કેન્દ્રીય ગૃહ અને સહકારિતા મંત્રી શ્રી અમિત શાહે આજે મુંબઈમાં મુખ્ય અતિથિ તરીકે હિન્દી દિવસ 2026 અને 6ઠ્ઠી અખિલ ભારતીય રાજભાષા પરિષદને સંબોધિત કરી હતી. આ પ્રસંગે મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી શ્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસ, ઉપમુખ્યમંત્રી શ્રી એકનાથ શિંદે અને શ્રીમતી સુનેત્રા પવાર, કેન્દ્રીય ગૃહ રાજ્ય મંત્રી શ્રી નિત્યાનંદ રાય અને શ્રી બંડી સંજય કુમાર અને રાજભાષા વિભાગના સચિવ શ્રીમતી અંશુલી આર્યા સહિત અનેક અગ્રણી મહેમાનો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

હિન્દી દિવસ અને ગણેશ ચતુર્થી પર શુભેચ્છાઓ પાઠવતા કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે આ એક “મણિકાંચન યોગ” છે, એક દુર્લભ અને શુભ સંયોગ છે, કે હિન્દી દિવસ અને ગણેશ ચતુર્થી એક જ દિવસે ઉજવવામાં આવી રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે વિઘ્નહર્તા ભગવાન ગણેશ ભારતીય ભાષાઓના વિકાસનો માર્ગ મોકળો કરશે અને તે માર્ગમાં આવતા વિઘ્નો દૂર કરશે. આ પ્રસંગે લોકમાન્ય બાળ ગંગાધર તિલકને યાદ કરતા શ્રી શાહે કહ્યું કે મહારાષ્ટ્રમાં ગણેશ ઉત્સવની સાર્વજનિક ઉજવણી લોકમાન્ય બાળ ગંગાધર તિલક મહારાજ દ્વારા 1893માં શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેમણે કહ્યું કે તિલક મહારાજે દેશની નાડીને યોગ્ય રીતે ઓળખી હતી. તેઓ ઊંડાણપૂર્વક સમજતા હતા કે ભારતમાં જાગૃતિ અને સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ માત્ર તેની સંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસ દ્વારા જ ઉત્પન્ન કરી શકાય છે. તેથી, તેમણે ગણેશ ઉત્સવ અને છત્રપતિ શિવાજી મહારાજની જન્મજયંતિની ઉજવણી શરૂ કરી. તેમણે કહ્યું કે ટૂંક સમયમાં જ આ બંને તહેવારો સમગ્ર દેશમાં ઉજવવાનું શરૂ થઈ ગયું. આ બે તહેવારોએ અંગ્રેજો માટે ભારે ચિંતા ઊભી કરી હતી. આ તહેવારો દ્વારા તિલક મહારાજે લોકોમાં દેશભક્તિનું જબરદસ્ત મોજું ઉત્પન્ન કર્યું હતું. શ્રી શાહે કહ્યું કે મહારાષ્ટ્ર એ પરંપરાઓ અને વ્યાપક વિચારસરણીની ભૂમિ છે. તેમણે કહ્યું કે ભક્તિ આંદોલન દરમિયાન, મહારાષ્ટ્રના અનેક સંતોએ એવી રચનાઓ કરી જેણે સમગ્ર દેશમાં ભક્તિ આંદોલનને જબરદસ્ત વેગ આપ્યો. તેમણે કહ્યું કે મહારાષ્ટ્ર એ છત્રપતિ શિવાજી મહારાજની ભૂમિ છે, જેમણે "સ્વરાજ, સ્વધર્મ અને સ્વભાષા" — પોતાનું શાસન, પોતાનો ધર્મ અને પોતાની ભાષાને સ્વરાજના મૂળભૂત તત્વો બનાવ્યા. વહીવટમાં મરાઠીને પ્રાધાન્ય આપીને તેમણે પોતાની ભાષામાં શબ્દાવલીનો સમૃદ્ધ ભંડાર ઊભો કર્યો. આ વ્યવસ્થા છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ અને હિંદવી સ્વરાજના યુગ દરમિયાન શાસનનો આધાર બની રહી.

શ્રી અમિત શાહે કહ્યું કે આજે હિન્દી વર્ડ પ્રોસેસિંગ, હિન્દી ટાઇપિંગ અને શોર્ટહેન્ડમાં તાલીમ કાર્યક્રમોનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું. શ્રી શાહે રાજભાષા કીર્તિ પુરસ્કારો અને રાજભાષા ગૌરવ પુરસ્કારો પણ એનાયત કર્યા હતા. તેમણે આ સન્માન મેળવનારા તમામ વિજેતાઓને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા. શ્રી શાહે જણાવ્યું હતું કે આજે 'શિવ અનાદિ હૈં, અનંત હૈં', 'ભારતીય જ્ઞાન તંત્ર: સ્રોત ઔર સ્વરૂપ', 'અંધેરોં સે ઉજાલોં તક', રાજભાષા વિભાગના સામાયિક 'રાજભાષા ભારતી' નો રાષ્ટ્રીય ગીત 'વંદે માતરમ' પર કેન્દ્રિત એક વિશેષ સ્મારક અંક, અને '150 ચેપ્ટર્સ ઓફ વંદે માતરમ' જેવા પ્રકાશનો બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી શ્રી અમિત શાહે કહ્યું કે “વંદે માતરમ” એ કોઈ સામાન્ય ગીત નથી. તીવ્ર ગુલામીના સમયગાળા દરમિયાન ભારતીય ચેતનાને જગાડવાનો બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયનો આ એક મહાન પ્રયાસ હતો. તેમની કવિતા દ્વારા, તેમણે ભારતની સુતેલી ચેતનાને ઉજાગર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. "આનંદમઠ" માં લખાયેલું તેમનું ગીત "વંદે માતરમ", ટૂંક સમયમાં જ સમગ્ર ભારતમાં સ્વતંત્રતાની ઘોષણા બની ગયું. "વંદે માતરમ" ના આહ્વાન દ્વારા, બંકિમચંદ્રે માત્ર સ્વતંત્રતા માટેની ઊંડી તડપ અને તીવ્ર ઈચ્છા જ નહીં જગાડી પરંતુ ભારતના સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદનો પાયો પણ નાખ્યો. શ્રી શાહે કહ્યું કે દુર્ભાગ્યવશ, "વંદે માતરમ" ને પછીથી ભાગોમાં વહેંચી દેવામાં આવ્યું. આઝાદી પછી પણ, સંસદને તેના પૂર્ણ સ્વરૂપમાં સ્વીકારતા લગભગ 80 વર્ષ લાગ્યા. તેમણે કહ્યું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી એવા નેતા છે જેમણે સરકારી કાર્યક્રમોમાં "વંદે માતરમ" ને ફરીથી તેના પૂર્ણ સ્વરૂપમાં અને તેના પૂર્ણ વૈભવ સાથે ગાવાની પહેલ કરી.

શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે વંદે માતરમના 150મા વર્ષ દરમિયાન છત્રપતિ શિવાજી મહારાજની ભૂમિ પર યોજાઈ રહેલો હિન્દી દિવસનો કાર્યક્રમ આવનારા દિવસોમાં રાજભાષા અને ભારતીય ભાષાઓની યાત્રાને આગળ લઈ જશે. મહારાષ્ટ્રની બહુભાષી સંસ્કૃતિને શ્રદ્ધાંજલિ આપતા શ્રી શાહે કહ્યું કે મરાઠીને અહીં આદર આપવામાં આવે છે અને આપવો જ જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી મરાઠીને શાસ્ત્રીય ભાષાનો દરજ્જો આપનારા પ્રથમ વ્યક્તિ હતા. મહારાષ્ટ્રમાં કોંકણી, ગુજરાતી, સિંધી, હિન્દી, કન્નડ, વારલી અને અન્ય અનેક ભાષાઓનો પણ વિકાસ થયો છે અને આદર તથા માન્યતા મળી છે. તેમણે કહ્યું કે મહારાષ્ટ્ર એ સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ બહુભાષી રાજ્ય છે. તેમણે મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી અને ઉપમુખ્યમંત્રીઓને રાજ્ય વહીવટમાં એક સમાવેશી વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવા બદલ અભિનંદન પણ આપ્યા જે દરેકને સ્વીકારે છે.

આચાર્ય વિનોબા ભાવેને ટાંકતા કેન્દ્રીય ગૃહ અને સહકારિતા મંત્રીએ કહ્યું, “જો મેં હિન્દીનો સહારો ન લીધો હોત, તો હું કાશ્મીર, આસામ અને કેરળના દરેક ગામમાં લોકો સુધી ભૂદાન અને ગ્રામદાનનો ક્રાંતિકારી સંદેશ પહોંચાડી શક્યો ન હોત. જો મેં બીજી ભાષા પર આધાર રાખ્યો હોત, તો હું ગામડાઓમાં કામ જ ન કરી શક્યો હોત. એ રાજભાષા જ હતી જેણે મને દરેક ગામ સાથે સંવાદ કરતા શીખવ્યું.” ગૃહ મંત્રીએ કહ્યું કે રાજભાષાનો દેશની તમામ ભાષાઓ સાથે આ સંબંધ છે કારણ કે આ બધી ભાષાઓ સદીઓથી ભારતની રોજિંદી બોલચાલનો ભાગ રહી છે અને સેંકડો વર્ષોથી પરસ્પર વ્યવહારમાં રહી છે. તેમણે કહ્યું કે તેઓ પોતે ગુજરાતમાંથી આવે છે, જ્યાં ગુજરાતી બોલાય છે, હિન્દી નહીં. છતાં, જ્યારે તેમને રાષ્ટ્રીય સ્તરે કામ કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી, ત્યારે તેમને સમગ્ર દેશમાં કામ કરવામાં કોઈ મુશ્કેલી પડી નથી કારણ કે તેઓ હિન્દી સમજે છે અને બોલે છે. તેમણે કહ્યું કે રાજભાષાએ તેમને સમગ્ર દેશમાં કામ કરવાની જબરદસ્ત તક આપી.

શ્રી અમિત શાહે કહ્યું કે મહારાષ્ટ્ર એ વીર સાવરકરની ભૂમિ છે. સાવરકર તેમના સમયના સૌથી વિદ્વાન ભાષાશાસ્ત્રીઓમાંના એક હતા. તેમણે એવા ઘણા શબ્દો ઘડ્યા જે અગાઉ ભારતીય ભાષાઓમાં અસ્તિત્વમાં ન હતા. આ તમામ શબ્દો મરાઠી, રાજભાષા અને અન્ય ભારતીય ભાષાઓમાં સરળતાથી સ્વીકારવામાં આવ્યા. તેમણે તિલકના લખાણોમાં વ્યક્ત થયેલા વિચારોને આત્મસાત કરીને મરાઠી ભાષાને શુદ્ધ કરવાનું પણ કામ કર્યું. શ્રી શાહે કહ્યું કે રાજભાષા વિભાગે ઓનલાઇન શબ્દકોશ “હિન્દી શબ્દ-સિંધુ” માં તેમણે સુધારેલા તમામ શબ્દોને સ્વીકારીને વીર સાવરકરનું સન્માન કર્યું છે. તેમણે કહ્યું કે બંધારણના ઘડવૈયાઓએ 14 સપ્ટેમ્બર 1949ના રોજ વિચારપૂર્વક અને સમજી-વિચારીને હિન્દીને રાજભાષા તરીકે અપનાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો. શ્રી શાહે કહ્યું કે શ્રી નરેન્દ્ર મોદી પ્રધાનમંત્રી બન્યા ત્યારથી રાજભાષા વિભાગે અનેક સીમાચિહ્નો હાસલ કર્યા છે. તેમણે કહ્યું કે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ દ્વારા સૌથી મોટી પહેલ કરવામાં આવી હતી. પ્રધાનમંત્રી મોદીએ પ્રાથમિક શિક્ષણમાં માતૃભાષામાં શિક્ષણ મેળવવું ફરજિયાત બનાવ્યું છે. પોતાની માતૃભાષા શીખ્યા વિના કોઈ પણ બાળક પૂર્ણ વ્યક્તિ બની શકતું નથી કારણ કે માતાનો સ્નેહ અને બહેન કે ભાઈનો પ્રેમ પોતાની માતૃભાષા વિના પૂરી રીતે સમજી શકાતો નથી. પોતાની જમીન, ભાષા, શ્રદ્ધા, પરંપરાઓ, સંસ્કૃતિ અને મૂલ્યો પ્રત્યેનો લગાવ માતૃભાષા દ્વારા જ શક્ય છે. તેથી, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ પ્રાથમિક શિક્ષણમાં માતૃભાષા ફરજિયાત કરી છે. શ્રી અમિત શાહે કહ્યું કે બાળક પોતાની માતૃભાષા શીખ્યા પછી જ પ્રગતિ કરી શકે છે. વિચારવાની પ્રક્રિયા માતૃભાષામાં શરૂ થાય છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાની માતૃભાષામાં વિચારે છે, વિશ્લેષણ કરે છે અને નિર્ણયો લે છે, ત્યારે તેમ કરવાથી વધુ સારું વિચારવું, વધુ સારું વિશ્લેષણ અને વધુ સારા નિર્ણયો લેવાય છે. શ્રી શાહે કહ્યું કે, આની સાથે જ પ્રધાનમંત્રી મોદીએ બીજી એક ભારતીય ભાષા શીખવાનું પણ ફરજિયાત બનાવ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે જેઓ ભારતીય ભાષાઓ શીખવાનો વિરોધ કરે છે તેઓને ખ્યાલ નથી કે તેઓ કેવડી મોટી ભૂલ કરી રહ્યા છે. બાળકોએ ભારતીય ભાષાઓ શીખવી જોઈએ. બીજી ભારતીય ભાષા શીખવાનો અર્થ એ છે કે બાળક આપમેળે “એક ભારત, શ્રેષ્ઠ ભારત” ના લક્ષ્ય સાથે જોડાઈ જશે. પોતાની માતૃભાષા શીખવાની સાથે જો બાળકો બીજી ભારતીય ભાષા શીખશે, તો તેઓ આપમેળે તેમની ભારતીય ઓળખ સાથે જોડાઈ જશે અને સંકુચિત વિચારસરણીમાંથી મુક્ત થઈને ભારત પ્રત્યે સમર્પિત સાચા નાગરિક બનશે. તેમણે કહ્યું કે સરકાર ભારતની દરેક ભાષાને સમૃદ્ધ બનાવવા માંગે છે.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે 2019માં નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું કે અખિલ ભારતીય રાજભાષા પરિષદ માત્ર દિલ્હી પૂરતી સીમિત નહીં રહે પરંતુ રોટેશનલ ધોરણે દેશના વિવિધ રાજ્યોમાં આયોજિત કરવામાં આવશે. ત્યારથી, આજની ઇવેન્ટ 6ઠ્ઠી પરિષદ અંકિત કરે છે. તેમણે કહ્યું કે પ્રધાનમંત્રી મોદીજીના નેતૃત્વ હેઠળ, 2019 થી રાષ્ટ્રપતિજીને રાજભાષા સમિતિના અહેવાલોના ચાર ભાગ સબમિટ કરવામાં આવ્યા છે. અત્યાર સુધીમાં કુલ 13 ભાગ પૂર્ણ થયા છે, જેમાંથી ચાર મોદીના કાર્યકાળ દરમિયાન થયા છે. તેમણે કહ્યું કે જ્યારે પણ પ્રધાનમંત્રી મોદી કોઈ મોટા વૈશ્વિક મંચ પર કે અન્ય દેશની યાત્રા પર ગયા છે અને ભાષણ આપ્યું છે, ત્યારે તેમણે રાજભાષા અને ભારતીય ભાષાઓમાં વાત કરી છે. મોટા વૈશ્વિક મંચો પર દેશના પ્રધાનમંત્રીને વિદેશી ભાષાને બદલે પોતાની ભાષામાં બોલતા સાંભળીને દરેક ભારતીય ગૌરવથી ભરાઈ જાય છે. પ્રધાનમંત્રી મોદીએ અનેક દેશોની યુનિવર્સિટીઓમાં રાજભાષાના અધ્યાપનની સુવિધા પણ પૂરી પાડી છે. ભારત સરકારના 5 લાખથી વધુ કર્મચારીઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે. એઆઈ (AI)-આધારિત “કંઠસ્થ 2.0” પ્લેટફોર્મ 5 કરોડથી વધુ વાક્યો સાથે વિદેશીઓ માટે પણ ખુલ્લું મુકવામાં આવ્યું છે.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે લીલા રાજભાષા અને લીલા પ્રવાહ (LILA – લીલા: આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ દ્વારા ભારતીય ભાષાઓ શીખો) ના ખૂબ જ સારા પરિણામો આવ્યા છે. 51,000 શબ્દોથી શરૂ થયેલો “હિન્દી શબ્દ-સિંધુ” શબ્દકોશ હવે વધીને 800,000 શબ્દો સુધી પહોંચી ગયો છે. તેમણે કહ્યું કે "હિન્દી શબ્દ-સિંધુ" માં સ્થાનિક ભાષાઓના 50,000 થી વધુ શબ્દોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, જેનાથી હિન્દી વધુ લોકપ્રિય અને અનુકૂળ બની છે. તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે 2029 સુધીમાં આ શબ્દકોશ વિશ્વનો સૌથી મોટો શબ્દકોશ બની જશે. તેમણે કહ્યું કે જ્યાં પણ હિન્દીમાં ક્ષતિઓ હતી અને કોઈ ચોક્કસ ખ્યાલ માટે કોઈ શબ્દ અસ્તિત્વમાં ન હતો, ત્યાં રાજભાષાને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સ્થાનિક ભાષાઓના 50,000 થી વધુ શબ્દો અપનાવવામાં આવ્યા હતા. જેમાં તમિલ, તેલુગુ, મરાઠી, ગુજરાતી, બંગાળી, ઓડિયા અને અન્ય ભાષાઓનો સમાવેશ થાય છે. દરેક ભાષામાંથી 50,000 થી વધુ શબ્દો "હિન્દી શબ્દ-સિંધુ" માં સમાવવામાં આવ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે રાજભાષા વિભાગે “ભારતી – બહુભાષી અનુવાદ સારથિ” વિકસાવ્યું છે અને “ભારતીય ભાષા વિભાગ” પણ શરૂ કર્યો છે.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે સરકાર ભારતીય ભાષાઓને શાસન અને વિજ્ઞાનની ભાષાઓ બનાવવા, સાહિત્યને સમૃદ્ધ કરવા અને એક વિશાળ સામુહિક ભાષાકીય સંસાધન ઊભું કરવા માટે ભારતીય ભાષાઓને એકબીજા સાથે જોડવા માંગે છે. પછી તે JEE હોય, NEET હોય કે અંડરગ્રેજ્યુએટ પ્રવેશ પરીક્ષા હોય, આ પરીક્ષાઓ હવે 13 ભાષાઓમાં યોજવામાં આવે છે.

શ્રી અમિત શાહે કહ્યું કે તેઓ ભાષાઓ વચ્ચે વિવાદ ઊભો કરવાનો પ્રયાસ કરનારાઓને કહેવા માંગશે કે બાળક માત્ર તેની માતૃભાષા દ્વારા જ ભારતને સાચા અર્થમાં સમજી શકે છે. જો બાળક વિદેશી ભાષા દ્વારા ભારતને સમજવાનો પ્રયાસ કરશે તો તેને ગેરસમજ થવાની શક્યતા છે. તેથી, તેમણે સૌને રાજકીય મતભેદો બાજુ પર રાખીને ભારતીય ભાષાઓને પ્રોત્સાહન આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા વિનંતી કરી. તેમણે કહ્યું કે લાલ કિલ્લાની પરોઢ પરથી પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા દેશના લોકોને આપવામાં આવેલા “પંચ પ્રાણ” માં ભારતને ગુલામીની માનસિકતામાંથી મુક્ત કરવાનો સંકલ્પ સામેલ છે.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રીએ કહ્યું કે, જ્યારે ભાષાઓની વાત આવે છે, ત્યારે ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરથી મોટું કોઈ વ્યક્તિત્વ હોઈ ન શકે. તેમણે કહ્યું હતું કે, “ભારતીય સંસ્કૃતિ અને ભારતીય સાહિત્ય એ સો પાંખડીઓવાળા સંપૂર્ણ રીતે વિકસિત કમળ જેવા છે, જેની દરેક પાંખડી આપણી પ્રાદેશિક ભાષાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. એક પણ પાંખડીનો વિનાશ કમળની સુંદરતાને નષ્ટ કરશે. પ્રાદેશિક ભાષાઓને પોતપોતાના પ્રાંતોમાં રાણીઓ તરીકે રહેવા દો, જ્યારે હિન્દી, આ બધી ભાષાઓ વચ્ચેના કેન્દ્રીય રત્ન તરીકે, આ સો પાંખડીઓવાળા કમળની સુંદરતા વધારતી રહે.” શ્રી અમિત શાહે કહ્યું કે કવિ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે ખૂબ વિચારપૂર્વક આ અવલોકન કર્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે ભારતની ભાષાઓ ચોક્કસપણે અલગ-અલગ સુરો હોઈ શકે છે, પરંતુ ગીત એક છે, દેશભક્તિનું ગીત એક છે અને આપણી સંસ્કૃતિનું ગીત એક છે. અનેક ભાષાઓ હોવા સામે કોઈ વાંધો નથી. ભાવના ભારતીય રહેવી જોઈએ. અનેક બોલીઓ હોઈ શકે છે, પરંતુ ભારતનો અવાજ એક જ રહેવો જોઈએ.

SM/BS/JD