યુનાઇટેડ નેશન્સ કોન્ફરન્સ ઓન ટ્રેડ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (UNCTAD) ના નવીનતમ અહેવાલ અનુસાર, ભારત વર્ષ 2025 માં વૈશ્વિક સ્તરે પ્રથમ ક્રમ મેળવીને વિશ્વના અગ્રણી શિપ રિસાયકલિંગ રાષ્ટ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. વૈશ્વિક શિપ રિસાયકલિંગમાં ભારતનો હિસ્સો વર્ષ 2024 ના 30.1% થી વધીને વર્ષ 2025 માં 35.4% થયો છે. ભારતમાં શિપ રિસાયકલિંગ વર્ષ 2024 ના 1.86 મિલિયન ગ્રોસ ટન (GT) થી લગભગ 60% વધીને વર્ષ 2025 માં નોંધપાત્ર રીતે 2.99 મિલિયન ગ્રોસ ટન (GT) થયું છે. આ સિદ્ધિ સાથે, મેરિટાઇમ ઇન્ડિયા વિઝન (MIV) 2030 હેઠળ વિશ્વનું અગ્રણી શિપ રિસાયકલિંગ રાષ્ટ્ર બનવા માટે નિર્ધારિત કરવામાં આવેલો લક્ષ્યાંક સમયપત્રક કરતાં ઘણો વહેલો હાંસલ કરી લેવામાં આવ્યો છે.

આ સિદ્ધિ પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના સ્વપ્નદ્રષ્ટા નેતૃત્વ હેઠળ ભારત સરકાર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા દરિયાઈ નીતિ સુધારાઓ અને ઇઝ-ઓફ-ડૂઇંગ-બિઝનેસ (સરળ વ્યાપાર) ની પહેલોની અસર દર્શાવે છે.

આ પ્રસંગે બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રાલય (MoPSW) ના કેન્દ્રીય મંત્રી સર્બાનંદ સોનોવાલે જણાવ્યું હતું કે, "વિશ્વના ટોચના શિપ રિસાયકલિંગ રાષ્ટ્ર તરીકે ભારતનો ઉદય એ પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના સ્વપ્નદ્રષ્ટા નેતૃત્વ હેઠળ સતત નીતિગત સુધારાઓ, ઉદ્યોગના પ્રયાસો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પર્યાવરણીય તેમજ સુરક્ષા માપદંડોના પાલનની સફળતા દર્શાવે છે. તે જવાબદાર અને ટકાઉ શિપ રિસાયકલિંગ માટે વૈશ્વિક હબ તરીકે ભારતના સ્થાનને વધુ મજબૂત બનાવે છે."

મુખ્ય સરકારી પહેલો

ભારતના શિપ રિસાયકલિંગ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા અને વૈશ્વિક બજારનો મોટો હિસ્સો મેળવવા માટે, બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રાલય (MoPSW) દ્વારા કેટલીક પહેલો હાથ ધરવામાં આવી છે:

હોંગકોંગ કન્વેન્શનનું પાલન: ભારત સરકારે જહાજોના સુરક્ષિત અને પર્યાવરણને અનુકૂળ રિસાયકલિંગ માટેના હોંગકોંગ ઇન્ટરનેશનલ કન્વેન્શન (HKC) ને અનુરૂપ શિપ રિસાયકલિંગ ઇકોસિસ્ટમ વિકસાવવા માટે 'ધ રિસાયકલિંગ ઓફ શિપ્સ એક્ટ, 2019' અમલમાં મૂક્યો હતો, જેને ભારતે 2019 માં બહાલી આપી હતી. સરકારે શિપ રિસાયકલિંગ યાર્ડ્સના આધુનિકીકરણને ટેકો આપવા માટે ₹53.5 કરોડની નાણાકીય સહાય પૂરી પાડી છે, જેનાથી 115 સુવિધાઓને HKC-સુસંગત બનવામાં મદદ મળી છે.

શિપ-બ્રેકિંગ ક્રેડિટ નોટ સ્કીમ: MoPSW એ શિપ-બ્રેકિંગ ક્રેડિટ નોટ સ્કીમ શરૂ કરી છે, જેના હેઠળ જહાજના માલિકોને રિસાયકલ કરાયેલા જહાજના સ્ક્રેપ મૂલ્યના 40% જેટલી ક્રેડિટ નોટ મળે છે. આ ક્રેડિટ નોટનો ઉપયોગ ભારતીય શિપયાર્ડમાં બનેલા નવા જહાજના મૂલ્યના 5% સુધીની ચુકવણી માટે કરી શકાય છે, જેનાથી શિપ રિસાયકલિંગ અને સ્થાનિક શિપબિલ્ડિંગ (જહાજ નિર્માણ) બંનેને પ્રોત્સાહન મળે છે.

હિતધારકો સાથે જોડાણ: MoPSW પડકારોને ઓળખવા અને લક્ષિત ઉકેલો અમલમાં મૂકવા માટે ગુજરાત મેરિટાઇમ બોર્ડ, શિપ રિસાયકલિંગ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ એસોસિએશન, વૈશ્વિક શિપિંગ કંપનીઓ, કેશ બાયર્સ, ક્લાસિફિકેશન સોસાયટીઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ સાથે નિયમિતપણે જોડાયેલું રહે છે.

યુરોપિયન યુનિયન શિપ રિસાયકલિંગ રેગ્યુલેશન્સ (EUSRR) હેઠળ સમાવેશ: ભારત સરકાર યુરોપિયન યુનિયનની માન્યતા પ્રાપ્ત રિસાયકલિંગ સુવિધાઓની યાદીમાં ભારતીય શિપ રિસાયકલિંગ યાર્ડ્સનો સમાવેશ કરવા માટે સક્રિયપણે પ્રયાસ કરી રહી છે. મંજૂરીઓ મેળવવા માટે સંબંધિત સત્તાધિકારીઓ સાથે સતત સંપર્ક ચાલુ છે.

અલંગ શિપ રિસાયકલિંગ યાર્ડનું વિસ્તરણ: ભારત અલંગ શિપ રિસાયકલિંગ યાર્ડના આયોજિત વિસ્તરણ દ્વારા તેની શિપ રિસાયકલિંગ ક્ષમતાને લગભગ બમણી કરીને આશરે 9 મિલિયન લાઇટ ડિસ્પ્લેસમેન્ટ ટન (LDT) કરવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. ગુજરાત સરકારે ભવિષ્યની માંગને ટેકો આપવા, માળખાકીય સુવિધાઓ સુધારવા અને વૈશ્વિક બજારમાં ભારતની સ્પર્ધાત્મકતા વધારવા માટે એક વ્યાપક માસ્ટર પ્લાન તૈયાર કર્યો છે.

વિકાસની મજબૂત સંભાવનાઓ

બાલ્ટિક એન્ડ ઇન્ટરનેશનલ મેરિટાઇમ કાઉન્સિલ (BIMCO) અનુસાર, આગામી દાયકામાં વૈશ્વિક સ્તરે 16,000 થી વધુ જહાજો રિસાયકલ થવાની અપેક્ષા છે. 35.4% ના વર્તમાન બજાર હિસ્સા સાથે, ભારત વાર્ષિક આશરે 500 થી 600 જહાજોનું રિસાયકલ કરવા માટે યોગ્ય સ્થિતિમાં છે અને તેની શિપ રિસાયકલિંગ ક્ષમતાનું વિસ્તરણ કરવાનું સતત ચાલુ રાખશે.

ટકાઉ શિપ રિસાયકલિંગનું ભવિષ્ય

વૈશ્વિક શિપ રિસાયકલિંગમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન પર ભારતનો ઉદય એ ટકાઉપણું, નિયમનકારી સુધારા, માળખાકીય વિકાસ અને ઉદ્યોગના સહયોગ પર કેન્દ્રિત સંકલિત વ્યૂહરચનાનું પરિણામ છે. ભવિષ્યની મજબૂત માંગ, આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોના વધતા પાલન અને સતત સરકારી સમર્થન સાથે, ભારત સર્ક્યુલર ઇકોનોમી (ચક્રીય અર્થતંત્ર) અને ટકાઉ દરિયાઈ વિકાસના ઉદ્દેશ્યોને આગળ વધારવાની સાથે શિપ રિસાયકલિંગમાં તેનું નેતૃત્વ વધુ મજબૂત કરવા માટે સંપૂર્ણપણે સજ્જ છે.

SM/NP/JD