કેન્દ્રીય પંચાયતી રાજ અને મત્સ્યોદ્યોગ, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રી, શ્રી રાજીવ રંજન સિંહ ઉર્ફે લાલન સિંહે કૃષિ ભવન, નવી દિલ્હી ખાતે આયોજિત એક સમારોહમાં આત્મનિર્ભર પંચાયત પ્રોગ્રામ, સમર્થ પંચાયત પોર્ટલ લોન્ચ કર્યું અને પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ માટે મોડેલ OSR (પોતાના આવકના સ્ત્રોત) નિયમો બહાર પાડ્યા. આ પ્રસંગે, કેન્દ્રીય મંત્રીને 'પંચાયત એડવાન્સમેન્ટ ઇન્ડેક્સ (PAI) – ડેટા ડ્રાઇવન ગવર્નન્સ ફોર વિકસિત ભારત' માટે નેશનલ એવોર્ડ્સ ફોર ઈ-ગવર્નન્સ (NAeG) 2026 હેઠળ મંત્રાલયને એનાયત કરાયેલ ગોલ્ડ એવોર્ડની ટ્રોફી અને પ્રમાણપત્ર પણ અર્પણ કરવામાં આવ્યા હતા. પંચાયતી રાજ રાજ્ય મંત્રી પ્રો. એસ. પી. સિંહ બઘેલ, પંચાયતી રાજ મંત્રાલયના સચિવ શ્રી વિવેક ભારદ્વાજ અને મંત્રાલયના અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓ પણ આ પ્રસંગે ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

આ પ્રસંગે બોલતા, શ્રી રાજીવ રંજન સિંહે જણાવ્યું હતું કે વિકસિત ભારત @2047 ના વિઝનને અનુરૂપ, આત્મનિર્ભર પંચાયત પ્રોગ્રામ, સમર્થ પંચાયત પોર્ટલ અને મોડેલ OSR નિયમો આર્થિક રીતે સશક્ત, ટેકનોલોજીથી સજ્જ અને આત્મનિર્ભર પંચાયતોના નિર્માણ તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું દર્શાવે છે. તેમણે કહ્યું કે પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ ભારતની લોકશાહી અને વિકાસયાત્રાના કેન્દ્રમાં છે. ડિજિટલ સાધનો અને કાયમી આવકના સ્ત્રોતો વડે તેમને મજબૂત કરવાથી જમીની સ્તરના શાસનમાં સુધારો થશે અને સર્વસમાવેશી ગ્રામીણ વિકાસને વેગ મળશે. કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે આત્મનિર્ભર પંચાયત પ્રોગ્રામ પંચાયતોને સ્થાનિક સંપત્તિઓ અને તકો ઓળખવા તથા તેને કાયમી આવક ઊભી કરતા પ્રોજેક્ટ્સમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે સક્ષમ બનાવશે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, સમર્થ પંચાયત પોર્ટલ પંચાયતની આવકના સીમલેસ અને પારદર્શક કરવેરા, ચુકવણીઓ અને દેખરેખની સુવિધા આપશે. કેન્દ્રીય મંત્રીએ અવલોકન કર્યું કે આ પહેલો પોતાના આવકના સ્ત્રોત (OSR) ને મજબૂત કરવા અંગે સોળમા નાણા પંચની ભલામણો સાથે સુસંગત છે. શ્રી સિંહે PRIs અને RLBs ના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ અને પદાધિકારીઓને આગ્રહ કર્યો હતો કે તેઓ પારદર્શિતા વધારવા, સહભાગી લોકશાહીને મજબૂત કરવા અને જમીની સ્તરે નાગરિક-કેન્દ્રી શાસનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આ પહેલોનો અસરકારક ઉપયોગ કરે.

આત્મનિર્ભર પંચાયત પ્રોગ્રામ

આત્મનિર્ભર પંચાયત પ્રોગ્રામ એ પંચાયતી રાજ મંત્રાલયની એક અનોખી પહેલ છે જે ગ્રામ પંચાયતો અને બ્લોક પંચાયતોને સ્થાનિક સંપત્તિઓ અને તકો ઓળખવા અને મંત્રાલયના સમર્પિત તકનીકી સમર્થન સાથે, તેમને બેંકેબલ, આવક ઊભી કરતા પ્રોજેક્ટ્સમાં વિકસાવવા માટે સક્ષમ બનાવે છે જે કાયમી OSR નું નિર્માણ કરે છે. પબ્લિક પ્રાઇવેટ પાર્ટનરશિપ (PPP), કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (CSR) યોગદાન, અન્ય યોજનાઓ સાથે સંકલન અને બેંક ફાઇનાન્સ દ્વારા નાણાકીય સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે, જેમાં નાબાર્ડ (NABARD) અને હુડકો (HUDCO) સંસ્થાકીય ભાગીદારો તરીકે સામેલ છે. ચાર વર્ષમાં કુલ 350 પ્રોજેક્ટ્સ વિકસાવવાના છે, જેમાં પ્રથમ વર્ષમાં 50 પ્રોજેક્ટ્સ અને પછીના ત્રણ વર્ષમાં 100-100 પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે. રૂ. 50 લાખનું લઘુત્તમ OSR ધરાવતી ગ્રામ પંચાયતો અને રૂ. 1 કરોડનું લઘુત્તમ OSR ધરાવતી બ્લોક પંચાયતો, જેમાં દરેકની ઓછામાં ઓછી ત્રણ વર્ષની મુદત બાકી હોય, તેઓ અરજી કરવા માટે પાત્ર છે, જેમાં વિશેષ શ્રેણીના રાજ્યો માટે થ્રેશોલ્ડમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી છે. અત્યાર સુધીમાં દસ રાજ્યોના પંચાયત પ્રતિનિધિઓ માટે આ પ્રોગ્રામ અંગે આઉટરીચ વર્કશોપ યોજવામાં આવી છે. વધુ વિગતો માટે મુલાકાત લો: https://egramswaraj.gov.in/atmanibharguidelines.do / Atmanirbhar Panchayat Program

સમર્થ પંચાયત પોર્ટલ

સમર્થ પંચાયત પોર્ટલ એ પંચાયતી રાજ મંત્રાલયની પ્રથમ પ્રકારની ડિજિટલ પહેલ છે જે OSR ના ટેકનોલોજી-સંચાલિત વ્યવસ્થાપન દ્વારા ગ્રામ પંચાયતોની નાણાકીય ક્ષમતાને મજબૂત કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે. એકીકૃત, કન્ફિગરેબલ રાષ્ટ્રીય પ્લેટફોર્મ તરીકે વિકસાવવામાં આવેલ, સમર્થ ગ્રામ પંચાયતોને કરદાતા નોંધણી અને માંગ જનરેશનથી લઈને ઓનલાઈન ચૂકવણી, સંગ્રહ અને રીયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ સુધીની સંપૂર્ણ OSR લાઇફસાયકલને ડિજિટલી રીતે સંચાલિત કરવા સક્ષમ બનાવે છે. આ લોન્ચિંગ સોળમા નાણા પંચની ભલામણોને પરિપૂર્ણ કરે છે, જેણે નાણાકીય ટકાઉપણું સુધારવા માટે PRIs/RLBs ના OSR ને મજબૂત કરવા પર ભાર મૂક્યો છે. છત્તીસગઢ અને હિમાચલ પ્રદેશ આ પોર્ટલ પર પહેલાથી જ ઓનબોર્ડ થઈ ચૂક્યા છે, જેમાં 51 લાખથી વધુ કરદાતાઓ નોંધાયા છે, રૂ. 95 કરોડના ડિમાન્ડ નોટિસ જનરેટ થયા છે અને અત્યાર સુધીમાં રૂ. 27 કરોડથી વધુ એકત્રિત થયા છે. મહારાષ્ટ્ર, મિઝોરમ, અસમ, હરિયાણા, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં ઓનબોર્ડિંગ પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. વધુ વિગતો માટે મુલાકાત લો:  www.samarthpanchayat.gov.in / SAMARTH Panchayat Portal

પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ માટે મોડેલ OSR નિયમો

પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓની નાણાકીય સ્વાયત્તતાને મજબૂત કરવા માટે, પંચાયતી રાજ મંત્રાલયે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે માર્ગદર્શક માળખા તરીકે મોડેલ OSR (પોતાના આવકના સ્ત્રોત) નિયમો તૈયાર કર્યા છે. સોળમા નાણા પંચની ભલામણો પર આધારિત, મોડેલ નિયમોનો ઉદ્દેશ્ય મિલકત વેરો, યુઝર ચાર્જિસ, ફી અને અન્ય બિન-કર આવક જેવી પંચાયત આવકના આકારણી, સંગ્રહ અને વ્યવસ્થાપન માટે પારદર્શક, સમાન અને કાર્યક્ષમ વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં રાજ્યોને ટેકો આપવાનો છે. આ મોડેલ નિયમો સલાહકાર સ્વરૂપના છે અને રાજ્યો દ્વારા તેમની સ્થાનિક જરૂરિયાતો અને હયાત કાનૂની માળખા અનુસાર અપનાવવામાં અથવા સુધારવામાં આવી શકે છે. આ પહેલનો હેતુ વધુ સારી આવક એકત્રિકરણને પ્રોત્સાહન આપવાનો, સ્થાનિક શાસનને મજબૂત કરવાનો અને ગ્રામીણ નાગરિકોને સેવાની ડિલિવરીમાં સુધારો કરતી વખતે પંચાયતોને વધુ આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બનાવવાનો છે.

રાષ્ટ્રીય ઈ-ગવર્નન્સ એવોર્ડ્સ 2026માં માન્યતા

1 થી 2 જુલાઈ 2026 દરમિયાન જયપુરમાં યોજાયેલી 29મી નેશનલ કોન્ફરન્સ ઓન ઈ-ગવર્નન્સમાં પંચાયત એડવાન્સમેન્ટ ઈન્ડેક્સ સહિત પંચાયતી રાજ સંબંધિત ચાર પહેલોને રાષ્ટ્રીય ઈ-ગવર્નન્સ એવોર્ડ્સ 2026 એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં ત્રણ ગોલ્ડ અને એક સિલ્વરનો સમાવેશ થાય છે, જે ડેટા આધારિત, જમીની સ્તરના ડિજિટલ શાસનમાં પંચાયતી રાજ ક્ષેત્રના વિસ્તરતા નેતૃત્વને દર્શાવે છે.

SM/BS/JD