નવી દિલ્હીના પુસા કેમ્પસ ખાતે આયોજિત ‘ગ્રામોદય સે રાષ્ટ્રોદય’ શીર્ષક હેઠળના બે દિવસીય રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ વિકાસ સંમેલનના બીજા દિવસે, કેન્દ્રીય ગ્રામીણ વિકાસ અને કૃષિ તેમજ ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે 29 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રીઓ સાથે વ્યાપક પરામર્શ કર્યો હતો. આ પરિષદે માત્ર મુખ્ય ગ્રામીણ વિકાસ યોજનાઓના અમલીકરણ અને પ્રગતિની સમીક્ષા જ નથી કરી, પરંતુ પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ અને માર્ગદર્શન હેઠળ તેમના ‘વિકસિત ગામ – વિકસિત ભારત’ના વિઝનને વાસ્તવિકતામાં પરિવર્તિત કરવા માટેની નક્કર વ્યૂહરચનાઓ પણ વિકસાવી છે. સભાને સંબોધતા શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે ગામડાઓ માત્ર માટી, ખેતરો અને ચોરાઓનો સમૂહ નથી; તેઓ ભારતની શક્તિ, ભારતની ચેતના અને રાષ્ટ્રના આત્માનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જ્યાં સુધી ગામડાઓ સમૃદ્ધ, આત્મનિર્ભર અને વિકસિત નહીં બને ત્યાં સુધી સમૃદ્ધ અને વિકસિત ભારતનું સ્વપ્ન સાકાર થઈ શકે નહીં, અને ગ્રામીણ ભારતના વિકાસ વિના રાષ્ટ્રીય પ્રગતિ અશક્ય છે.

29 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મંત્રીઓનો ઐતિહાસિક મેળાવડો

પ્રથમ વખત, 29 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રીઓ, વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓ અને નીતિ નિર્માતાઓ ગ્રામીણ વિકાસના ભવિષ્ય પર વિશેષ રૂપે ચર્ચા કરવા માટે એક સમાન મંચ પર એકત્રિત થયા હતા. આ સંમેલનમાં ઉત્તર પ્રદેશના નાયબ મુખ્યમંત્રી શ્રી કેશવ પ્રસાદ મૌર્ય, છત્તીસગઢના નાયબ મુખ્યમંત્રી શ્રી વિજય શર્મા, વિવિધ રાજ્યોના ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રીઓ અને અન્ય વરિષ્ઠ પ્રતિનિધિઓએ હાજરી આપી હતી. આ મેળાવડાએ સહકારી સંઘવાદની સાચી ભાવનાને પ્રતિબિંબિત કરી હતી, જ્યાં રાજકીય મતભેદોને બાજુ પર રાખીને દેશભરના ગ્રામીણ સમુદાયોના હિત માટે વિકાસને વેગ આપવા, શાસનમાં સુધારો કરવા અને કેન્દ્ર તેમજ રાજ્યો વચ્ચેના સહયોગને મજબૂત કરવા પર દ્રઢ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.

વિકસિત ભારત માટે વિકસિત ગામડાઓનું વિઝન

ભારતની વિકાસ યાત્રામાં ગામડાઓની કેન્દ્રીય ભૂમિકા પર ભાર મૂકતા શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે વિકસિત ભારતનું વિઝન ત્યારે જ પૂર્ણ થઈ શકે જ્યારે ગામડાઓ આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર, રોજગારલક્ષી અને ગુણવત્તાયુક્ત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તેમજ આવશ્યક જાહેર સેવાઓથી સજ્જ બને. ગામડાઓને રાષ્ટ્રનો આત્મા, શક્તિ અને ચેતના ગણાવતા તેમણે કહ્યું કે ગ્રામીણ વિકાસ એ પાયો છે જેના પર દેશનો એકંદર વિકાસ ટકેલો છે. તેમણે નોંધ્યું કે ગામડાઓમાં થતું દરેક રોકાણ આખરે ભારતના લાંબા ગાળાના આર્થિક વિકાસ, સામાજિક પ્રગતિ અને રાષ્ટ્રીય સમૃદ્ધિમાં યોગદાન આપે છે.

1 જુલાઈથી નવી રોજગાર યોજના અમલમાં આવશે

કેન્દ્રીય મંત્રીએ જાહેરાત કરી હતી કે સમગ્ર દેશમાં 1 જુલાઈથી વર્તમાન મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી યોજના (MGNREGS) ના સ્થાને ‘વિકસિત ભારત – VB-GRAM-G’ યોજના અમલમાં મૂકવામાં આવશે. તેમણે પરિષદને માહિતી આપી હતી કે આ નવા કાર્યક્રમના અમલીકરણ માટે ₹95,682 કરોડની વચગાળાની મંજૂરી પહેલેથી જ આપી દેવામાં આવી છે. રાજ્ય સરકારોને તમામ જરૂરી પ્રક્રિયાગત ઔપચારિકતાઓ વિલંબ વિના પૂર્ણ કરવા વિનંતી કરતા શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે સમયસર પાલન કરવાથી યોજનાની સરળ શરૂઆત અને દેશભરના ગ્રામીણ પરિવારોને તેના લાભોનું અવિરત વિતરણ સુનિશ્ચિત થશે.

લખપતિ દીદી મિશનને નવી ગતિ

આ સંમેલન દરમિયાન ‘લખપતિ દીદી ડેશબોર્ડ’ લોન્ચ કરવાની સાથે સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) સાથે જોડાયેલી મહિલાઓ માટે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ ‘SHE LEAPS’ (સેલ્ફ હેલ્પ આંત્રપ્રિન્યોર - લાઈવલીહુડ્સ એન્ડ એન્ટરપ્રાઈઝ એપ્લિકેશન ફોર પ્રોસ્પરિટી એન્ડ સસ્ટેનેબિલિટી) નું ઉદ્ઘાટન પણ કરવામાં આવ્યું હતું. શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ લખપતિ દીદી બનાવવાનો લક્ષ્યાંક ત્રણ કરોડ મહિલાઓથી વધારીને છ કરોડ મહિલાઓનો કર્યો છે. આ મહત્વાકાંક્ષી ઉદ્દેશ્યને હાંસલ કરવા માટે આગામી પાંચ વર્ષમાં ₹10 લાખ કરોડના બેંક લિંકેજ માટેનો રોડમેપ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે આ પહેલ મહિલાઓના નાણાકીય સમાવેશનને મજબૂત કરશે, ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપશે અને ટકાઉ આજીવિકાની તકો ઊભી કરશે, જેનાથી લાખો ગ્રામીણ મહિલાઓ આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર અને ગ્રામીણ સમૃદ્ધિમાં સક્રિય યોગદાન આપનારી બનશે.

અમલીકરણમાં સુધારો કરવા પર ધ્યાન

શ્રી ચૌહાણે ગ્રામીણ વિકાસ કાર્યક્રમોના અમલીકરણમાં સુધારો કરવા માટે કેટલીક પ્રાથમિકતાઓ રેખાંકિત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે રાજ્યોએ પ્રોજેક્ટ્સ અને ચૂકવણીઓમાં વિલંબ ટાળવા માટે તેમના નાણાકીય હિસ્સાની સમયસર મુક્તિ સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ. તેમણે ગ્રામીણ વિકાસને લગતી ખાલી જગ્યાઓ વહેલી તકે ભરવા પર પણ ભાર મૂક્યો હતો અને ધ્યાન દોર્યું હતું કે લાંબા સમય સુધી જગ્યાઓ ખાલી રહેવાથી અમલીકરણ ક્ષમતા નબળી પડે છે. અધિકારીઓની વારંવાર થતી બદલીઓ સાતત્ય અને જવાબદારીને પ્રતિકૂળ અસર કરે છે, તેથી મુખ્ય જવાબદારીઓ સંભાળતા અધિકારીઓ સામાન્ય રીતે ઓછામાં ઓછા બે થી ત્રણ વર્ષ સુધી એક જ જગ્યાએ તૈનાત રહેવા જોઈએ. તેમણે વ્યાપક જનજાગૃતિ અભિયાનોના મહત્વ પર વધુ ભાર મૂક્યો જેથી પાત્ર લાભાર્થીઓ સરકારી યોજનાઓ વિશે સંપૂર્ણ માહિતગાર થાય. જવાબદારીના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડતા શ્રી ચૌહાણે તમામ કાર્યક્રમોમાં પારદર્શિતા, કાર્યક્ષમતા અને સેવા વિતરણમાં સુધારો કરવા માટે મજબૂત સામાજિક ઓડિટ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સના વધુ ઉપયોગની હાકલ કરી હતી.

આવાસ, રોડ અને કૌશલ્ય વિકાસ યોજનાઓની સમીક્ષા

પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના-ગ્રામીણ, પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના અને દીનદયાળ ઉપાધ્યાય ગ્રામીણ કૌશલ્ય યોજનાની પ્રગતિની સમીક્ષા કરતા કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે કેટલાક રાજ્યોએ પ્રશંસનીય પ્રદર્શન કર્યું છે, જ્યારે અન્ય રાજ્યોએ અમલીકરણને વેગ આપવાની અને વર્તમાન ખામીઓને દૂર કરવાની જરૂર છે. તેમણે ગ્રામીણ આવાસ યોજના હેઠળ પાત્ર એવા જમીન વિહોણા લાભાર્થીઓને જમીન પૂરી પાડવા પર વિશેષ ભાર મૂક્યો હતો અને તમામ પેન્ડિંગ આવાસના કેસોનો ઝડપથી નિકાલ કરવા નિર્દેશ આપ્યો હતો. તેમણે દરેક લાયક ગ્રામીણ પરિવારને પાયાની સુવિધાઓ સાથેનું કાયમી મકાન મળે તે સુનિશ્ચિત કરવાની સરકારની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે કોઈ પણ પાત્ર લાભાર્થી આ હકથી વંચિત રહેવો જોઈએ નહીં.

શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ શેર કરવા અને સુધારા કરવા અપીલ

ઝારખંડ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર અને આંધ્રપ્રદેશ જેવા રાજ્યો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી સફળ પહેલો, જેમાં મલ્ટી-ચેનલ માર્કેટિંગ મોડલ્સ, સમુદાય આધારિત સાહસો અને ઘરગથ્થુ આજીવિકા ધિરાણ યોજનાઓ સામેલ છે, તેનો ઉલ્લેખ કરીને શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે આ શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓનું દસ્તાવેજીકરણ કરવામાં આવશે અને તમામ રાજ્યો સાથે શેર કરવામાં આવશે જેથી સફળ ઇનોવેશન્સ સમગ્ર દેશમાં અપનાવી શકાય. તેમણે સ્પષ્ટપણે સ્વીકાર્યું કે ઘણી યોજનાઓ અને વહીવટી પ્રક્રિયાઓમાં સુધારો કરવા માટે હજુ પણ નોંધપાત્ર અવકાશ છે. રાજ્યોને કેન્દ્રના સમર્થનની ખાતરી આપતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે જો વર્તમાન નિયમો અથવા પ્રક્રિયાઓને કારણે કોઈ વ્યવહારિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો હોય, તો ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય કેન્દ્રીય કેબિનેટ અને નાણા મંત્રાલય સાથે પરામર્શ કરીને જ્યાં પણ જરૂરી હોય ત્યાં યોગ્ય સુધારા લાવવા માટે કામ કરશે.

પાણીની અછત અને ચોમાસા અંગે એલર્ટ

સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ થવાની સંભાવના અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં કેન્દ્રીય ગ્રામીણ વિકાસ અને કૃષિ તેમજ ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રીએ 14 રાજ્યોને સતર્ક રહેવા અને કોઈ પણ પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિ માટે અગાઉથી તૈયારી કરવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે રાજ્ય સરકારોને જળ સંરક્ષણ માળખાને મજબૂત કરવા અને જો જરૂર પડે તો ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વધારાની રોજગારીની તકો ઊભી કરવા માટે પૂરતી તૈયારીઓ કરવા નિર્દેશ આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે સક્રિય આયોજન સરકારોને ઓછા વરસાદને કારણે ઉભા થતા કોઈપણ પડકારોનો અસરકારક રીતે સામનો કરવા સક્ષમ બનાવશે, અને આજીવિકા અને કૃષિ પ્રવૃત્તિઓનું પણ રક્ષણ કરશે.

ભાગીદારી દ્વારા પરિવર્તનનો સંદેશ

શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે આ સમય સ્પર્ધાનો નથી પરંતુ ભાગીદારી અને સામૂહિક પગલાંનો છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કેન્દ્રએ નીતિ ઘડતર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ, રાજ્યોએ અસરકારક અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ, પંચાયતોએ પાયાના સ્તરે નેતૃત્વ પૂરું પાડવું જોઈએ અને નાગરિકોએ વિકાસ પ્રક્રિયામાં સક્રિય સહભાગી બનવું જોઈએ. તેમના મતે, માત્ર આવું સહયોગી મોડેલ જ ગ્રામીણ ભારતનું ભવિષ્ય બદલી શકે છે અને દેશભરના ગ્રામીણ સમુદાયોના જીવનની ગુણવત્તા તેમજ આર્થિક સંભાવનાઓમાં મૂળભૂત સુધારો કરી શકે છે.

યુવાનો અને ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહન

VB-GRAM-G પહેલ હેઠળ આયોજિત લોગો ડિઝાઇન, ક્વિઝ અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ સ્પર્ધાઓના વિજેતાઓના સન્માન સાથે આ સંમેલન સમાપ્ત થયું હતું. આ પુરસ્કારો શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણ દ્વારા એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા. ગ્રામીણ વિકાસમાં નવા વિચારો, નવીન મોડલો અને ઉભરતા અભિગમો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા કેટલાય પ્રકાશનો પણ આ કાર્યક્રમ દરમિયાન બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા, જે ગ્રામીણ વિકાસ ક્ષેત્રમાં ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહિત કરવા, યુવા પ્રતિભાઓને ઓળખવા અને નવા વિચારોને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની સરકારની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

SM/BS/JD