પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના દ્રષ્ટિકોણ અનુસાર, દેશમાં એક વાઇબ્રન્ટ સિવિલ ડિફેન્સ નેટવર્ક સ્થાપિત કરવા માટેનું કામ શરૂ થવા જઈ રહ્યું છે

પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના દ્રષ્ટિકોણ અનુસાર, ભારત ભારતીય સેના સાથે તેની પ્રથમ પ્રકારની સંયુક્ત તાલીમ પહેલ સાથે એક વાઇબ્રન્ટ સિવિલ ડિફેન્સ નેટવર્કનું નિર્માણ કરશે. પ્રથમ તબક્કામાં 12 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સિવિલ ડિફેન્સ માસ્ટર ટ્રેનર્સ માટે ત્રણ દિવસની વિશિષ્ટ તાલીમ યોજાશે.

15 ઓગસ્ટ 2026 ના રોજ લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પરથી રાષ્ટ્રને આપેલા તેમના સંબોધનમાં, પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ ઉભરતા સુરક્ષા પડકારોને પહોંચી વળવા માટે આધુનિક પ્રણાલીઓ, ટેકનોલોજીઓ અને સમકાલીન સજ્જતા ક્ષમતાઓથી સજ્જ એક વાઇબ્રન્ટ સિવિલ ડિફેન્સ નેટવર્કના નિર્માણના દ્રષ્ટિકોણની જાહેરાત કરી હતી. આ દ્રષ્ટિકોણને આગળ ધપાવતા, ગૃહ મંત્રાલયના ફાયર સર્વિસિસ, સિવિલ ડિફેન્સ અને હોમ ગાર્ડ્સ મહાનિદેશાલય (DGFSCDHG), ભારતીય સેનાના સમન્વયથી, ભારતીય સેના દ્વારા સિવિલ ડિફેન્સ માસ્ટર ટ્રેનર્સની વિશિષ્ટ તાલીમ દ્વારા સિવિલ ડિફેન્સ સજ્જતાને મજબૂત કરવા માટે આ પ્રકારની પ્રથમ પાયલોટ પહેલ હાથ ધરી રહ્યું છે.

પ્રથમ તબક્કામાં, દરેક સહભાગી રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાંથી 50 એમ કુલ 600 સિવિલ ડિફેન્સ માસ્ટર ટ્રેનર્સને નિર્ધારિત ભારતીય સેનાના તાલીમ સંસ્થાનો ખાતે ત્રણ દિવસીય વિશિષ્ટ તાલીમ કાર્યક્રમ દ્વારા નવેમ્બર 2026 ના બીજા સપ્તાહ સુધીમાં તાલીમ આપવાનો પ્રસ્તાવ છે. સહભાગી રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો જમ્મુ અને કાશ્મીર, પંજાબ, રાજસ્થાન, ગુજરાત, દિલ્હી, મેઘાલય, સિક્કિમ, અસમ, ઉત્તર પ્રદેશ, કેરળ, કર્ણાટક અને તમિલનાડુ છે.

આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય સમકાલીન સુરક્ષા જોખમો, પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ અને કટોકટીઓનો અસરકારક રીતે સામનો કરવા માટે સિવિલ ડિફેન્સ કર્મચારીઓની સજ્જતા વધારવાનો છે. તાલીમમાં ત્રણ વ્યાપક ક્ષેત્રો આવરી લેવામાં આવશે:

• જોખમ પ્રત્યે જાગૃતિ: આધુનિક અને હાઇબ્રિડ યુદ્ધ, ડ્રોન જાગૃતિ અને હવાઈ હુમલાના જોખમો.
• સુરક્ષા અને કટોકટી પ્રતિસાદ: મહત્વપૂર્ણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સંરક્ષણ, અગ્નિ સુરક્ષા, કેમિકલ, બાયોલોજિકલ, રેડિયોલોજિકલ અને ન્યુક્લિયર જાગૃતિ, ઈજાગ્રસ્તોનું સંચાલન, શોધી કાઢવું અને બચાવ.
• સંચાર અને સમન્વય: કટોકટી સંચાર, સાયબર હાઇજીન, ડિજિટલ સ્થિતિસ્થાપકતા, નાગરિક-સૈન્ય સમન્વય અને ઘટના કમાન્ડ.

આ પહેલની મુખ્ય વિશેષતા સંરચિત માસ્ટર ટ્રેનર મોડેલ દ્વારા ગુણક અસર ઊભી કરવાની છે. વિશિષ્ટ તાલીમ બાદ, દરેક માસ્ટર ટ્રેનર તેમના સંબંધિત રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં 100 સિવિલ ડિફેન્સ સ્વયંસેવકોને આગળ તાલીમ આપશે. આ તબક્કાવાર પ્રક્રિયા 12 સહભાગી રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 60,000 સિવિલ ડિફેન્સ સ્વયંસેવકો સુધી વિશિષ્ટ સજ્જતા કૌશલ્યો પહોંચાડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જેનાથી આ પહેલની પહોંચ અને અસર નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તરશે.

આ પહેલ ભારતીય સેનાની કાર્યકારી કુશળતાને સિવિલ ડિફેન્સ સ્વયંસેવક નેટવર્ક સાથે જોડીને નાગરિક-સૈન્ય સમન્વય અને સંસ્થાકીય સજ્જતાને મજબૂત કરવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ  પગલું છે. તે ઉભરતા જોખમો માટેની સજ્જતા, સંકલિત કટોકટી પ્રતિસાદ અને મહત્વપૂર્ણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સંરક્ષણને મજબૂત બનાવશે. પાયલોટ તબક્કાના પરિણામોના આધારે, મજબૂત, પ્રતિભાવશીલ અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર વાઇબ્રન્ટ સિવિલ ડિફેન્સ નેટવર્કના પ્રધાનમંત્રી મોદીના દ્રષ્ટિકોણને વધુ આગળ ધપાવતા, બાકીના રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં તબક્કાવાર રીતે આ પહેલનો વિસ્તાર કરવાનું વિઝન રાખવામાં આવ્યું છે.

SM/GP/BS/JD