને ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં ગરીબીની ઓછી ઘટનાઓ સૂચવે છે.

સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ (SDG) નેશનલ ઇન્ડિકેટર ફ્રેમવર્ક (NIF) પ્રોગ્રેસ રિપોર્ટ, 2025, SDG લક્ષ્યો હાંસલ કરવા તરફ પરિવર્તનકારી સ્કેલ-અપ હાંસલ કરવામાં આ પહેલોની અસરનું વ્યાપક ચિત્ર પૂરું પાડે છે.

સામાજિક સુરક્ષા પ્રણાલીઓ દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલી વસ્તી 2016 માં 22 ટકાથી વધીને 2025 માં 64.3 ટકા થઈ છે, જે દેશમાં સામાજિક સુરક્ષા કવચના નોંધપાત્ર વિસ્તરણ સૂચવે છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પીવાના પાણીના સુધારેલા સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરતી વસ્તી 2015-16 માં 94.6 ટકાથી વધીને 2024-25 માં 99.6 ટકા થઈ છે. સાર્વત્રિક ઘરગથ્થુ વિદ્યુતીકરણ 2021-22 માં પ્રાપ્ત થયું હતું, જ્યારે 2019-20 માં 100 ટકા જિલ્લાઓને ખુલ્લામાં શૌચ મુક્ત (ODF) જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા, અને સ્વચ્છ ભારત મિશન (SBM) ના 96 ટકાથી વધુ ગામોએ ODF પ્લસ સ્ટેટસ પ્રાપ્ત કર્યું છે (31 ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં).

સરકારનો સામાન્ય સામાજિક સેવાઓનો ખર્ચ (SSE) સામાજિક ક્ષેત્રના વિકાસ સાથે સુસંગત રહ્યો છે.  સરકારના SSE એ નાણાકીય વર્ષ 22 થી વધતો જતો વલણ દર્શાવ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ 22 થી નાણાકીય વર્ષ 26 (BE) સુધીના પાંચ વર્ષ દરમિયાન, SSE 12 ટકાના ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) થી વધ્યો છે. શિક્ષણ પરનો ખર્ચ 11 ટકાના CAGR થી વધ્યો છે, જ્યારે આરોગ્ય પરનો ખર્ચ તે જ સમયગાળા દરમિયાન 8 ટકાના CAGR થી વધ્યો છે.

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com