યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) એ પેમેન્ટ અને સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ, 2007 હેઠળ અધિકૃત, નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) દ્વારા સંચાલિત એક ચુકવણી પ્રણાલી છે.

NPCIએ માહિતી આપી છે કે જૂન 2026 સુધીમાં UPI પ્લેટફોર્મ પર 55.49 કરોડ યુઝર્સ જોડાયા હતા. UPI વ્યવહારોના વોલ્યુમ અને મૂલ્યની વિગતો નીચે મુજબ છે:

છેલ્લા પાંચ નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન UPI વ્યવહારો

એનપીસીઆઈ ઇન્ટરનેશનલ પેમેન્ટ્સ લિમિટેડ (NIPL) એ NPCIની સંપૂર્ણ માલિકીની સબસિડીયરી કંપની છે, જેની સ્થાપના એપ્રિલ 2020માં UPI અને RuPay કાર્ડ સ્કીમ જેવા NPCIના વિવિધ પેમેન્ટ પ્લેટફોર્મ્સને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં લઈ જવા માટે વિદેશી સંસ્થાઓ સાથે ભાગીદારી કરવાના ઉદ્દેશ્યથી કરવામાં આવી હતી. આનાથી ભારતીય પ્રવાસીઓ અને ભારતીય ડાયસ્પોરાને સીમલેસ ક્રોસ-બોર્ડર ચુકવણીઓ કરવાની સુવિધા મળે છે જ્યારે ભાગીદાર દેશો અને સંસ્થાઓને તેમની ચુકવણી માળખાકીય સુવિધાઓ, જેમ કે યુપીઆઈ-જેવી રિયલ-ટાઇમ પેમેન્ટ સિસ્ટમ્સ અથવા રૂપે જેવી દેશી કાર્ડ સ્કીમ્સ બનાવવા માટે મદદ મળે છે.

UPI-આધારિત વ્યવહારોને સુરક્ષિત અને પારદર્શક બનાવવા માટે, સરકાર, RBI અને NPCI દ્વારા સમયાંતરે વિવિધ પહેલો હાથ ધરવામાં આવી છે. આમાં, અન્ય બાબતોની સાથે, છેતરપિંડીયુક્ત વ્યવહારોને રોકવા માટે જોખમ-આધારિત વ્યવહાર મર્યાદાઓ, અનધિકૃત મોબાઈલ નંબર ફેરફારો અને SMS-આધારિત ઓથેન્ટિકેશનના દુરુપયોગ સામે સુરક્ષા પગલાં, તેમજ UPI એપ્લિકેશન્સ માટે સુધારેલી સુરક્ષા જરૂરિયાતોનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, NPCIએ UPI ઇકોસિસ્ટમની સુરક્ષા અને સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવા માટે અદ્યતન સુરક્ષા નિયંત્રણો ફરજિયાત કરતા કમ્પ્રીહેન્સિવ યુપીઆઈ ઇન્ફોર્મેશન સિક્યુરિટી ફ્રેમવર્ક (CUISF) 2025 અને મોબાઇલ એપ્લિકેશન સિક્યુરિટી ફ્રેમવર્ક જારી કર્યા છે.

પર્સન-ટુ-પર્સન (P2P) રેમિટન્સ અને પર્સન-ટુ-મર્ચન્ટ (P2M) વ્યવહારોને સરળ બનાવવા માટે UPIને વિવિધ દેશોની ચુકવણી પ્રણાલીઓ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. સંબંધિત ભાગીદાર સંસ્થાઓ સાથે આ દેશોની વિગતો નીચે મુજબ છે:

ભાગીદાર સંસ્થાઓ સાથે UPIનો ઉપયોગ કરતા દેશો

આ માહિતી નાણા મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી શ્રી પંકજ ચૌધરી દ્વારા આજે લોકસભામાં એક લેખિત જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/BS/JD