ભારત સરકારે પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ (PSS) એક્ટ, 2007 માં સુધારો કર્યો છે જે સરકારને ચોક્કસ ઇલેક્ટ્રોનિક ચુકવણી પદ્ધતિઓ સૂચિત કરવાની સત્તા આપે છે જ્યાં કોઈ શુલ્ક લાગુ થશે નહીં. આ સુધારો ડિજિટલ વ્યવહારોમાં પોષણક્ષમતા અને પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે કાનૂની આધાર પૂરો પાડે છે.

14 સપ્ટેમ્બર 2026 ના રોજ, કેન્દ્ર સરકારે આ માળખા હેઠળ એક નોટિફિકેશન બહાર પાડ્યું હતું, જેમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે ₹2,000 સુધીના યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) વ્યવહારો શૂન્ય મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) આકર્ષિત કરશે.

વધુમાં, ઓપરેશનલ પરિમાણો, ફી વિતરણ મોડેલો અને શ્રેણી મર્યાદાઓ (કેપ્સ) પર UPI સ્ટીયરીંગ કમિટીની વિચારણા પછી NPCI દ્વારા 15મી સપ્ટેમ્બર, 2026 ના રોજ વિગતવાર પરિપત્ર પણ બહાર પાડવામાં આવ્યો છે.

પરિપત્રની મુખ્ય હાઇલાઇટ્સ નીચે મુજબ છે:

વ્યક્તિ-થી-વ્યક્તિ (P2P) વ્યવહારો માટે, વ્યવહારના મૂલ્યને ધ્યાનમાં લીધા વિના, કોઈપણ શુલ્ક રહેશે નહીં. P2P વ્યવહારો વોલ્યુમના સંદર્ભમાં કુલ UPI વ્યવહારના 37% અને મૂલ્યના સંદર્ભમાં 70% હિસ્સો ધરાવે છે.

₹2,000 થી વધુના વ્યક્તિ-થી-વેપારી (P2M) વ્યવહારો પર જ શુલ્ક લાગુ થશે.

તકનીકી માળખું (ટેકનિકલ ફ્રેમવર્ક)

P2M વ્યવહારો પર MDR:

₹2,000 થી વધુના P2M વ્યવહારો પર 0.4% નો નજીવો MDR લાગુ કરવામાં આવશે. આ કમિશન બેંકો અને એપ પ્રોવાઇડર્સ સહિત પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ પાર્ટનર્સ વચ્ચે વહેંચવામાં આવશે.

₹75,000 અને તેથી વધુના ઉચ્ચ-મૂલ્યના વ્યવહારો માટે, MDR પ્રતિ વ્યવહાર ₹300 મર્યાદિત રહેશે.

જરૂરી ક્ષેત્રો માટે ફ્લેટ MDR:

રેલવે, ટેલિકોમ, વીમો, બળતણ ક્ષેત્રો, કૃષિ ઇનપુટ્સ વગેરે ₹2,000 થી વધુના વ્યવહાર પર ₹5 નો ફ્લેટ MDR ચૂકવશે.

આ ફ્લેટ-રેટ મોડલ મહત્વપૂર્ણ જાહેર સેવાઓ અને ઓછી માર્જિનવાળા ઉદ્યોગોમાં ખર્ચની સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરે છે.

આવી ઇન્ડસ્ટ્રી પ્રોગ્રામ શ્રેણીઓ UPI P2M વ્યવહાર વોલ્યુમના લગભગ 17% અને UPI વેપારી વ્યવહાર મૂલ્યના લગભગ 46% હિસ્સો ધરાવે છે.

કેપિટલ માર્કેટ વ્યવહારો:

મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ, સિક્યોરિટીઝ, સ્ટોક બ્રોકર્સ અને ડીલરો તરફની ચુકવણીઓ 0.02% નો નજીવો MDR આકર્ષિત કરશે, જે ₹300 પર મર્યાદિત રહેશે.

આ ઘટેલો દર ઔપચારિક નાણાકીય બજારોમાં છૂટક ભાગીદારીને પ્રોત્સાહિત કરે છે.

નાના વિક્રેતાઓ માટે P2PM માળખું:

વ્યક્તિ-થી-વ્યક્તિ-વેપારી (P2PM) વર્ગીકરણ હેઠળ UPI QR કોડ્સ દ્વારા પ્રતિ મહિને ₹1 લાખ સુધી મેળવતા નાના વેપારીઓ તમામ વ્યવહારો માટે ફરજિયાત શૂન્ય MDR નો લાભ મેળવવાનું ચાલુ રાખશે.

આ અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં ડિજિટલ અપનાવવાની પ્રક્રિયાને પ્રોત્સાહન આપીને, અનૌપચારિક સ્ટ્રીટ વેન્ડર સેટઅપને ઔપચારિક મર્ચન્ટ એક્વાયરિંગ એકાઉન્ટ્સ સાથે જોડે છે.

ગ્રાહક રક્ષણ (કન્ઝ્યુમર સેફગાર્ડ્સ)

કોઈ પ્લેટફોર્મ ફી નહીં: UPI એપ પ્રોવાઇડર્સને પ્લેટફોર્મ ફી અથવા છુપા શુલ્ક લેવાની સ્પષ્ટપણે મનાઈ કરવામાં આવી છે.

બેંકોને સલાહ આપવામાં આવી છે કે તેઓ સુનિશ્ચિત કરે કે વેપારીઓ UPI ચુકવણી માટે ગ્રાહકો પર MDR શુલ્ક ન ટ્રાન્સફર કરે.

અમર્યાદિત મફત વપરાશ: વ્યક્તિઓ માટે મફત UPI વ્યવહારો પર કોઈ માસિક ક્વોટા, વોલ્યુમ મર્યાદા અથવા ક્રમબદ્ધ મર્યાદાઓ (ટાયર્ડ કેપ્સ) નથી.

સુરક્ષા મર્યાદાઓ: બેંકો અને NPCI દ્વારા લાગુ કરવામાં આવેલી દૈનિક વ્યવહાર મર્યાદાઓ (શ્રેણીના આધારે ₹1–5 લાખ) માત્ર જોખમ-સંચાલન પગલાં છે, વ્યાપારી શુલ્ક શ્રેણીઓ નથી.

વેપારી અસર (મર્ચન્ટ ઇમ્પેક્ટ)

ડેટા વિશ્લેષણ સૂચવે છે કે માત્ર 4 ટકા વેપારી વ્યવહારો MDRની રજૂઆતથી પ્રભાવિત થશે, કારણ કે મોટાભાગના વ્યવહારો ₹2,000 ની મર્યાદાથી નીચે આવે છે અથવા શૂન્ય-MDR P2PM માળખા હેઠળ પાત્ર ઠરે છે. આ સુનિશ્ચિત કરે છે કે સૂક્ષ્મ અને નાના ઉદ્યોગો ખર્ચના બોજથી સુરક્ષિત રહે.

માળખાકીય વિકાસ (ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ)

કુલ MDR કલેક્શનના 5% ના યોગદાન સાથે નાના વેપારીઓ દ્વારા UPI ના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક સમર્પિત ફંડની સ્થાપના કરવામાં આવશે. આ પહેલ UPI ની સ્વીકૃતિનો વિસ્તાર કરશે, સતત ઉપયોગને પ્રોત્સાહિત કરશે અને ભારતની ડિજિટલ ચુકવણી ઇકોસિસ્ટમમાં નાના ઉદ્યોગોના સમાવેશને ઝડપી બનાવશે.

નિષ્કર્ષ

નવું MDR માળખું UPI ને આત્મનિર્ભર બનાવશે, ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં વધુ વિસ્તરણ માટે પ્રોત્સાહનો આપશે અને સ્પર્ધાત્મકતા જાળવી રાખશે, જ્યારે સુનિશ્ચિત કરશે કે મોટાભાગની ચૂકવણીઓ મફત રહે. આ નિર્ણય ફાઇનાન્સ અંગેની સ્ટેન્ડિંગ કમિટીની ભલામણોને પણ અનુરૂપ છે, જેણે તેના 32મા અહેવાલમાં નીચે મુજબની ભલામણ કરી હતી: -

'સમિતિ એ બાબત પર ભાર મૂકવા માંગે છે કે UPI ઇકોસિસ્ટમ નાણાકીય સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે સક્ષમ આવક પદ્ધતિ સ્થાપિત કરવી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.'

SM/IJ/JD