ગ્રામીણ પરિવારો સુધી પેન્શન જાગરૂકતા અને નિવૃત્તિ સુરક્ષા પહોંચાડવાની દિશામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું ભરતાં, ગ્રામીણ વિકાસ વિભાગ (DoRD) અને પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (PFRDA) એ આજે ગ્રામીણ ભારતમાં 'પેન્શન સખીઓ' ની સમુદાય આધારિત આઉટરીચ પદ્ધતિ બનાવવા અને તેને ટેકો આપવા માટે સમજૂતી કરાર (MoU) પર હસ્તાક્ષર કર્યા. આ MoU પર ગ્રામીણ વિકાસ વિભાગના સચિવ શ્રી રોહિત કંસલની ઉપસ્થિતિમાં DoRD ના સંયુક્ત સચિવ શ્રી અમિત શુક્લા અને PFRDA ના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર સુશ્રી સુમિત કૌર કપૂર દ્વારા હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.

આ ભાગીદારીનો ઉદ્દેશ્ય દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના-રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM) હેઠળ રચાયેલા વ્યાપક સમુદાય સંસ્થાકીય નેટવર્ક, જેમાં તેના બેન્કિંગ કરસ્પોન્ડન્ટ (BC) સખીઓ અને અન્ય તાલીમબદ્ધ કમ્યુનિટી રિસોર્સ વ્યક્તિઓનો સમાવેશ થાય છે, તેનો ઉપયોગ કરીને પેન્શન જાગરૂકતા, નાણાકીય સાક્ષરતા, નોંધણી (એનરોલમેન્ટ) અને નોંધણી પછીના સપોર્ટને ગ્રામીણ પરિવારોની વધુ નજીક લઈ જવાનો છે.

આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય પેન્શન કવરેજમાં મૂળભૂત પડકારને પહોંચી વળવા માટે મહિલા સંચાલિત SHG સંસ્થાકીય માળખાની શક્તિનો ઉપયોગ કરવાનો રહેશે: એવા પરિવારો સુધી પહોંચવું જેમને ઔપચારિક નાણાકીય સલાહ અને નિવૃત્તિ-આયોજન સેવાઓ સુધી મર્યાદિત પહોંચ હોઈ શકે છે. આ ભાગીદારી હેઠળ, પેન્શન સખીઓ વિશ્વસનીય સમુદાય-સ્તરના સુવિધાદાતા તરીકે કાર્ય કરશે, ખાસ કરીને SHG સભ્યો, ગ્રામીણ મહિલાઓ, લખપતિ દીદીઓ અને અન્ય ગ્રામીણ સહભાગીઓ સુધી પહોંચશે. તેઓ પરિવારોને પેન્શન અને નિવૃત્તિ આયોજન અંગેની માહિતી સાથે ટેકો આપશે, નોંધણીમાં સુવિધા પૂરી પાડશે, અને પેન્શન સંબંધિત સેવાઓને સમજવામાં સહાય પૂરી પાડશે.

આ પ્રસંગે બોલતા, ગ્રામીણ વિકાસ વિભાગના સચિવ શ્રી રોહિત કંસલે જણાવ્યું હતું કે SHG ચળવળમાં ભાગ લેતા ગ્રામીણ પરિવારોમાં વિશિષ્ટ બચત પેટર્ન, આજીવિકા ચક્ર અને જોખમની પ્રોફાઇલ હોય છે, અને તેથી સામાજિક સુરક્ષા મિશનના ટકાઉ સમૃદ્ધિના મોટા ઉદ્દેશ્યનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ બનવો જોઈએ. 

તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે “સામાજિક સુરક્ષા એ માત્ર નબળાઈ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે નથી; તે પરિવારોને સતત આર્થિક પ્રગતિ કરવાનો આત્મવિશ્વાસ અને સ્થિતિસ્થાપકતા આપવા વિશે પણ છે.”

શ્રી કંસલે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પેન્શન જાગરૂકતા અને નાણાકીય સાક્ષરતા પ્રમાણિકતા, પારદર્શિતા અને વિશ્વાસ પર આધારિત હોવી જોઈએ. તેમણે વધુમાં સુનિશ્ચિત કરવાના મહત્ત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો કે ગ્રામીણ નાગરિકોને સ્પષ્ટ અને પારદર્શક માહિતી મળે જેથી તેઓ તેમની લાંબા ગાળાની નાણાકીય સુરક્ષા વિશે માહિતગાર નિર્ણયો લઈ શકે.

સુશ્રી મમતા શંકરે આયુષ્યમાં વધારો અને બદલાતા વસ્તી વિષયક માળખાના સંદર્ભમાં નિવૃત્તિ આયોજનના વધતા મહત્ત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે આશા વ્યક્ત કરી હતી કે આ ભાગીદારી ઔપચારિક નિવૃત્તિ અને સામાજિક-સુરક્ષા પ્રણાલીઓની બહાર રહેલા ગ્રામીણ પરિવારો વચ્ચે નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ (NPS) સહિતના પેન્શન ઉત્પાદનોની જાગરૂકતા અને સ્વીકારમાં નોંધપાત્ર સુધારો કરશે.

આ સહયોગ ડિજિટલ ડેશબોર્ડ્સ અને ડિપાર્ટમેન્ટની પોતાની LoKoS સિસ્ટમ સહિત મોબાઈલ અને વેબ-આધારિત ઉકેલો દ્વારા આઉટરીચ અને નોંધણીના દેખરેખને પણ મજબૂત બનાવશે, જેનાથી ભાગ લેતી સંસ્થાઓ પ્રગતિને ટ્રેક કરી શકશે અને કવરેજમાં રહેલી ખામીઓને ઓળખી શકશે. સમુદાય-સ્તરના આઉટરીચને મોનિટરિંગ અને સેવા વિતરણ માટે યોગ્ય ડિજિટલ પ્રણાલીઓ દ્વારા ટેકો આપવામાં આવશે.

આ MoU બે પૂરક શક્તિઓને એકસાથે લાવે છે: પેન્શન નિયમન અને નિવૃત્તિ-સુરક્ષા પ્રણાલીઓમાં PFRDA ની કુશળતા અને મહિલા જૂથો અને તાલીમબદ્ધ ગ્રાસરૂટ કેડર દ્વારા DAY-NRLM ની અપ્રતિમ સમુદાય પહોંચ. આ ભાગીદારી આ સંસ્થાકીય પહોંચને સમગ્ર ગ્રામીણ ભારતમાં સતત પેન્શન-જાગરૂકતા અને નોંધણીના પ્રયાસમાં પરિવર્તિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ પહેલ મિશનના કમ્યુનિટી કેડરની ભૂમિકામાં એક મહત્વપૂર્ણ ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે - બેન્કિંગ અને આજીવિકા સુધી પહોંચવામાં સુવિધા આપવાથી લઈને ગ્રામીણ પરિવારોને લાંબા ગાળાની નાણાકીય સુરક્ષા અને સ્થિતિસ્થાપકતા બનાવવામાં મદદ કરવા સુધી.

ભારતના ગ્રામીણ પરિવારો વધુને વધુ ઔપચારિક નાણાકીય પ્રણાલીઓમાં ભાગ લઈ રહ્યા છે, પરંતુ બેન્કિંગ સુધીની પહોંચ આપમેળે યોગ્ય નિવૃત્તિ આયોજનમાં પરિણમતી નથી. ખેતી, અસંગઠિત રોજગાર અને નાના સાહસો પર નિર્ભર ઘણા પરિવારો માટે, આવક અનિયમિત હોઈ શકે છે અને આર્થિક આંચકાઓ સામે સંવેદનશીલ હોઈ શકે છે. તેથી જાગરૂકતા કેળવવી અને પ્રારંભિક, માહિતગાર પેન્શન ભાગીદારીને પ્રોત્સાહિત કરવી એ સામાજિક પરિવારની નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતાનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટક બની શકે છે. તેથી આ પહેલ ગ્રામીણ નાણાકીય સમાવેશના એજન્ડામાં વ્યાપક ફેરફારમાં સિંહફાળો આપશે - નાણાકીય સેવાઓની પહોંચથી લઈને માહિતગાર ભાગીદારી, લાંબા ગાળાની બચત અને નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતા તરફ.

14 સપ્ટેમ્બર 2026 ના રોજ ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયના ગ્રામીણ વિકાસ વિભાગ અને PFRDA વચ્ચે સમજૂતી કરાર (MoU) પર હસ્તાક્ષર.

SM/BS/JD