એક સીમાચિહ્નરૂપ સિદ્ધિમાં, ભારતની રાષ્ટ્રીય ટેલિમેડિસિન સેવા, ઈ-સંજીવની એ 50 કરોડ (500 મિલિયન) ટેલિકન્સલ્ટેશનનો આંકડો પાર કરી લીધો છે, જે દેશભરના નાગરિકો માટે ગુણવત્તાયુક્ત આરોગ્ય સંભાળને વધુ સુલભ, સસ્તી અને સમાન બનાવવા માટે ડિજિટલ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવાના સરકારના પ્રયાસોમાં એક મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન દર્શાવે છે.

આ પ્લેટફોર્મે 15 સપ્ટેમ્બર, 2026 ના રોજ તમામ 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સંચિત 50,00,92,730 ટેલિકન્સલ્ટેશન નોંધાવીને આ સિદ્ધિ હાસલ કરી હતી. આ સિદ્ધિ દેશની હાલની આરોગ્ય સંભાળ વિતરણ પ્રણાલીને પૂરક બનાવવામાં અને ખાસ કરીને ગ્રામીણ, દૂરસ્થ અને સુવિધાવિહોણા વિસ્તારોમાં રહેતા નાગરિકો માટે અંતર, ભૌગોલિક સ્થિતિ અને પહોંચના અવરોધોને દૂર કરવામાં ટેલિમેડિસિનની વધતી ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળમાં વિશ્વના સૌથી મોટા ટેલિમેડિસિન અમલીકરણ તરીકે, ઈ-સંજીવની ભારતની ડિજિટલ હેલ્થ ઇકોસિસ્ટમના એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક તરીકે ઉભરી આવી છે. નાગરિકોને દૂરથી આરોગ્ય સંભાળ વ્યાવસાયિકોની સલાહ લેવા સક્ષમ બનાવીને, પ્લેટફોર્મે જાહેર આરોગ્ય સેવાઓની પહોંચને પરંપરાગત આરોગ્ય સુવિધાઓની ભૌતિક સીમાઓથી આગળ વધારી છે અને તબીબી પરામર્શને લોકો રહે છે તેવા સમુદાયોમાં તેમના વધુ નજીક લાવ્યા છે.

તેની શરૂઆતથી આ સેવાએ ઝડપી અને સતત વિસ્તરણ જોયું છે. ઈ-સંજીવની હાલમાં 1.42 લાખથી વધુ આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિર સ્પોક્સ, 19,473 મેડિકલ હબ અને 901 ઓનલાઈન OPDs ને સપોર્ટ કરે છે, જેમાં 2,41,923 નોંધાયેલા હેલ્થકેર પ્રોવાઈડર્સ છે. અંગ્રેજી અને 14 ભારતીય ભાષાઓ સહિત 15 ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ, આ પ્લેટફોર્મ દરરોજ આશરે 2.5 થી 3 લાખ પરામર્શ સુગમ બનાવી રહ્યું છે. તેનો સૌથી વધુ સિંગલ-ડે ઉપયોગ 6,30,315 પરામર્શ સુધી પહોંચ્યો છે, જે દેશભરમાં ટેલિમેડિસિન સેવાઓની વધતી જતી સ્વીકૃતિ અને ઉપયોગને દર્શાવે છે.

ઈ-સંજીવનીની ઉપયોગિતાની ભાત પણ વસ્તી જૂથો વચ્ચે તેની વધતી જતી સુસંગતતાને રેખાંકિત કરે છે જેમના માટે ભૌતિક આરોગ્ય સુવિધાઓ સુધી પહોંચવામાં વધુ મુસાફરી, સમય અથવા લોજિસ્ટિકલ પડકારો શામેલ હોઈ શકે છે. કુલ ઉપયોગમાં મહિલાઓનો હિસ્સો 57.14 ટકા છે, જ્યારે 40.15 ટકા પરામર્શ 46 વર્ષ અને તેથી વધુ વયના નાગરિકો દ્વારા લેવામાં આવે છે, જેમાં 60 વર્ષ અને તેથી વધુ વયના વરિષ્ઠ નાગરિકો દ્વારા 16.25 ટકાનો સમાવેશ થાય છે. મહિલાઓ અને વૃદ્ધ નાગરિકોની નોંધપાત્ર ભાગીદારી જાહેર આરોગ્ય પ્રણાલી દ્વારા ઉપલબ્ધ સેવાઓને પૂરક બનાવવાની સાથે આરોગ્ય સંભાળને વધુ અનુકૂળ અને સુલભ બનાવવા માટે ટેલિમેડિસિનની સંભાવના પર ભાર મૂકે છે.

ટેલિમેડિસિન સેવાઓની ગુણવત્તાને મજબૂત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી ઉભરતી તકનીકોના એકીકરણ સાથે પ્લેટફોર્મ સતત વિકસિત થતું રહ્યું છે. તાજેતરની એક મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ એ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ-સંચાલિત ક્લિનિકલ ડિસિઝન સપોર્ટ સિસ્ટમ (AI-CDSS) નું એકીકરણ છે, જે પરામર્શ દરમિયાન આરોગ્ય સંભાળ પ્રદાતાઓને સપોર્ટ કરે છે અને ક્લિનિકલ નિર્ણય લેવાની ગુણવત્તા, સુસંગતતા અને કાર્યક્ષમતાને મજબૂત કરવામાં મદદ કરે છે. આ નવોન્મેષને ઈ-ગવર્નન્સ 2026 માટેના નેશનલ એવોર્ડ્સ હેઠળ ગોલ્ડ એવોર્ડ સાથે રાષ્ટ્રીય માન્યતા મળી છે.

એકીકૃત હેલ્થકેર ડિલિવરીને મજબૂત કરવાની દિશામાં અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ પગલામાં, ઈ-સંજીવનીને ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ સપોર્ટ સિસ્ટમ (ERSS)-112 સાથે પણ સાંકળવામાં આવી છે, જે ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ સેવાઓ અને દૂરસ્થ તબીબી નિષ્ણાતો વચ્ચે મજબૂત લિંક્સ સક્ષમ કરે છે. આ એકીકરણનો ઉદ્દેશ્ય તબીબી સહાય માટે વધુ સંકલિત પહોંચને સુગમ બનાવવાનો અને ઇમરજન્સી હેલ્થકેરમાં ડિજિટલ ટેકનોલોજીના ઉપયોગને વધુ મજબૂત કરવાનો છે.

તેના વ્યાપક પ્રાથમિક હેલ્થકેર નેટવર્કને આગળ ધપાવીને, ઈ-સંજીવની હવે પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળથી આગળ વધીને પ્રીમિયર સરકારી તબીબી સંસ્થાઓ દ્વારા સ્પેશિયાલિસ્ટ ઓપીડી પરામર્શ સુગમ બનાવી રહી છે. પસંદગીની સ્પેશિયાલિટીઝ માટે પેશન્ટ-ટુ-ડોક્ટર ટેલિકન્સલ્ટેશન સેવાઓ AIIMS જોધપુર, AIIMS જમ્મુ અને AIIMS પટના ખાતે શરૂ કરવામાં આવી છે, જે દર્દીઓને તેમના ઘરેથી દૂરથી જ સ્પેશિયાલિસ્ટ પરામર્શ મેળવવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

આ પહેલથી દર્દીઓએ લાંબા અંતરની મુસાફરી કરવાની અને તૃતીય-સ્તરની સારવાર સુવિધાઓ (tertiary-care facilities) પર પરામર્શ માટે રાહ જોવાની જરૂરિયાત ઘટવાની અપેક્ષા છે, સાથે જ નિષ્ણાત તબીબી સેવાઓ સુધીની પહોંચમાં પણ સુધારો થશે. આ સુવિધાનો AIIMS, JIPMER અને PGIMER ચંદીગઢ જેવી અન્ય અગ્રણી સરકારી સંસ્થાઓમાં ક્રમશઃ વિસ્તાર કરવાની યોજના છે, જેનાથી પરંપરાગત રૂબરૂ OPD સેવાઓને પૂરક બનાવીને સારવારની સાતત્યતાને વધુ મજબૂત બનાવી શકાશે.

સ્પેશિયાલિસ્ટ ટેલિ કન્સલ્ટેશન સેવાઓનું વિસ્તરણ ઈ-સંજીવનીની સફરમાં એક મહત્વપૂર્ણ ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે. પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ સ્તરે પરામર્શ સુગમ બનાવવાથી લઈને, આ પ્લેટફોર્મ વધુને વધુ સંભાળના વિવિધ સ્તરોમાં લિંક્સ સક્ષમ કરી રહ્યું છે, જે દર્દીઓને યોગ્ય તબીબી નિષ્ણાતો સાથે જોડવામાં મદદ કરે છે જ્યારે જાહેર આરોગ્ય પ્રણાલીમાં ઉપલબ્ધ સ્પેશિયાલિસ્ટ ક્ષમતાનો વધુ અસરોદાયક ઉપયોગ કરે છે.

ઈ-સંજીવની એ સેન્ટર ફોર ડેવલપમેન્ટ ઓફ એડવાન્સ્ડ કમ્પ્યુટિંગ (C-DAC) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ મેડ-ઇન-ઇન્ડિયા ડિજિટલ હેલ્થ સોલ્યુશન છે, જેમાં C-DAC મોહાલી તેની શરૂઆતથી એન્ડ-ટુ-એન્ડ ટેકનોલોજીકલ વિકાસ અને એન્જિનિયરિંગ સપોર્ટ પૂરો પાડે છે. આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે ભારતની આરોગ્ય સંભાળ પ્રણાલીની ઉભરતી જરૂરિયાતોના જવાબમાં પ્લેટફોર્મના સતત ઉત્ક્રાંતિને માર્ગદર્શન આપવામાં મધ્યસ્થ ભૂમિકા ભજવી છે.

મંત્રાલય અને ટેકનોલોજી ભાગીદારો વચ્ચેના સતત સહયોગથી, સતત નવોન્મેષ સાથે જોડાયા પછી, ઈ-સંજીવની તેના પ્રારંભિક હબ-એન્ડ-સ્પોક ટેલિમેડિસિન મોડલમાંથી 50 કરોડ પરામર્શ આપતા પોપ્યુલેશન-સ્કેલ નેશનલ ડિજિટલ હેલ્થ પ્લેટફોર્મમાં વિકસિત થઈ છે. આ પ્લેટફોર્મનો વિકાસ અને સ્કેલિંગ મોટા પાયે જાહેર આરોગ્ય સંભાળ વિતરણ માટે સ્વદેશી ડિજિટલ જાહેર પાયાની સુવિધાઓ ડિઝાઇન અને ગોઠવવાની ભારતની વધતી ક્ષમતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે અને આત્મનિર્ભર ભારતની ભાવના અને વિકસિત ભારતના વિઝન સાથે સુસંગત છે.

50 કરોડ ટેલિકન્સલ્ટેશનની સિદ્ધિ ભારતની ડિજિટલ હેલ્થ સફરમાં એક મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન દર્શાવે છે અને દેશની જાહેર આરોગ્ય સંભાળ પ્રણાલીને મજબૂત કરવામાં ટેકનોલોજીની વધતી ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. પ્રાથમિક અને સ્પેશિયાલિસ્ટ સંભાળમાં તેની વિસ્તરતી પહોંચ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ સેવાઓના એકીકરણ અને પ્રીમિયર તૃતીય-સંભાળ સંસ્થાઓમાં સતત વિસ્તરણ સાથે, ઈ-સંજીવની સુલભ અને સમાન આરોગ્ય સંભાળના એક મહત્વપૂર્ણ સક્ષમકર્તા તરીકે ઉભરી રહી છે.

પ્લેટફોર્મનું સતત ઉત્ક્રાંતિ ભૌગોલિક અવરોધોને દૂર કરવા, સંભાળની નિરંતરતાને મજબૂત કરવા અને સાર્વત્રિક આરોગ્ય કવરેજના લક્ષ્યને આગળ વધારવા માટે ડિજિટલ જાહેર પાયાની સુવિધાઓ અને સ્વદેશી ટેકનોલોજીકલ ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કરવાની સરકારની પ્રતિબદ્ધતા પર ભાર મૂકે છે, જેથી દેશભરના નાગરિકો સુધી ગુણવત્તાયુક્ત આરોગ્ય સંભાળ વધુ નજીક લાવવાનું સુનિશ્ચિત કરી શકાય.

SM/IJ/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2319431) મુલાકાતી સંખ્યા : 13