માનનીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના આમંત્રણ પર, ફેડરલ રિપબ્લિક ઓફ જર્મનીના ફેડરલ ચાન્સેલર, મહામહિમ શ્રી ફ્રીડ્રિચ મર્ઝે, 12-13 જાન્યુઆરી 2026 દરમિયાન ભારતની સત્તાવાર મુલાકાત લીધી હતી. ચાન્સેલરની સાથે 23 અગ્રણી જર્મન CEO અને ઉદ્યોગ જગતના નેતાઓ સહિતનું એક ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રતિનિધિમંડળ આવ્યું હતું.

ચાન્સેલર મર્ઝની આ ભારતની પ્રથમ સત્તાવાર મુલાકાત હતી અને ફેડરલ ચાન્સેલર તરીકે તેમની એશિયાની પ્રથમ મુલાકાત હતી, જે ઈન્ડો-પેસિફિકમાં એક મુખ્ય વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર તરીકે જર્મની ભારતને જે ઉચ્ચ અગ્રતા આપે છે તે પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ મુલાકાત 25 ઓક્ટોબર 2024 ના રોજ નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી સફળ 7મી ભારત-જર્મની આંતર-સરકારી પરામર્શ (IGC) પછી થઈ છે, અને તે બંને દેશો વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધોની સફરના ઉચ્ચ બિંદુ પર આવી છે, જેમાં 2025માં ભારત-જર્મની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીના 25 વર્ષ પૂર્ણ થયા છે, અને 2026માં રાજદ્વારી સંબંધોના 75 વર્ષની સ્મૃતિ ઉજવવામાં આવી રહી છે. બંને નેતાઓએ સરકાર, વ્યાપાર, નાગરિક સમાજ અને શિક્ષણ જગતમાં દ્વિપક્ષીય જોડાણમાં નવેસરથી આવેલી ગતિની સાચા દિલથી પ્રશંસા કરી હતી, જેણે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને આગળ વધારવામાં અને ઊંડી બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.

પ્રધાનમંત્રી મોદીએ અમદાવાદમાં ચાન્સેલર મર્ઝનું સ્વાગત કર્યું હતું. બંને નેતાઓએ સાબરમતી આશ્રમ ખાતે મહાત્મા ગાંધીની પ્રતિમા પર પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરી હતી અને પ્રખ્યાત પતંગ મહોત્સવમાં ભાગ લીધો હતો. બંને નેતાઓએ ભારત-જર્મની સીઈઓ ફોરમને પણ સંબોધિત કરી હતી. ચાન્સેલર મર્ઝ બેંગલુરુની પણ મુલાકાત લેશે જેમાં ભારત અને જર્મની વચ્ચેના વ્યાપાર અને તકનીકી સહયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે.

પ્રધાનમંત્રી મોદી અને ચાન્સેલર મર્ઝે 12 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ અમદાવાદમાં પ્રતિબંધિત અને પ્રતિનિધિમંડળ સ્તરની મંત્રણા કરી હતી. તેમણે વહેંચાયેલા લોકશાહી મૂલ્યો, નિયમ-આધારિત આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને આધાર આપતા પરસ્પર સન્માનની પુષ્ટિ કરી હતી. બંને નેતાઓએ દ્વિપક્ષીય સંબંધોની સમીક્ષા કરી અને પ્રાદેશિક અને વૈશ્વિક વિકાસ પર ચર્ચા કરી.

સંરક્ષણ અને સુરક્ષા

નેતાઓએ સંરક્ષણ અને સુરક્ષા સહયોગને મજબૂત કરવાની તેમની પ્રતિબદ્ધતાની પુષ્ટિ કરી. તેમણે સંસ્થાકીય સર્વિસ સ્ટાફ ટોક્સ અને સર્વિસ ચીફ્સની મુલાકાતો સહિત દ્વિપક્ષીય સંરક્ષણ સહયોગને વધુ વધારવા માટે નવેમ્બર 2025માં નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી હાઈ ડિફેન્સ કમિટીની બેઠકના પરિણામોને આવકાર્યા. નેતાઓએ સંયુક્ત કવાયત, તાલીમ અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓના વિનિમય દ્વારા સૈન્ય-થી-સૈન્ય સહયોગને ગાઢ બનાવવાની બંને પક્ષોની પ્રતિબદ્ધતાને સમર્થન આપ્યું હતું અને બંને દેશોના નૌકાદળના જહાજો દ્વારા નિયમિત પરસ્પર પોર્ટ કોલ્સ (બંદર મુલાકાતો) પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. નેતાઓએ બંને દેશો વચ્ચે નવા ટ્રેક 1.5 વિદેશ નીતિ અને સુરક્ષા સંવાદની સ્થાપનાને આવકારી હતી.

પ્રધાનમંત્રી મોદીએ નૌકા સૈન્ય કવાયત મિલન (MILAN), અને ફેબ્રુઆરી 2026માં 9મી ઈન્ડિયન ઓશન નેવલ સિમ્પોઝિયમ (IONS) કોન્ક્લેવ ઓફ ચીફ્સમાં ભાગ લેવાના જર્મનીના ઈચ્છાનું સ્વાગત કર્યું હતું, સપ્ટેમ્બર 2026માં એર કોમ્બેટ કવાયત તરંગ શક્તિ, તેમજ ઇન્ફોર્મેશન ફ્યુઝન સેન્ટર-ઇન્ડિયન ઓશન રિજન (IFC-IOR)માં સંપર્ક અધિકારીને તૈનાત કરવાના જર્મનીના નિર્ણયનું પણ સ્વાગત કર્યું. બંને પક્ષોએ યુરોડ્રોન MALE UAV કાર્યક્રમ માટે ડિફેન્સ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓર્ગેનાઈઝેશન (DRDO) અને ઓર્ગેનાઈઝેશન ફોર જોઈન્ટ આર્મમેન્ટ કોઓપરેશન (OCCAR) વચ્ચે ચાલી રહેલા સહયોગ પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો, જે ભારતને અદ્યતન સૈન્ય તકનીકમાં સહયોગ કરવા અને તેનો ઉપયોગ કરવા અને યુરોપ સાથેના તેના વ્યૂહાત્મક અને સંરક્ષણ સંબંધોને મજબૂત કરવા માટે સક્ષમ બનાવશે.

નેતાઓએ સંરક્ષણ પ્લેટફોર્મ અને સાધનોના ટેકનોલોજી પાર્ટનરશિપ, સહ-વિકાસ અને સહ-ઉત્પાદન સહિત લાંબા ગાળાના ઉદ્યોગ-સ્તરના સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 'ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોઓપરેશન રોડમેપ' વિકસાવવા માટેના સંયુક્ત ઇરાદાના જાહેરનામા પર હસ્તાક્ષર કરવાનું સ્વાગત કર્યું. ભારતે સંરક્ષણ સાધનોના ઝડપી નિકાસ ક્લિયરન્સની સુવિધા માટે જર્મનીના પ્રયત્નોને આવકાર્યા. નેતાઓએ બર્લિન અને નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલા ડિફેન્સ રાઉન્ડ ટેબલ/સેમિનાર દ્વારા ભારતીય અને જર્મન સંરક્ષણ વ્યવસાયો વચ્ચે વધતી જતી આંતરક્રિયાની પ્રશંસા કરી અને આ ક્ષેત્રમાં નિયમિત વિનિમયને આવકાર્યા. બંને નેતાઓએ સબમરીન, હેલિકોપ્ટર માટે ઓબ્સ્ટેકલ એવોઈડન્સ સિસ્ટમ અને કાઉન્ટર અનમેન્ડ એરિયલ સિસ્ટમ્સ (C-UAS) માં ચાલી રહેલા સહયોગની પ્રશંસા કરી હતી, અને વહેંચાયેલા લક્ષ્યો અને શક્તિની પૂરકતા, એટલે કે ભારત તરફથી કુશળ માનવશક્તિ અને સ્પર્ધાત્મક ખર્ચ અને જર્મની તરફથી ઉચ્ચ તકનીકો અને રોકાણ પર આધારિત ગાઢ સંબંધ બનાવીને સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક સહયોગ વધારવાની અપેક્ષા રાખી હતી.

તાલીમ અને વિનિમય પર સહયોગના સંદર્ભમાં, બંને નેતાઓએ બંને દેશોની સંસ્થાઓ વચ્ચે પીસકીપિંગ તાલીમ પર સમજૂતી કરાર સશસ્ત્ર દળો વચ્ચે પરસ્પર લોજિસ્ટિક્સ સપોર્ટ એગ્રીમેન્ટ અને DRDO અને ફેડરલ ઓફિસ ઓફ બુન્ડેસવેહર ઇક્વિપમેન્ટ, ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી અને ઇન-સર્વિસ સપોર્ટ (BAAINBw) વચ્ચે નવી સંરક્ષણ તકનીકોના ક્ષેત્રમાં જ્ઞાનના વિનિમયને પૂર્ણ કરવાની દિશામાં થયેલી પ્રગતિને આવકારી હતી.

બંને નેતાઓએ સરહદ પારના આતંકવાદ સહિત તેના તમામ સ્વરૂપો અને અભિવ્યક્તિઓમાં આતંકવાદ અને હિંસક ઉગ્રવાદની સ્પષ્ટ અને સખત નિંદા કરી હતી. તેમણે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ચાર્ટર અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અનુસાર આતંકવાદનો વ્યાપક અને ટકાઉ રીતે સામનો કરવા માટે સંયુક્ત આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રયાસો માટે હાકલ કરી હતી. તેમણે 22 એપ્રિલ 2025ના રોજ જમ્મુ અને કાશ્મીરના પહલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા અને 10 નવેમ્બર 2025 ના રોજ દિલ્હીમાં થયેલી આતંકવાદી ઘટનાની સખત શબ્દોમાં નિંદા કરી હતી. તેમણે આતંકવાદીઓ અને આતંકવાદી સંસ્થાઓ સામે સહયોગ મજબૂત કરવા પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી, જેમાં યુએન 1267 પ્રતિબંધ સમિતિમાં સૂચિબદ્ધ સંસ્થાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. બંને પક્ષોએ તમામ દેશોને આતંકવાદી સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાનો અને માળખાગત સુવિધાઓને ખતમ કરવા તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અનુસાર આતંકવાદી નેટવર્ક અને નાણાકીય સહાયને ખોરવી નાખવા માટે કામ કરવાનું ચાલુ રાખવા માટે હાકલ કરી હતી. નેતાઓએ પરસ્પર કાયદાકીય સહાય સંધિના બહાલીને આવકાર્યું અને કાઉન્ટર-ટેરરિઝમ પરના સંયુક્ત કાર્યકારી જૂથ હેઠળની પ્રગતિની નોંધ લીધી.

વ્યાપાર અને અર્થતંત્ર

નેતાઓએ દ્વિપક્ષીય વ્યાપાર અને રોકાણમાં સતત વૃદ્ધિને આવકારી હતી અને નોંધ્યું હતું કે દ્વિપક્ષીય વ્યાપાર 2024માં રેકોર્ડ ઊંચાઈએ પહોંચ્યો હતો, અને આ સકારાત્મક વલણ 2025 સુધી ચાલુ રહ્યું છે. ભારત-જર્મની દ્વિપક્ષીય ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓનો વેપાર 2024માં 50 અબજ USDને વટાવી ગયો છે, જે EU સાથેના ભારતના વેપારના 25% થી વધુ છે. નેતાઓએ ભારત અને જર્મની વચ્ચેના મજબૂત દ્વિમાર્ગી રોકાણો અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન્સમાં વિવિધતા લાવવા પર આવા રોકાણોની સકારાત્મક અસરોની નોંધ લીધી. તેમણે SMEs, સ્ટાર્ટઅપ્સ, ડિજિટલાઇઝેશન, AI અને ઇનોવેશન-સંચાલિત સાહસો દ્વારા બિનઉપયોગી આર્થિક સંભવિતતાને પૂર્ણપણે સાકાર કરવાની તેમની પ્રતિબદ્ધતાની પુષ્ટિ કરી. પ્રધાનમંત્રી મોદીએ જર્મન કંપનીઓને ભારતના મજબૂત આર્થિક વિકાસ, વ્યવસાય-મૈત્રીપૂર્ણ વાતાવરણ, વિશાળ ઉચ્ચ-કુશળ કાર્યબળ અને કામગીરી વધારવાની અપાર તકોનો લાભ લેવા ભારતમાં રોકાણ કરવા/ વ્યવસાયો વિસ્તારવા આમંત્રણ આપ્યું હતું. ચાન્સેલર મર્ઝે જર્મનીને ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા રોકાણ માટેના આકર્ષક સ્થળ તરીકે ભલામણ કરી હતી.

પ્રધાનમંત્રી મોદી અને ચાન્સેલર મેર્ઝે આગામી EU-ઇન્ડિયા સમિટના મુખ્ય પરિણામ તરીકે ભારત-EU મુક્ત વ્યાપાર કરારના નિષ્કર્ષ માટે તેમના સમર્થનનો પુનરોચ્ચાર કર્યો, જે વ્યાપાર પ્રવાહને સરળ બનાવશે અને જર્મન-ભારતીય આર્થિક સંબંધોમાં વધુ ગતિ આપશે.

નેતાઓએ જર્મન-ભારતીય સીઈઓ ફોરમ દ્વારા દ્વિપક્ષીય આર્થિક સહયોગને મજબૂત કરવા પરના સંયુક્ત ઇરાદાના જાહેરનામા પર હસ્તાક્ષર કરવાનું સ્વાગત કર્યું, જે ભારતમાં જર્મન વ્યવસાયો અને જર્મનીમાં ભારતીય વ્યવસાયોની લાંબા ગાળાની હાજરી દ્વારા સમર્થિત વ્યવસાય અને ઉદ્યોગ સહયોગને વધુ પ્રોત્સાહન આપશે.

પીએમ મોદી અને ચાન્સેલર મર્ઝે સીઈઓ ફોરમના આયોજનને આવકાર્યું હતું, અને ટેકનોલોજી, ઓટોમોટિવ્સ, ડિફેન્સ, શિપબિલ્ડિંગ, સ્માર્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ફાર્મા, કેમિકલ્સ, બાયો-ટેકનોલોજી, ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ઇક્વિપમેન્ટ એન્જિનિયરિંગ અને ઊર્જા જેવા ક્ષેત્રોમાં વધુ વ્યાપાર સહયોગ અને રોકાણને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે બંને પક્ષોના અગ્રણી સીઈઓ અને ઉદ્યોગ જગતના નેતાઓ સાથે વાતચીત કરી હતી.

ટેકનોલોજી, ઇનોવેશન, સાયન્સ અને રિસર્ચ

નેતાઓએ સેમિકન્ડક્ટર્સ, ક્રિટિકલ મિનરલ્સ, ડિજિટલાઇઝેશન, ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ, હેલ્થ અને બાયોઇકોનોમી સહિતની જટિલ અને ઉભરતી ટેકનોલોજીમાં સહયોગમાં થયેલી પ્રગતિને આવકારી છે; જે ઇનોવેશન અને ટેકનોલોજી પાર્ટનરશિપ રોડમેપને એકીકૃત કરે છે.

તેમણે 'સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ પાર્ટનરશિપ' પરના નવા સંયુક્ત ઇરાદાના જાહેરનામા દ્વારા સમગ્ર સેમિકન્ડક્ટર વેલ્યુ ચેઇનમાં સંસ્થાકીય સંવાદ સ્થાપિત કરવાની બંને પક્ષોની મજબૂત ઇચ્છાને આવકારી હતી. તેમણે ભારતીય અને જર્મન સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ્સ વચ્ચે વધેલા સંસ્થાકીય સંશોધન અને ઔદ્યોગિક સહયોગના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. પીએમ મોદીએ ગયા વર્ષે માર્ચમાં GIFT સિટીમાં જર્મન ટેકનોલોજી એન્ટરપ્રાઇઝ ઇન્ફિનિયન (Infineon) દ્વારા ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર (GCC) ખોલવાનું સ્વાગત કર્યું હતું.

સ્થિતિસ્થાપક સપ્લાય ચેઇન્સના મહત્વને સ્વીકારતા, નેતાઓએ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ સહયોગ પરના સંયુક્ત ઇરાદાના જાહેરનામા (JDoI) દ્વારા ક્રિટિકલ મિનરલ્સના ક્ષેત્રમાં સહયોગ વધારવા પરની પ્રગતિની નોંધ લીધી. બંને પક્ષો ક્રિટિકલ મિનરલ્સના સંશોધન, R&D, પ્રોસેસિંગ અને રિસાયક્લિંગ દ્વારા મૂલ્યવૃદ્ધિ, તેમજ બંને દેશો અને ત્રીજા દેશોમાં ક્રિટિકલ મિનરલ અસ્કયામતોના સંપાદન અને વિકાસના ક્ષેત્રોમાં તકો શોધવાનું લક્ષ્ય રાખે છે.

ઇન્ડો-જર્મન ડિજિટલ ડાયલોગ સંબંધિત, નેતાઓએ તેના 2026-27 માટેના કાર્ય યોજના (Work Plan) ને અંતિમ સ્વરૂપ આપવાની નોંધ લીધી અને ઇન્ટરનેટ અને ડેટા ગવર્નન્સ, AI, સેમિકન્ડક્ટર્સ અને ઇન્ડસ્ટ્રી 4.0, અને ઉભરતી ટેકનોલોજી પરના સહયોગના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો. નેતાઓએ ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સના ક્ષેત્રમાં સહયોગ પરના JDoI ના હસ્તાક્ષરને સ્વીકાર્યા.

નેતાઓએ ઇન્ડો-જર્મન સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી સેન્ટર (IGSTC) ના કાર્યકાળના વિસ્તરણની નોંધ લીધી અને અદ્યતન ઉત્પાદન, તબીબી તકનીકો, ટકાઉ ઉત્પાદન, બાયોઇકોનોમી, વેસ્ટ ટુ વેલ્થ પહેલ અને સ્થિરતા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના ક્ષેત્રોમાં દ્વિપક્ષીય ઉદ્યોગ-શૈક્ષણિક વ્યૂહાત્મક સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપવામાં IGSTCની ફ્લેગશિપ ભૂમિકા પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો. નેતાઓએ IGSTC હેઠળના કાર્યક્રમો જેવા કે (2+2) ઉદ્યોગ-શૈક્ષણિક પ્રોજેક્ટ્સ અને વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગ સંશોધનમાં મહિલાઓની સંડોવણી (WISER) ના યોગદાનને સ્વીકાર્યું.

બંને નેતાઓએ ડિજિટલ કન્વર્જન્સ, બેટરી ટેકનોલોજી, ગ્રીન ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને એફોર્ડેબલ હેલ્થકેર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા 'ઇન્ડો-જર્મન સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ ઓન ઇનોવેશન' (IG-CoE) સ્થાપવાની પ્રગતિને આવકારી હતી. નેતાઓએ જેનોમિક્સ, 3D બાયોપ્રિન્ટિંગ અને બાયોમેન્યુફેક્ચરિંગમાં પરિવર્તનકારી પરિણામો આપવા માટે બાયોઇકોનોમી પર દ્વિપક્ષીય સહયોગની શરૂઆત કરવા બદલ તેમની પ્રશંસા વ્યક્ત કરી હતી. નેતાઓએ ફેસિલિટી ફોર એન્ટિપ્રોટોન એન્ડ આયન રિસર્ચ (FAIR) અને ડોઇશ ઇલેક્ટ્રોન સિન્ક્રોટ્રોન (DESY) ખાતે મુખ્ય વિજ્ઞાન સુવિધાઓમાં ભારતની સહભાગિતામાં પ્રતિબિંબિત થયેલ ઉચ્ચ સ્તરના જોડાણની પણ પ્રશંસા કરી હતી, અને PETRA-III અને DESY ખાતે ફ્રી-ઇલેક્ટ્રોન લેસર સુવિધાઓ પર સતત સહકારમાં વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો.

નેતાઓએ ઇન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઇઝેશન (ISRO) અને જર્મન સ્પેસ એજન્સી (DLR) વચ્ચે અવકાશ ક્ષેત્રે વધેલા સંવાદની નોંધ લીધી અને બંને એજન્સીઓ વચ્ચે સહયોગને વધુ વિસ્તારવાની સંભાવનાને આવકારી હતી. બંને પક્ષો અવકાશ ઉદ્યોગ સ્તરના જોડાણને વધારવા માટે સંમત થયા હતા.

નેતાઓએ પોસાય તેવી આરોગ્ય સેવાઓ માટે પુરાવા-આધારિત અને લોકો-કેન્દ્રિત પરંપરાગત દવા પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવાની તેમની પ્રતિબદ્ધતાની પુષ્ટિ કરી. તેમણે પરંપરાગત દવાઓમાં વૈજ્ઞાનિક સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઓલ-ઈન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ આયુર્વેદ અને જર્મનીની ચારિટી યુનિવર્સિટી વચ્ચેના MoU ને આવકાર્યું.

ગ્રીન એન્ડ સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ પાર્ટનરશિપ / રિન્યુએબલ એનર્જી

નેતાઓએ નોંધ્યું કે 2026 એ ગ્રીન એન્ડ સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ પાર્ટનરશિપ (GSDP) ના પ્રતિબદ્ધતા સમયગાળાનો અડધો સમય છે, અને ભારત અને જર્મની વચ્ચે આ મુખ્ય પહેલના અમલીકરણ પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો, જેણે ટકાઉ વિકાસ અને આબોહવા કાર્યવાહી પર દ્વિપક્ષીય સહયોગને વધુ તીવ્ર બનાવ્યો છે અને SDGs અને પેરિસ કરારના અમલીકરણ પ્રત્યે મજબૂત પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત બનાવી છે. જર્મન સરકારની 2030 સુધી 10 બિલિયન યુરોની કુલ પ્રતિબદ્ધતામાંથી, મોટે ભાગે રાહત લોન તરીકે, 2022 થી આશરે 5 બિલિયન યુરોનો ઉપયોગ પહેલાથી જ થઈ ચૂક્યો છે અથવા આબોહવા ઘટાડા અને અનુકૂલન, નવીનીકરણીય ઊર્જા, ટકાઉ શહેરી વિકાસ, ગ્રીન શહેરી ગતિશીલતા, કુદરતી સંસાધન વ્યવસ્થાપન, વનીકરણ, જૈવવિવિધતા, કૃષિ પર્યાવરણ, પરિપત્ર અર્થતંત્ર અને કૌશલ્ય પરના પ્રોજેક્ટ્સ માટે નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે. આ રીતે, GSDP હેઠળ ભારત-જર્મન સહયોગે ભારત સરકારના મુખ્ય કાર્યક્રમો અને પ્રોજેક્ટ્સ જેમ કે PM ઈ-બસ સેવા, સોલાર રૂફટોપ પ્રોગ્રામ, નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન, અમદાવાદ, સુરત અને બેંગલુરુ મેટ્રો રેલ પ્રોજેક્ટ્સ, વોટર વિઝન 2047 તેમજ તમિલનાડુમાં આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક શહેરી માળખાગત સુવિધાઓ, પશ્ચિમ બંગાળમાં બેટરી સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ, કૃષિ-ફોટોવોલ્ટેઇકના ક્ષેત્રમાં નવા ભારત-જર્મન સહયોગ અને નવીનીકરણીય ઉર્જાના વિસ્તરણ માટે જાહેર નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે ધિરાણમાં ફાળો આપ્યો છે.

નેતાઓએ રિન્યુએબલ ઊર્જા માટે નાણાં અને રોકાણ એકત્ર કરવાના મહત્વને પુનઃપુષ્ટિ આપી અને ભારત-જર્મની પ્લેટફોર્મ ફોર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ ઇન રિન્યુએબલ એનર્જી વર્લ્ડવાઇડ હેઠળ સંયુક્ત પ્રયાસોનું સ્વાગત કર્યું, જેમ કે ઓક્ટોબર 2025માં સૌર ઊર્જા ઉત્પાદન અને પવન ઊર્જા પર સંયુક્ત કાર્યકારી જૂથોની શરૂઆત, તેમજ બેટરી ઊર્જા સંગ્રહ ઉકેલો પર નવા સ્થાપિત સંયુક્ત કાર્યકારી જૂથ. આ સંયુક્ત કાર્યકારી જૂથો નવીનીકરણીય ઊર્જા માટે ટેકનોલોજી, ધોરણો, નિયમન અને સપ્લાય ચેઇન સ્થિતિસ્થાપકતામાં દ્વિપક્ષીય સહયોગને વધુ ગાઢ બનાવશે, અને ભારત અને જર્મનીની કંપનીઓના વિનિમય અને રોકાણોને પ્રોત્સાહન આપશે.

નેતાઓએ ગ્રીન હાઇડ્રોજન પર ચાલી રહેલા સહયોગ પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો, જેમાં ઇન્ડો-જર્મન એનર્જી ફોરમમાં સંયુક્ત રોડમેપ હેઠળના કાર્યનો સમાવેશ થાય છે, અને ઊંડા તકનીકી, વ્યાપારી અને નિયમનકારી સહયોગ તેમજ મજબૂત બિઝનેસ-ટુ-બિઝનેસ જોડાણો દ્વારા ભારતના નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન અને જર્મનીની નેશનલ હાઇડ્રોજન સ્ટ્રેટેજીને સંરેખિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. ભારતમાં હાઇડ્રોજન નિયમો અને ધોરણો વિકસાવવા પર સહયોગને વધુ આગળ વધારવા માટે, નેતાઓએ પેટ્રોલિયમ અને નેચરલ ગેસ રેગ્યુલેટરી બોર્ડ (PNGRB) અને જર્મન ટેકનિકલ એન્ડ સાયન્ટિફિક એસોસિએશન ફોર ગેસ એન્ડ વોટર ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (DVGW) વચ્ચેના MoU પર હસ્તાક્ષર કરવાનું સ્વાગત કર્યું. તેમણે ભારતના નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન હેઠળના સૌથી મોટા ઓફટેક એગ્રીમેન્ટમાંના એક પર હસ્તાક્ષર કરવાનું પણ સ્વાગત કર્યું, જે AM ગ્રીનથી યુનિપર ગ્લોબલ કોમોડિટીઝને ગ્રીન એમોનિયાના પુરવઠા માટે છે. નેતાઓએ ખાનગી ક્ષેત્રના પ્રતિબદ્ધ હિતધારકો દ્વારા અત્યાર સુધી કરવામાં આવેલી પ્રગતિને આવકારી હતી, ખાસ કરીને તાજેતરમાં ભારતમાં ઉત્પાદિત ગ્રીન એમોનિયા માટે હસ્તાક્ષર કરાયેલ બંધનકર્તા મોટા પાયાના ઓફટેક કરાર.

નેતાઓએ આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકામાં ટ્રાયન્ગ્યુલર ડેવલપમેન્ટ કોઓપરેશન (TDC) પ્રોજેક્ટ્સના પરિણામો પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો અને ત્રીજા દેશોમાં ટકાઉ અને સર્વગ્રાહી વિકાસને સમર્થન આપવા માટે પૂરક શક્તિઓ અને ક્ષમતાઓ એકત્ર કરવાની બંને પક્ષોની પ્રતિબદ્ધતાની પુષ્ટિ કરી હતી. તેમણે ઘાના, કેમરૂન અને માલાવીમાં TDC પ્રોજેક્ટ્સને વિસ્તારવાના નિર્ણયને આવકાર્યો હતો.

ઇન્ડો-પેસિફિક, કનેક્ટિવિટી અને વૈશ્વિક મુદ્દાઓ

નેતાઓએ મુક્ત અને ખુલ્લા ઈન્ડો-પેસિફિક, UNCLOS સહિતના આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા પ્રત્યે સન્માનની તેમની પ્રતિબદ્ધતાની પુષ્ટિ કરી અને એક નવી દ્વિપક્ષીય ઈન્ડો-પેસિફિક પરામર્શ પદ્ધતિની જાહેરાત કરી. ભારતે ભારત અને જર્મની દ્વારા સહ-આગેવાની હેઠળની ઈન્ડો-પેસિફિક ઓશન્સ ઇનિશિયેટિવ (IPOI) ના કેપેસિટી બિલ્ડિંગ અને રિસોર્સ શેરિંગ સ્તંભ હેઠળની પ્રવૃત્તિઓ સહિત આ ક્ષેત્રમાં જર્મનીના સતત અને વધતા જોડાણને આવકાર્યું.

ઇન્ડિયા-મિડલ ઇસ્ટ-યુરોપ ઇકોનોમિક કોરિડોર (IMEC) ને તેમના મજબૂત સમર્થનની પુષ્ટિ કરતા, નેતાઓએ વૈશ્વિક વાણિજ્ય, કનેક્ટિવિટી અને સમૃદ્ધિને નવું સ્વરૂપ આપવા અને પ્રોત્સાહન આપવામાં તેની પરિવર્તનકારી ક્ષમતા પર ભાર મૂક્યો હતો. આ સંદર્ભમાં, તેઓ આ પહેલને આગળ વધારવા માટે નક્કર પગલાં લેવા માટે પ્રથમ IMEC મંત્રી સ્તરની બેઠકની અપેક્ષા રાખે છે.

ભારત અને જર્મનીએ સમકાલીન વાસ્તવિકતાઓને પ્રતિબિંબિત કરવા માટે કાયમી અને બિન-કાયમી સભ્યપદની શ્રેણીઓના વિસ્તરણ દ્વારા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદના વ્યાપક સુધારાની તાત્કાલિક જરૂરિયાતનો પુનરોચ્ચાર કર્યો. આ સંદર્ભમાં, બંને દેશોએ IGN ખાતે લખાણ-આધારિત વાટાઘાટો શરૂ કરવા તરફ આગળ વધવા માટે હાકલ કરી હતી.

બંને નેતાઓએ યુક્રેનમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધ પર તેમની ચિંતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો, જે સતત અપાર માનવ પીડા અને નકારાત્મક વૈશ્વિક પરિણામોનું કારણ બની રહ્યું છે. તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ચાર્ટરના સિદ્ધાંતો અનુસાર યુક્રેનમાં વ્યાપક, ન્યાયી અને કાયમી શાંતિ પ્રાપ્ત કરવાના પ્રયાસોને ટેકો જાહેર કર્યો હતો.

બંને નેતાઓએ ગાઝા શાંતિ યોજનાને આવકારી હતી અને ગાઝામાં સંઘર્ષને સમાપ્ત કરવાના એક પગલા તરીકે 17 નવેમ્બર 2025ના રોજ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવ 2803ના સ્વીકારની નોંધ લીધી હતી. તેમણે તમામ પક્ષોને આ ઠરાવનો સંપૂર્ણ રીતે અમલ કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા. તેમણે ગાઝામાં અવિરત અને મોટા પાયે માનવતાવાદી સહાય પહોંચાડવાની તેમજ માનવતાવાદી સંસ્થાઓ માટે અવરોધ વિનાની પહોંચની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે ન્યાયી અને ટકાઉ શાંતિ તરફના પ્રયાસોને સમર્થન આપવા માટે તેમની સજ્જતાની પુષ્ટિ કરી અને વાટાઘાટ દ્વારા બે-રાજ્ય ઉકેલના રૂપમાં મધ્ય પૂર્વમાં સંઘર્ષના ન્યાયી, કાયમી અને વ્યાપક નિરાકરણ માટે તેમની હાકલનો પુનરોચ્ચાર કર્યો.

નેતાઓએ આબોહવા પરિવર્તન પર ઝડપી વૈશ્વિક કાર્યવાહીની તાત્કાલિક જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો અને UNFCCC પ્રક્રિયાને આવકારી. તેમણે પેરિસ કરારના મહત્વ અને બેલેમમાં COP 30 ની પુષ્ટિ અને તાજેતરના વર્ષોમાં તેના હેઠળ લેવામાં આવેલા નિર્ણયો પર ભાર મૂક્યો, ખાસ કરીને જસ્ટ ટ્રાન્ઝિશન મિકેનિઝમ અને ટેકનોલોજી ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન પ્રોગ્રામ બનાવવા માટે અને ગ્લોબલ સ્ટોકટેકની અપેક્ષા રાખી. તેમણે ક્લાયમેટ એક્શનમાં નોંધપાત્ર વધારો કરવા અને ગ્રીન અને ટકાઉ ઊર્જા પ્રણાલીઓ અને અર્થતંત્રોમાં ન્યાયી સંક્રમણમાં અને આબોહવા પરિવર્તનની વધતી જતી અસરોને અનુકૂલિત કરવામાં વિકાસશીલ દેશોને ટેકો આપવા માટે ક્લાયમેટ ફાઇનાન્સ અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરના ક્ષેત્રોમાં પ્રયાસો વધારવા માટે હાકલ કરી હતી. તેમણે આર્થિક વિકાસ અને ગરીબી ઘટાડવા માટે સુઆયોજિત ક્લાયમેટ એક્શનની સંભાવના અને રાષ્ટ્રીય અને સીમાપાર મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં સંક્રમણને ઘડવા અને વેગ આપવા માટે તમામ કલાકારો દ્વારા ક્લાયમેટ ફાઇનાન્સ વધારવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે કુદરતી આફતો અને ગંભીર હવામાનની ઘટનાઓ દ્વારા થતા જોખમો તેમજ આબોહવા પરિવર્તન, પર્યાવરણીય અધોગતિ અને જૈવવિવિધતાના નુકસાનથી સુરક્ષા માટે ઉદ્ભવતી અસરોને પણ માન્યતા આપી હતી.

તેઓ રોગચાળાની સજ્જતા અને પ્રતિભાવ, એન્ટિમાઇક્રોબાયલ પ્રતિકાર સામે લડત અને સસ્તી આરોગ્ય સંભાળ અને દવાઓની સમાન પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવા સહિતની વૈશ્વિક આરોગ્ય પડકારોને સંબોધવામાં સહકાર મજબૂત કરવા સંમત થયા હતા.

શિક્ષણ, કૌશલ્ય, ગતિશીલતા અને સંસ્કૃતિ

બંને નેતાઓએ પુષ્ટિ કરી હતી કે મજબૂત લોકો-થી-લોકોના સંબંધો વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીનો એક મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ છે અને વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો, કુશળ વ્યાવસાયિકો, કલાકારો અને પ્રવાસીઓના વધતા વિનિમયને આવકાર્યો હતો. તેમણે જર્મનીના અર્થતંત્ર, નવીનતા અને સાંસ્કૃતિક જીવનમાં ભારતીય સમુદાયના મૂલ્યવાન યોગદાનને માન્યતા આપી હતી, અને સાથે સાથે પરસ્પર સમજણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે શિક્ષણ, સંશોધન, વ્યાવસાયિક તાલીમ, સંસ્કૃતિ અને યુવા વિનિમયમાં વિસ્તૃત સહકારના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. પીએમ મોદીએ ચાન્સેલર મર્ઝનો ભારતીય પાસપોર્ટ ધારકો માટે જર્મની દ્વારા પરિવહન કરવા માટે વિઝા મુક્ત ટ્રાન્ઝિટ સુવિધાની જાહેરાત કરવા બદલ આભાર માન્યો હતો જે માત્ર ભારતીય નાગરિકોની મુસાફરીને સરળ અને સુગમ બનાવશે નહીં, પરંતુ લોકો-થી-લોકોના સંબંધોને વધુ તીવ્ર બનાવશે. બંને પક્ષોએ સ્થળાંતર અને ગતિશીલતા ભાગીદારી કરાર (MMPA) ની જોગવાઈઓને સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં મૂકીને કાયદેસરની ગતિશીલતાને વધુ મજબૂત કરવા અને દેશ છોડવા માટે જરૂરી વ્યક્તિઓના પરત આવવા પર અને અનિયમિત સ્થળાંતર, માનવ તસ્કરી અને દસ્તાવેજ અને વિઝા છેતરપિંડી સામેની લડતમાં સહકાર મજબૂત કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી.

નેતાઓએ જર્મનીમાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓની વધતી જતી સંખ્યા, તેમજ ઉચ્ચ શિક્ષણમાં સંયુક્ત અને ડ્યુઅલ ડિગ્રી કાર્યક્રમો, સહયોગી સંશોધન અને સંસ્થાકીય ભાગીદારીના વિસ્તરતા નેટવર્કની નોંધ લીધી. ગાઢ બનતા વિનિમય જર્મનીમાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ અને સ્નાતકોના જોબ માર્કેટ એકીકરણને સમર્થન આપવા માટે રચાયેલ પ્રોજેક્ટ્સમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે. તેમણે ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી અને જર્મનીની ટેકનિકલ યુનિવર્સિટીઓ વચ્ચેના સંસ્થાકીય જોડાણને આવકાર્યા હતા. તેમણે સંસ્થાકીય જોડાણોને ગાઢ બનાવવા માટે ઉચ્ચ શિક્ષણ પર 'ઇન્ડો-જર્મન કોમ્પ્રેહેન્સિવ રોડમેપ' બનાવવાના નિર્ણયને આવકાર્યો હતો. પીએમ મોદીએ અગ્રણી જર્મન યુનિવર્સિટીઓને નવી શિક્ષણ નીતિ હેઠળ ભારતમાં કેમ્પસ ખોલવા માટે આમંત્રણ આપ્યું હતું.

નેતાઓએ સ્થળાંતર અને ગતિશીલતા ભાગીદારી કરાર હેઠળ કુશળ સ્થળાંતરમાં ચાલી રહેલા સહયોગ પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. આ પ્રતિબદ્ધતા અને જર્મન કુશળ મજૂર વ્યૂહરચના અનુસાર બંને દેશોનો હેતુ કુશળ કામદારોની ગતિશીલતાને એવી રીતે સુવિધા આપવાનો છે કે જે શોષણ સામે રક્ષણ આપે અને આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ ધોરણોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરે અને તમામ પક્ષોને ફાયદો થાય. નેતાઓએ 'ગ્લોબલ સ્કિલ્સ પાર્ટનરશિપ' પરના JDI પર હસ્તાક્ષર કરવાનું સ્વાગત કર્યું, જે કુશળ ગતિશીલતા માટે નૈતિક અને ટકાઉ માળખું બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, ખાસ કરીને જર્મનીની હેલ્થકેર પ્રોફેશનલ્સની વધતી જતી માંગને પહોંચી વળવા માટે, અને સાથે કામદારોના અધિકારો અને કલ્યાણનું રક્ષણ કરે છે. નેતાઓએ રિન્યુએબલ ઊર્જામાં કૌશલ્ય માટે 'ઇન્ડો-જર્મન સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ' સ્થાપિત કરવા માટે JDI પર હસ્તાક્ષર કરવાનું પણ સ્વાગત કર્યું, જે ભારતીય અને જર્મન જોબ માર્કેટ માટે અભ્યાસક્રમ વિકાસમાં સહયોગ, જર્મન અને ભારતીય ઉદ્યોગ સાથે સહકાર અને રિન્યુએબલ ઊર્જા ક્ષેત્રમાં તાલીમ આપનારાઓની તાલીમને મજબૂત બનાવશે. આ સંદર્ભમાં, બંને પક્ષો માધ્યમિક શાળાઓ, યુનિવર્સિટીઓ અને વ્યાવસાયિક શિક્ષણ કેન્દ્રો સહિત ભારતમાં જર્મન ભાષાના શિક્ષણને વિસ્તારવાના લક્ષ્ય માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

ભારત અને જર્મની મજબૂત ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક જોડાણો ધરાવે છે. નેતાઓએ જર્મન મેરીટાઇમ મ્યુઝિયમ - લેબનીઝ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર મેરીટાઇમ હિસ્ટ્રી (DSM), બ્રેમરહેવન અને લોથલ ખાતેના નેશનલ મેરીટાઇમ હેરિટેજ કોમ્પ્લેક્સ વચ્ચેના MoU ને આવકાર્યા હતા, જે દરિયાઈ વારસા પર સહયોગને ગાઢ બનાવશે અને દરિયાઈ ઇતિહાસના વહેંચાયેલા તત્વોને પ્રદર્શિત કરશે. આ સંદર્ભમાં, મ્યુઝિયમ સહયોગમાં નવેસરથી રસ છે. નેતાઓએ રમતમાં સહકાર પરના JDoI ના નિષ્કર્ષને આવકાર્યો હતો, જે અન્ય બાબતોની સાથે એથ્લેટ તાલીમ, રમતગમત શાસન, અખંડિતતા અને એથ્લેટ્સના અધિકારો તેમજ રમત વિજ્ઞાનમાં સંશોધનમાં સહયોગ મજબૂત કરશે.

ચાન્સેલર મર્ઝે પ્રધાનમંત્રી મોદી અને તેમના પ્રતિનિધિમંડળને આપવામાં આવેલા ઉષ્માભર્યા આતિથ્ય બદલ આભાર માન્યો હતો. બંને નેતાઓએ સંમતિ આપી હતી કે હવે પછીની ભારત-જર્મની આંતર-સરકારી પરામર્શ (IGC) 2026માં જર્મનીમાં યોજાશે અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને વધુ ગાઢ બનાવવાની તેમની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતાની પુષ્ટિ કરી.

SM/BS/GP/JD