ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਪੇਮੈਂਟਸ ਇੰਟਰਫੇਸ (ਯੂਪੀਆਈ) ਇੱਕ ਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੇਮੈਂਟਸ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਐੱਨਪੀਸੀਆਈ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਅਤੇ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਸਿਸਟਮ ਐਕਟ 2007 ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਧਿਕਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਐੱਨਪੀਸੀਆਈ ਨੇ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੂਨ 2026 ਤੱਕ ਯੂਪੀਆਈ ਪਲੈਟਫਾਰਮ ‘ਤੇ 55.49 ਕਰੋੜ ਉਪਭੋਗਤਾ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਯੂਪੀਆਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਮੁੱਲ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ:

ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਵਿੱਤੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਯੂਪੀਆਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ

ਐੱਨਪੀਸੀਆਈ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੇਮੈਂਟਸ ਲਿਮਿਟੇਡ (ਐੱਨਆਈਪੀਐੱਲ) ਐੱਨਪੀਸੀਆਈ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਯੂਪੀਆਈ ਅਤੇ ਰੂਪੈ ਕਾਰਡ ਯੋਜਨਾ ਜਿਹੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਐੱਨਪੀਸੀਆਈ ਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਟੂਰਿਸਟਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੁਵਿਧਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯੂਪੀਆਈ ਜਿਹੀਆਂ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਰੂਪੈ ਜਿਹੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਕਾਰਡ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਜਿਹੇ ਆਪਣੇ ਭੁਗਤਾਨ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਯੂਪੀਆਈ ਅਧਾਰਿਤ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਸਰਕਾਰ, ਆਰਬੀਆਈ ਅਤੇ ਐੱਨਪੀਸੀਆਈ ਦੁਆਰਾ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਕਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜੋਖਮ-ਅਧਾਰਿਤ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਸੀਮਾਵਾਂ, ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਮੋਬਾਈਲ ਨੰਬਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਐੱਸਐੱਮਐੱਸ-ਅਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਣ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ, ਨਾਲ ਹੀ ਯੂਪੀਆਈ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਉੱਨਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਐੱਨਪੀਸੀਆਈ ਨੇ ਵਿਆਪਕ ਯੂਪੀਆਈ ਸੂਚਨਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚਾ (ਸੀਯੂਆਈਐੱਸਐੱਫ) 2025 ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਪੀਆਈ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਨੱਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਯੂਪੀਆਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਸਨ-ਟੂ-ਪਰਸਨ (ਪੀ2ਪੀ) ਪੈਸੇ ਭੇਜਣ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ-ਤੋਂ-ਵਪਾਰੀ (ਪੀ2ਐੱਮ) ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਿਤ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:

ਯੂਪੀਆਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸੰਸਥਾਨ

ਵਿੱਤ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪੰਕਜ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਅੱਜ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।

*****

ਐੱਸਆਰ/ਏਡੀ/ਏਕੇ