સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરિટી (CCPA) એ કાયદા હેઠળ જરૂરી સત્તાવાર નિયમનકારી સુરક્ષાત્મક ઉપાયો વિના પોતાના ઇ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ પર એમોનિયમ નાઇટ્રેટનું ઓનલાઇન લિસ્ટિંગ, હોસ્ટિંગ, જાહેરાત અને વેચાણ સુવિધાજનક બનાવવા બદલ ડાયલ4ટ્રેડ ટેકનોલોજીસ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ પર ₹10 લાખનો દંડ ફટકાર્યો છે. આ અંતિમ આદેશ ચીફ કમિશનર શ્રીમતી નિધિ ખરે અને કમિશનર શ્રી અનુપમ મિશ્રાની આગેવાની હેઠળ CCPA દ્વારા ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 ની કલમ 10, 20 અને 21 હેઠળ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.

CCPA એ ડાયલ4ટ્રેડને તેના પ્લેટફોર્મ પર એમોનિયમ નાઇટ્રેટ, અથવા વિસ્ફોટક અધિનિયમ, 1884 હેઠળ વિસ્ફોટક તરીકે વર્ગીકૃત કરાયેલા અન્ય કોઈપણ પદાર્થનું લિસ્ટિંગ, હોસ્ટિંગ, જાહેરાત અથવા વેચાણની સુવિધા તાત્કાલિક અસરથી બંધ કરવા નિર્દેશ આપ્યો છે.

CCPAએ ફરજિયાત જાહેરાતો અને ચકાસણીનો અભાવ શોધી કાઢ્યો

પ્લેટફોર્મની તપાસ દરમિયાન, CCPA એ શોધી કાઢ્યું કે એમોનિયમ નાઇટ્રેટ પર્યાપ્ત સુરક્ષાત્મક ઉપાયો વિના લિસ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું અને ખરીદી માટે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યું હતું, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• વેચનારની માન્ય PESO (પેટ્રોલિયમ અને વિસ્ફોટક સુરક્ષા સંગઠન) લાઇસન્સ વિગતોની જાહેરાત.
• ખરીદી કરતા પહેલા ખરીદનારની ઓળખ અને લાઇસન્સ પ્રાપ્ત સ્થિતિની ચકાસણી.
• એમોનિયમ નાઇટ્રેટ નિયમો, 2012 હેઠળ જરૂરી ટ્રાન્ઝેક્શન્સની ટ્રેસેબિલિટી (શોધક્ષમતા) સુનિશ્ચિત કરવા માટેની પદ્ધતિઓ.
• પદાર્થ ધરાવવા અને તેના ઉપયોગ પરના કાનૂની નિયંત્રણો તથા બિનઅધિકૃત કબજાના પરિણામો અંગેની સાવચેતીઓ.

આ લિસ્ટિંગ સાથે વિસ્ફોટ અને બ્લાસ્ટની અસરો દર્શાવતી છબીઓ (ઈમેજીસ) પણ હતી. CCPA એ અવલોકન કર્યું કે આવી છબીઓ પ્રોડક્ટના જોખમી અને નિયંત્રિત સ્વરૂપને દર્શાવવાને બદલે તેના તરફ ધ્યાન આકર્ષિત કરે તેવી શક્યતા વધુ હતી.

CCPAએ ચુકાદો આપ્યો કે ડિજિટલ માર્કેટપ્લેસ પર હોસ્ટ કરાયેલ અને ઇન્ટરનેટ પર જનતા સુધી પહોંચાડાયેલ પ્રોડક્ટ લિસ્ટિંગ ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 ની કલમ 2(1) હેઠળ "જાહેરાત" ની વ્યાખ્યામાં આવે છે. ઓથોરિટીએ વધુમાં જણાવ્યું કે વપરાશકર્તાઓને માહિતગાર કર્યા વિના કે તેની કાયદેસર ખરીદી માટે નિર્ધારિત લાઇસન્સની જરૂર હોય છે, સામાન્ય ઉપભોક્તા ઉત્પાદનની જેમ વેચાણ માટે નિયંત્રિત વિસ્ફોટક પદાર્થ રજૂ કરવો એ અધિનિયમની કલમ 2(28) અને 2(47) હેઠળ ભ્રામક જાહેરાત અને અયોગ્ય વેપાર પદ્ધતિ (અનફેર ટ્રેડ પ્રેક્ટિસ) સમાન છે.

ડાયલ4ટ્રેડે દાવો કર્યો હતો કે તે બિઝનેસ-ટુ-બિઝનેસ (B2B) માર્કેટપ્લેસ મધ્યસ્થી તરીકે કામ કરે છે અને થર્ડ-પાર્ટી વિક્રેતાઓ દ્વારા અપલોડ કરાયેલા લિસ્ટિંગ માટે તેને જવાબદાર ઠેરવવું જોઈએ નહીં. CCPA એ આ દાવાને ફગાવી દીધો હતો અને નોંધ્યું હતું કે પ્લેટફોર્મે સિંગલ યુનિટ જેટલી ઓછી માત્રામાં પદાર્થ ખરીદવાની મંજૂરી આપી હતી અને તેમાં ન્યૂનતમ ઓર્ડર જથ્થો (મિનિમમ ઓર્ડર ક્વોન્ટિટી) અથવા સંસ્થાકીય-ખરીદનારની ચકાસણી પદ્ધતિઓ નહોતી જે સામાન્ય રીતે B2B મોડેલ સાથે જોડાયેલી હોય છે.

CCPA એ એવો પણ ચુકાદો આપ્યો હતો કે કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન (ઈ-કોમર્સ) રૂલ્સ, 2020 માર્કેટપ્લેસ ઈ-કોમર્સ એન્ટિટીઝને લાગુ પડે છે, ભલે પ્લેટફોર્મ તેના બિઝનેસ મોડેલને ગમે તે રીતે વર્ણવતું હોય.

CCPA એ ઇન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટ, 2000 ની કલમ 79 હેઠળ મધ્યસ્થી સેફ-હાર્બર પ્રોટેક્શન પર ડાયલ4ટ્રેડના નિર્ભરતાની પણ તપાસ કરી હતી. ઓથોરિટીએ અવલોકન કર્યું કે આવું રક્ષણ નિર્ધારિત ડ્યુ-ડિલિજન્સ (યોગ્ય સાવચેતી) જરૂરિયાતોના પાલનને આધીન છે. તેને જાણવા મળ્યું કે નિયંત્રિત અને જોખમી પદાર્થોના કિસ્સામાં લિસ્ટિંગ સમયે ચકાસણી કરવાને બદલે માત્ર શોધાયા પછી લિસ્ટિંગને પ્રતિક્રિયાત્મક રીતે હટાવવા પર આધારિત પાલન પદ્ધતિ અપૂરતી હતી.

CCPA એ એ પણ નોંધ્યું કે ડાયલ4ટ્રેડ પાસે વિક્રેતાઓને બ્લોક કરવાની અને તેના પ્લેટફોર્મ પરથી પ્રોડક્ટ્સને ડીલિસ્ટ કરવાની ક્ષમતા હતી, જે દર્શાવે છે કે પ્લેટફોર્મે તેના પર હોસ્ટ કરાયેલી સામગ્રી પર નિયંત્રણ રાખ્યું હતું.

ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સની ક્ષેત્રવ્યાપી (સેક્ટર-વાઇડ) તપાસ

ડાયલ4ટ્રેડ સામેની કાર્યવાહી એ જોખમી રસાયણો, વિસ્ફોટક પદાર્થો અને સંબંધિત પ્રીકર્સર્સના બિનઅધિકૃત ઓનલાઇન વેચાણ અંગે ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સની CCPA ની ચાલુ તપાસનો એક ભાગ છે. તપાસ હેઠળના પદાર્થોમાં એમોનિયમ નાઇટ્રેટ, ગન પાવડર, પિક્રિક એસિડ અને પેન્ટાએરીથ્રિટોલ ટેટ્રાનિટ્રેટ (PETN) નો સમાવેશ થાય છે.

આ બાબત હાલમાં નીચેના પ્લેટફોર્મ્સના સંદર્ભમાં તપાસ હેઠળ છે:

• ઇન્ડિયા માર્ટ (India MART)
• જસ્ટડાયલ (Justdial)
• સિગ્મા-એલ્ડ્રિચ ઇન્ડિયા (Sigma-Aldrich India)
• એક્સપોર્ટર્સ ઇન્ડિયા (Exporters India)
• આઇબાયકેમિકલ્સ (Ibuychemikals)
• આલ્ફા કેમિકા (Alpha Chemika)
• ટ્રેડઇન્ડિયા (TradeIndia)

CCPA એ ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા યોગ્ય સાવચેતી (ડ્યુ-ડિલિજન્સ) ની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો

CCPA એ નોંધ્યું હતું કે એમોનિયમ નાઇટ્રેટ એ નિયંત્રિત પદાર્થ છે જેનું નિર્ધારિત સુરક્ષાત્મક ઉપાયો વિના બિનઅધિકૃત વેચાણ અથવા કબજો જાહેર સુરક્ષા માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે. ઓથોરિટીએ પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે ઉપભોક્તાઓ ઓનલાઇન ખરીદી કરતી વખતે પ્રોડક્ટ લિસ્ટિંગ અને વર્ણનો પર આધાર રાખે છે અને નિયંત્રિત ઉત્પાદનો સાથે કામ કરતી વખતે ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સે યોગ્ય સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.

CCPA એ ગ્રાહક અધિકારોનું રક્ષણ કરવા, અયોગ્ય વેપાર પદ્ધતિઓને રોકવા અને ખાસ કરીને નિયંત્રિત અને જોખમી ઉત્પાદનોના સંબંધમાં ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા નિયમોનું પાલન મજબૂત કરવા માટે તેની પ્રતિબદ્ધતાની પુનઃપુષ્ટિ કરી હતી.

અંતિમ આદેશ CCPA വെબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ છે: https://ccpa.doca.gov.in/

SM/BS/JD