કાપડ મંત્રાલય 7 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રપતિ ભવન કલ્ચરલ સેન્ટર (RBCC) ખાતે 12મા રાષ્ટ્રીય હાથવણાટ દિવસની ઉજવણી કરશે. આ પ્રસંગે સરકાર ભારતની સમૃદ્ધ હાથવણાટ ધરોહરના સંરક્ષણ, પ્રોત્સાહન અને સશક્તિકરણ પ્રત્યેની પોતાની પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃપુષ્ટિ કરશે તેમજ દેશના સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક વિકાસમાં દેશના હાથવણાટ વણકર સમુદાયના અમૂલ્ય યોગદાનને માન્યતા આપશે.

ભારતના માનનીય રાષ્ટ્રપતિ શ્રીમતી દ્રૌપદી મુર્મુ મુખ્ય અતિથિ તરીકે ઉજવણીમાં હાજરી આપશે અને સંત કબીર હાથવણાટ પુરસ્કાર તથા રાષ્ટ્રીય હાથવણાટ પુરસ્કાર 2025 પ્રદાન કરશે. આ સમારોહમાં કેન્દ્રીય કાપડ મંત્રી શ્રી ગિરિરાજ સિંહ, કેન્દ્રીય કાપડ રાજ્ય મંત્રી શ્રી પબિત્રા માર્ગેરિટા, સચિવ (કાપડ) શ્રીમતી નીલમ શમી રાવ, ડેવલપમેન્ટ કમિશનર (હાથવણાટ) ડો. એમ. બીના, સંસદસભ્યો, સરકારના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, હાથવણાટ ઉદ્યોગના પ્રતિનિધિઓ, માસ્ટર વિવર્સ, ડિઝાઇનર્સ, નિકાસકારો, કારીગરો, સંત કબીર અને રાષ્ટ્રીય હાથવણાટ પુરસ્કાર વિજેતાઓ તથા દેશભરમાંથી અન્ય પ્રતિષ્ઠિત મહેમાનો ઉપસ્થિત રહેશે.

આ ઉજવણીનું એક મુખ્ય આકર્ષણ 22 પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારો એનાયત કરવાનું રહેશે, જેમાં 3 સંત કબીર હાથવણાટ પુરસ્કારો અને 19 રાષ્ટ્રીય હાથવણાટ પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે, જે વણાટ, નવીનતા, ડિઝાઇન વિકાસ, માર્કેટિંગ પહેલ, સ્ટાર્ટ-અપ સાહસો અને હાથવણાટ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલી પ્રોડ્યુસર કંપનીઓમાં ઉત્કૃષ્ટ સિદ્ધિઓને માન્યતા આપે છે. નેશનલ હેન્ડલૂમ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (NHDP) ના હેન્ડલૂમ માર્કેટિંગ આસિસ્ટન્સ (HMA) ઘટક હેઠળ સ્થાપિત, આ પુરસ્કારો ભારતના હાથવણાટ ઇકોસિસ્ટમમાં શ્રેષ્ઠતા માટે સર્વોચ્ચ રાષ્ટ્રીય માન્યતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

સંત કબીર હાથવણાટ પુરસ્કાર, હાથવણાટ વણકરો માટે દેશનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર, ભારતની વણાટ પરંપરાઓને જાળવવા અને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે અસાધારણ કારીગરી, આજીવન સમર્પણ અને સતત યોગદાનને માન્યતા આપે છે. રાષ્ટ્રીય હાથવણાટ પુરસ્કાર એવા હાથવણાટ વણકરો અને અન્ય હિતધારકોને સન્માનિત કરે છે જેમણે પરંપરાગત કૌશલ્યોને જાળવી રાખીને અને આધુનિક તકનીકોને અપનાવીને ઉત્કૃષ્ટ સર્જનાત્મકતા, ગુણવત્તા, નવીનતા અને શ્રેષ્ઠતા દર્શાવી છે. હાથવણાટ ક્ષેત્રના તમામ વિભાગોમાં પારદર્શિતા, ઉદ્દેશ્યતા અને શ્રેષ્ઠતાની માન્યતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે નિષ્ણાત સમિતિઓનો સમાવેશ કરતી સખત મલ્ટી-લેવલ મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા દ્વારા પુરસ્કાર વિજેતાઓની પસંદગી કરવામાં આવે છે.

આ ઉજવણી દરમિયાન ભારતની સમૃદ્ધ અને વૈવિધ્યસભર હાથવણાટ વણાટ પરંપરાઓની ઉજવણી કરતી ચાર યાદગાર ટપાલ ટિકિટો પણ બહાર પાડવામાં આવશે. સમારોહ દરમિયાન બે પ્રકાશનો, "Earth. Root. Thread – Aal Dyed Handloom Textiles of Central India" અને હેન્ડલૂમ એવોર્ડ્સ બુક 2025નું પણ વિમોચન કરવામાં આવશે. કાર્યક્રમની સાથે પુરસ્કાર વિજેતા હાથવણાટ ઉત્પાદનોનું પ્રદર્શન યોજવામાં આવશે, જ્યારે પરંપરાગત કાની વણાટ અને વોલ હેંગિંગ વણાટના જીવંત પ્રદર્શનો મુલાકાતીઓને ભારતની હાથવણાટ પરંપરાઓની વિવિધતા, કલાત્મકતા અને કારીગરીની ઝાંખી કરાવશે.

રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ ઉપરાંત, રાષ્ટ્રીય હાથવણાટ દિવસને ચિહ્નિત કરવા અને દેશની ગતિશીલ હાથવણાટ પરંપરાઓની ઉજવણી કરવા માટે દેશભરમાં પ્રદર્શનો, ડિઝાઇનર કોન્ક્લેવ, IIHT કોન્ક્લેવ અને અન્ય પ્રમોશનલ પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
ભારતનું હાથવણાટ ક્ષેત્ર ટકાઉ ગ્રામીણ રોજગારીના દેશના સૌથી મોટા સ્ત્રોતોમાંથી એક છે, જે 35 લાખથી વધુ લોકોની આજીવિકાને ટેકો આપે છે, જેમાં મહિલાઓનો હિસ્સો 70 ટકાથી વધુ છે. ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં તેના નોંધપાત્ર યોગદાન ઉપરાંત, આ ક્ષેત્ર ભારતની સમૃદ્ધ કાપડ વિરાસતનું રક્ષક અને પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ ઉત્પાદન પદ્ધતિઓમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપનારું બની રહ્યું છે.

દર વર્ષે 7 ઓગસ્ટે ઉજવવામાં આવતો રાષ્ટ્રીય હાથવણાટ દિવસ 7 ઓગસ્ટ 1905ના રોજ શરૂ કરાયેલા સ્વદેશી ચળવળની યાદ અપાવે છે, જેણે સ્વદેશી ઉદ્યોગો અને ભારતના હાથવણાટ ક્ષેત્રને નવો વેગ આપ્યો હતો. 2015 માં તેની શરૂઆત થઈ ત્યારથી, આ ઉજવણી ભારતના હાથવણાટ વણકરોની કલાત્મકતા, કૌશલ્ય અને સમર્પણની ઉજવણી કરે છે, જ્યારે હાથવણાટ ક્ષેત્રની જાળવણી, પ્રોત્સાહન અને ટકાઉ વિકાસ માટે સરકારની કટિબદ્ધતાની પુનરોચ્ચાર કરે છે.

(2025 માટે સંત કબીર અને રાષ્ટ્રીય હાથવણાટ  પુરસ્કાર વિજેતાઓની યાદી)

SM/BS/GP/JT