বিজ্ঞানভিত্তিক খাদ্য সুৰক্ষা নিয়ন্ত্ৰণ আৰু গ্ৰাহকৰ সুৰক্ষা সুনিশ্চিত কৰাৰ বাবে চলি থকা প্ৰচেষ্টাৰ অংশ হিচাপে ফুড ছেফটি এণ্ড ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ অথৰিটি অব্ ইণ্ডিয়া (এফএছএছএআই)-য়ে চাহত দুবিধ কীটনাশক ক্ৰমে এচিটামিপ্রিড আৰু ইমিডাক্ল’প্ৰিডৰ সৰ্বোচ্চ অৱশিষ্ট সীমা (এমআৰএল) প্ৰস্তাৱ কৰি খচৰা সংশোধনী জাননী জাৰি কৰিছে। এই প্ৰস্তাৱে বৈজ্ঞানিক মূল্যায়ন, প্ৰাসংগিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পদ্ধতি আৰু ভাৰতীয় কৃষিৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ভিত্তিত কীটনাশক অৱশিষ্টৰ মানদণ্ড পৰ্যালোচনা কৰাৰ এফএছএছএআই-ৰ দৃষ্টিভংগীক প্ৰতিফলিত কৰিছে।

১৬ অক্টোবৰ ২০২৬ তাৰিখে ভাৰতৰ ৰাজপত্ৰত প্ৰকাশিত খাদ্য সুৰক্ষা আৰু মানদণ্ড (দূষিত পদাৰ্থ, বিষাক্ত পদাৰ্থ আৰু অৱশিষ্ট) সংশোধনী নিয়মাৱলী, ২০২৬-ৰ খচৰাত চাহত এচিটামিপ্রিডৰ বাবে ২০ মিলিগ্ৰাম/কিলোগ্ৰাম (২০ পিপিএম) আৰু ইমিডাক্ল’প্ৰিডৰ বাবে ৫০ মিলিগ্ৰাম/কিলোগ্ৰাম (৫০ পিপিএম) এমআৰএল নিৰ্ধাৰণৰ প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে। প্ৰস্তাৱিত সীমাৰ উদ্দেশ্য হৈছে কীটনাশক অৱশিষ্টৰ বাবে স্পষ্টভাৱে সংজ্ঞায়িত নিয়ন্ত্ৰণমূলক মাপকাঠী প্ৰদান কৰা, যাৰ জৰিয়তে খচৰা নিয়মাৱলী চূড়ান্ত হোৱাৰ সাপেক্ষে খাদ্য সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পালন, নিৰীক্ষণ আৰু বলবৎকৰণ সহজসাধ্য হৈ পৰে।

বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য যে চাহত এচিটামিপ্রিডৰ প্ৰস্তাৱিত ২০ পিপিএমৰ এমআৰএল জাপানৰ ৩০ পিপিএম আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ৫০ পিপিএমৰ সমতুল্য সীমাতকৈ কম। ইমিডাক্ল’প্ৰিডৰ বাবে প্ৰস্তাৱিত সীমাটোও আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ক’ডেক্স মানদণ্ডৰ ভিত্তিত প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। এই তুলনাসমূহে ভাৰতৰ খাদ্য সুৰক্ষাৰ অগ্ৰাধিকাৰ আৰু ঘৰুৱা কৃষিৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ বিবেচনা কৰাৰ লগতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে স্বীকৃত নিয়ন্ত্ৰণমূলক ব্যৱস্থাক গুৰুত্ব দিয়াৰ দিশটো প্ৰতিফলিত কৰে।

এই শেহতীয়া প্ৰস্তাৱটো কীটনাশক অৱশিষ্টৰ মানদণ্ড পৰ্যালোচনা আৰু সংশোধনৰ বাবে এফএছএছএআইৰ ব্যাপক নিয়ন্ত্ৰণমূলক পদক্ষেপৰ এক অংশ। খাদ্য সুৰক্ষা আৰু মানদণ্ড (দূষিত পদাৰ্থ, বিষাক্ত পদাৰ্থ আৰু অৱশিষ্ট) সংশোধনী নিয়মাৱলী, ২০২৪ এই প্ৰক্ৰিয়াৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ আছিল, য’ত উপলব্ধ বৈজ্ঞানিক তথ্য আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পদ্ধতিৰ ভিত্তিত এমআৰএলসমূহৰ পৰ্যালোচনা অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। পূৰ্বৰ নিয়ন্ত্ৰণমূলক ব্যৱস্থাসমূহত অধিক বিষাক্ত বুলি চিহ্নিত ১৩ বিধ কীটনাশক তালিকাৰ পৰা আঁতৰোৱাৰ পদক্ষেপো অন্তৰ্ভুক্ত আছিল, যিয়ে উপযুক্ত নিয়ন্ত্ৰণমূলক সুৰক্ষা ব্যৱস্থা আৰু গ্ৰাহকৰ সুৰক্ষাৰ প্ৰতি ধাৰাবাহিক গুৰুত্বক প্ৰতিফলিত কৰে।

সৰ্বোচ্চ অৱশিষ্ট সীমা (এমআৰএল) হৈছে খাদ্য সুৰক্ষা নিয়ন্ত্ৰণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান। এইবোৰে খাদ্য সামগ্ৰীত কীটনাশক অৱশিষ্টৰ সৰ্বোচ্চ আইনীভাৱে অনুমতিপ্ৰাপ্ত গাঢ়তা নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু কীটনাশক অৱশিষ্টৰ তথ্য, খাদ্য গ্ৰহণৰ সংস্পৰ্শ আৰু প্ৰাসংগিক সুৰক্ষাৰ বিষয়সমূহ বিবেচনা কৰি বৈজ্ঞানিক মূল্যায়নৰ ভিত্তিত ইয়াক প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। এই মানদণ্ডসমূহে কীটনাশক অৱশিষ্ট নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ আৰু নিৰ্ধাৰিত খাদ্য সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পালন কৰাটো নিশ্চিত কৰিবলৈ এক পৰিমাপযোগ্য নিয়ন্ত্ৰণমূলক ভিত্তি প্ৰদান কৰে।

প্ৰস্তাৱিত মানদণ্ডসমূহে কৃষি উৎপাদনত ফলপ্ৰসূ কীট-পতংগ ব্যৱস্থাপনাৰ গুৰুত্বকো স্বীকাৰ কৰে। কীটনাশকসমূহ উপযুক্তভাৱে আৰু নিৰ্ধাৰিত নিয়ম অনুসৰি প্ৰয়োগ কৰিলে কৃষকসকলক কীট-পতংগৰ পৰা শস্য ৰক্ষা কৰাত, শস্যৰ ক্ষতি হ্ৰাস কৰাত আৰু কৃষি উৎপাদনশীলতা বজাই ৰখাত সহায় কৰে। উপযুক্ত শস্য সুৰক্ষা ব্যৱস্থাসমূহৰ উপলব্ধতাই ব্যয়সাধ্য কৃষি পদ্ধতিকো সমৰ্থন জনাব পাৰে। সেয়েহে নিয়ন্ত্ৰণমূলক এই দৃষ্টিভংগীয়ে কৃষি উৎপাদনৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহৰ সৈতে গ্ৰাহকৰ সুৰক্ষাৰ সৰ্বোচ্চ অগ্ৰাধিকাৰৰ এক ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিব বিচাৰে।

ভাৰতৰ তুলনামূলকভাৱে কম গড় কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰে দেশখনৰ কৃষি পদ্ধতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰেক্ষাপট দাঙি ধৰে। প্ৰতি হেক্টৰত ০.৫ কিলোগ্ৰামতকৈও কম কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰেৰে ভাৰতৰ গড় কীটনাশক প্ৰয়োগৰ পৰিমাণ গোলকীয় আনুমানিক গড় ২.৩৮ কিলোগ্ৰাম প্ৰতি হেক্টৰতকৈ যথেষ্ট কম। কলম্বিয়া, ব্ৰাজিল আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰকে ধৰি কেইবাখনো দেশত নথিভুক্ত কৰা মাত্ৰাতকৈও ই কম।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, জাপান আৰু চীনৰ দৰে দেশসমূহে, লগতে ইউৰোপীয় সংঘৰ সদস্যসকলে নিজ নিজ শস্য, জলবায়ুৰ অৱস্থা আৰু কৃষিৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুসৰি উপযোগী বিভিন্ন কীটনাশক পঞ্জীয়ন কৰিছে। ভাৰতৰ নিয়ন্ত্ৰণমূলক দৃষ্টিভংগীয়েও একেদৰে বৈজ্ঞানিকভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত অৱশিষ্ট সীমাৰ জৰিয়তে গ্ৰাহকৰ বাবে উপযুক্ত সুৰক্ষা বজাই ৰখাৰ সমান্তৰালভাৱে ঘৰুৱা শস্য-সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ বিবেচনা কৰিব বিচাৰে।

চাহ খণ্ডৰ বাবে এই প্ৰস্তাৱিত সীমাসমূহে খেতিয়ক, প্ৰক্ৰিয়াকৰণকাৰী, খাদ্য ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠান, পৰীক্ষাগাৰ আৰু বলৱৎকাৰী কৰ্তৃপক্ষক অধিক নিয়ন্ত্ৰণমূলক স্পষ্টতা প্ৰদান কৰিব বুলি লক্ষ্য ৰখা হৈছে। স্পষ্টভাৱে সংজ্ঞায়িত মানদণ্ডসমূহে ধাৰাবাহিক নিৰীক্ষণ, দায়িত্বশীল কীটনাশক ব্যৱস্থাপনা আৰু খাদ্য সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পালন কৰাটো সহজ কৰি তুলিব পাৰে, যাৰ ফলত ভাৰতীয় চাহৰ গুণগত মান আৰু সুৰক্ষাৰ প্ৰতি আস্থা অধিক সুদৃঢ় হ’ব।

খচৰা সংশোধনীয়ে তথ্যভিত্তিক নিয়ন্ত্ৰণ, গ্ৰাহকৰ সুৰক্ষা আৰু দায়িত্বশীল কৃষি পদ্ধতিৰ প্ৰতি এফএছএছএআইৰ ধাৰাবাহিক গুৰুত্বক প্ৰতিফলিত কৰে। বৈজ্ঞানিক মূল্যায়ন, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণমূলক বিবেচনা আৰু অংশীদাৰসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ একত্ৰিত কৰি প্ৰস্তাৱিত এই গাঁথনিয়ে খাদ্য সুৰক্ষাৰ অগ্ৰাধিকাৰসমূহৰ সৈতে চাহ খেতিৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োজনীয়তাৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাৰ চেষ্টা চলাইছে, যাৰ ফলত এখন স্বচ্ছ আৰু সঁহাৰিমুখী খাদ্য সুৰক্ষা নিয়ন্ত্ৰণমূলক পৰিৱেশ তন্ত্ৰ বজাই ৰখাৰ ভাৰতৰ ব্যাপক লক্ষ্যত অৰিহণা যোগোৱা সম্ভৱ হ’ব।

অফিচিয়েল গেজেট জাননীখন ইয়াত চাব পাৰিব: https://egazette.gov.in/(S(i0tkolhyj5o3synuv0wkdfgn))/ViewPDF.aspx

****

SR/MM

HFW/FSSAI Proposes Science-Based Pesticide Residue Limits for Tea/17^th October 2026/2