ભારતીય કૃષિ ક્ષેત્રમાં સૌપ્રથમવાર એક ઐતિહાસિક ઘટનામાં, દેશના અગ્રણી કૃષિ સંશોધન કેન્દ્રોમાંના એક, નવી દિલ્હીના પુસા (PUSA) કેમ્પસમાં મે 28–29 દરમિયાન યોજાયેલી બે દિવસીય રાષ્ટ્રીય ખરીફ પરિષદ 22 રાજ્યોના કૃષિ મંત્રીઓ એક જ પ્લેટફોર્મ પર એકસાથે આવ્યા હતા. આ પરિષદ સંકલિત કાર્યો અને અસરકારક અમલીકરણ દ્વારા ખેડૂતોના જીવનમાં સુધારો લાવવા અને કૃષિ ક્ષેત્રને મજબૂત કરવા માટેની સામૂહિક પ્રતિબદ્ધતા સાથે સંપન્ન થઈ હતી.

આ પરિષદ માત્ર એક નિયમિત સમીક્ષા બેઠક ન રહેતા, પ્રતિબદ્ધતા, સંકલન અને ગ્રાઉન્ડ લેવલના અમલીકરણ માટેનું એક રાષ્ટ્રીય પ્લેટફોર્મ બનીને ઉભરી આવી હતી. કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તથા ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી આ પરિષદના પ્રથમ દિવસે રાજ્યોના કૃષિ અને બાગાયત વિભાગના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ વચ્ચે વ્યાપક ચર્ચા થઈ હતી. બીજા દિવસે, રાજ્યોના કૃષિ મંત્રીઓ વચ્ચે અભૂતપૂર્વ વિસ્તૃત ચર્ચા થઈ જે સાંજ સુધી ચાલી હતી, અને તે સમગ્ર પ્રક્રિયા દરમિયાન શ્રી ચૌહાણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. બધાએ સાથે મળીને ખરીફ સીઝનની સજ્જતા, કઠોળ અને તેલીબિયાંમાં આત્મનિર્ભરતા, ખાતરનો સંતુલિત ઉપયોગ, કુદરતી ખેતી અને પ્રસ્તાવિત 'ખેત બચાવો અભિયાન' સહિતના મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર એક સહિયારો રોડમેપ તૈયાર કર્યો હતો.

આ પરિષદનું સૌથી નોંધપાત્ર પરિણામ એ આવ્યું કે, શ્રી ચૌહાણની અપીલ પછી કૃષિ મંત્રીઓએ માત્ર નીતિગત સ્તરે જ કુદરતી ખેતીને સમર્થન આપવાની પ્રતિબદ્ધતા ન દર્શાવી, પરંતુ પોતાના ખેતરોમાં પણ તેને અપનાવવા અને તેના પ્રયોગો કરવાની ખાતરી આપી હતી. તેનો ઉદ્દેશ્ય પોતે ઉદાહરણ પૂરું પાડીને નેતૃત્વ કરવાનો અને ખેડૂતોમાં વધુ વિશ્વાસ જગાડવાનો છે.

રાષ્ટ્રીય ખરીફ પરિષદે ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ, ભારત સરકાર કૃષિને માત્ર ઉત્પાદનના દૃષ્ટિકોણથી નથી જોતી, પરંતુ તેને જમીનનું સ્વાસ્થ્ય, પર્યાવરણીય ટકાઉપણું, પોષણ સુરક્ષા, ખેડૂતોની સમૃદ્ધિ અને ભાવિ પેઢીઓની સુખાકારીને આવરી લેતી એક વ્યાપક રાષ્ટ્રીય જવાબદારી ગણે છે. પરિષદ દરમિયાન, શ્રી ચૌહાણે રાજ્ય સરકારોને વહીવટી પ્રક્રિયાઓ સરળ બનાવવા અને બિનજરૂરી જટિલતાઓ દૂર કરવા ભારપૂર્વક અનુરોધ કર્યો હતો જેથી ખેડૂતો સરકારી પહેલોનો વધુ અસરકારક રીતે લાભ મેળવી શકે.

પરિષદના પ્રથમ દિવસે ખરીફ સીઝનની સજ્જતા, બિયારણની ઉપલબ્ધતા, ખાતર વ્યવસ્થાપન, પાક આયોજન, જળ વ્યવસ્થાપન અને પ્રદેશવાર પડકારો અંગે ચર્ચા કરવા માટે દેશભરના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ એકત્રિત થયા હતા. નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે, પોતાનું પ્રારંભિક પ્રવચન આપ્યા પછી, શ્રી ચૌહાણે આખા સત્ર દરમિયાન હોલની પાછળના ભાગમાં સહભાગીઓની વચ્ચે બેસવાનું પસંદ કર્યું હતું અને ચર્ચાઓને ખૂબ જ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળી હતી. બીજા દિવસે, તેમની અધ્યક્ષતામાં, રાજ્યોના કૃષિ મંત્રીઓએ ચર્ચાને આગળ ધપાવી અને તેને એક સહિયારી નીતિગત પ્રતિબદ્ધતા અને કાર્યસૂચિમાં પરિવર્તિત કરી હતી.

સમાપન સત્રમાં, શ્રી ચૌહાણે અધિકારીઓ અને મંત્રીઓ બંને દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલી ગંભીરતા, સમર્પણ અને સક્રિય ભાગીદારીની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે ટિપ્પણી કરી હતી કે તેમણે સહભાગીઓ તરફથી ભાગ્યે જ આવું પ્રતિબદ્ધ જોડાણ જોયું છે. તેમનું આ અવલોકન પરિષદની ભાવિ ભાવનાને પ્રતિબિંબિત કરતું હતું, જ્યાં ઉપસ્થિત લોકો માત્ર વહીવટકર્તા તરીકે જ નહીં, પરંતુ વિચારકો, પ્રેક્ટિશનરો અને પરિવર્તનના વાહકો તરીકે પ્રસ્તુત થયા હતા.

આ પરિષદમાંથી કદાચ સૌથી મજબૂત સંદેશ એ મળ્યો કે “ખેતર બચાવવાનો અર્થ ભવિષ્ય બચાવવો છે.” શ્રી ચૌહાણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ખેતરોનું રક્ષણ કરવું એ માત્ર કૃષિ ભૂમિને સુરક્ષિત રાખવા પૂરતું નથી, પરંતુ પર્યાવરણ, દેશ અને આવનારી પેઢીઓના ભવિષ્યને બચાવવા વિશે પણ છે. આ સંદર્ભમાં, ખાતરોના સંતુલિત ઉપયોગ પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તેનો ઉદ્દેશ્ય રાસાયણિક ખાતરો પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાનો નથી, પરંતુ તેમના વૈજ્ઞાનિક, સંતુલિત અને વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. આ હાંસલ કરવા માટે, તેમણે દેશવ્યાપી જાગૃતિ આંદોલન અને સંસ્થાકીય અભિયાન ચલાવવા હાકલ કરી હતી. પરિણામે, પરિષદમાં પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે 'ખેત બચાવો અભિયાન' ને કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકારો, ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR), કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ, કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો અને વ્યાપક વૈજ્ઞાનિક સમુદાયને સામેલ કરતી એક સંયુક્ત રાષ્ટ્રીય પહેલ તરીકે વિકસાવવામાં આવે.

શ્રી ચૌહાણે એ પણ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આ અભિયાન માત્ર એક અપીલ બનીને ન રહી જાય અને ગ્રાઉન્ડ લેવલે તેના માપી શકાય તેવા પરિણામો મળે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે સંકલિત અમલીકરણ તંત્ર, દેખરેખ પ્રણાલી અને સમર્પિત કંટ્રોલ રૂમની સ્થાપના કરવાની જરૂર છે.

બીજી એક મહત્વપૂર્ણ બાબત એ રહી કે રાજ્યોના કૃષિ મંત્રીઓએ પોતાના ખેતરોમાં વ્યક્તિગત રીતે કુદરતી ખેતીની પદ્ધતિઓ અપનાવવાની જાહેર પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી. મોટાભાગના કૃષિ મંત્રીઓ પોતે ખેતી સાથે જોડાયેલા હોવાથી, આ નિર્ણય માત્ર પ્રતીકાત્મક રહેવાને બદલે વ્યવહારિક મહત્વ ધરાવે છે. શ્રી ચૌહાણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જ્યારે નીતિ નિર્માતાઓ અને જનપ્રતિનિધિઓ પોતે નાના પાયે પણ કુદરતી ખેતીના મોડલ પ્રદર્શિત કરે છે, ત્યારે તે સંદેશ ખેડૂતો માટે વધુ વિશ્વસનીય અને પ્રેરણાદાયી બને છે.

આ સંદર્ભમાં ગુજરાત જેવા રાજ્યોના અનુભવોને મૂલ્યવાન ઉદાહરણો તરીકે હાઇલાઇટ કરવામાં આવ્યા હતા. ગુજરાતના રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રતે પણ પરિષદમાં વ્યાપકપણે ભાગ લીધો હતો અને એક વિશેષ સત્ર દરમિયાન દેશભરમાં કુદરતી ખેતી પદ્ધતિઓના વિસ્તરણની જોરદાર હિમાયત કરી હતી.

પરિષદે વધુમાં રેખાંકિત કર્યું હતું કે ખરીફ આયોજન હવે માત્ર મોસમી સજ્જતા પૂરતું મર્યાદિત રહેશે નહીં. તેના બદલે, તેને કઠોળ અને તેલીબિયાંમાં આત્મનિર્ભરતા, જમીનનું સ્વાસ્થ્ય, ઇનપુટ ખર્ચનું સમજદારીપૂર્વકનું સંચાલન અને કૃષિ ઉત્પાદકતામાં સતત વધારો કરવા સહિતના વ્યાપક એજન્ડા સાથે જોડવામાં આવશે. ઉભરી રહેલી નીતિગત દૃષ્ટિ કુદરતી સંસાધનોના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન કરવાની સાથે સાથે ઉત્પાદન વધારવાનો પ્રયાસ કરે છે.

ચર્ચાનું બીજું એક મહત્વનું પાસું નીતિગત નિર્ણયોને જનઆંદોલનમાં બદલવા માટે જરૂરી સંચાર વ્યૂહરચના (કમ્યુનિકેશન સ્ટ્રેટેજી) નું હતું. તેમના સમાપન પ્રવચનમાં, શ્રી ચૌહાણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પરિષદ દરમિયાન આખરી ઓપ આપવામાં આવેલા નિર્ણયો અને અભિયાનોને વિવિધ આઉટરીચ અને જાગૃતિ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા ખેડૂતો અને જનતા સુધી સતત પહોંચાડવા જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે આવા પ્રયાસો કૃષિ સુધારાઓને વહીવટી પહેલોમાંથી જનભાગીદારી દ્વારા સંચાલિત લોકો-કેન્દ્રીય આંદોલનોમાં બદલવામાં મદદ કરશે.

શ્રી ચૌહાણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના માર્ગદર્શન હેઠળ, કેન્દ્ર સરકાર માત્ર યોજનાઓની જાહેરાતો કરવા પૂરતી સીમિત ન રહેતા કૃષિ શાસનમાં સહિયારી જવાબદારીની સંસ્કૃતિનું નિર્માણ કરવા માંગે છે. તેમણે અવલોકન કર્યું કે મહાન લક્ષ્યો હાંસલ કરવા માટે કોઈ મોટા હોદ્દાની નહીં, પરંતુ એક મોટા સંકલ્પની જરૂર હોય છે. આ ભાવના પરિષદની નિર્ણાયક ભાવના તરીકે ઉભરી આવી હતી, જેમાં મંત્રીઓ અને અધિકારીઓએ સામૂહિક રીતે સમર્પણ અને હેતુ સાથે પોતાની જવાબદારીઓ નિભાવવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી.

આ બે દિવસીય રાષ્ટ્રીય ખરીફ પરિષદને એક સીમાચિહ્નરૂપ ઘટના ગણવામાં આવી રહી છે કારણ કે તેણે કૃષિને એક વિભાગીય વિષયમાંથી રાષ્ટ્રીય મિશન સુધી પહોંચાડી દીધું છે. 'ખેત બચાવો અભિયાન', ખાતરનો સંતુલિત ઉપયોગ, કુદરતી ખેતીના વ્યવહારિક મોડલ અને કઠોળ તેમજ તેલીબિયાંમાં આત્મનિર્ભરતાનું લક્ષ્ય હવે નિર્ધારિત સમયરેખા અને અમલીકરણ માળખા અંતર્ગત આગળ વધશે. તેથી આ પરિષદ કૃષિ ક્ષેત્ર માટે એક મહત્વપૂર્ણ અને સકારાત્મક વળાંક સાબિત થશે તેવી અપેક્ષા છે.

પરિષદના સમાપન પર, શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે સહભાગીઓને એક સામૂહિક પ્રતિજ્ઞા લેવડાવી હતી કે આ બે દિવસની ગહન ચર્ચામાંથી ઉભરી આવેલા વિચારો અને પ્રતિબદ્ધતાઓને ગ્રાઉન્ડ લેવલે અમલમાં મૂકવામાં આવશે. વિચારોમાંથી પ્રતિબદ્ધતા અને પ્રતિબદ્ધતામાંથી અમલીકરણ તરફનું આ સંક્રમણ રાષ્ટ્રીય ખરીફ પરિષદ 2026 ની સૌથી નોંધપાત્ર સિદ્ધિ ગણાઈ રહી છે અને તે કાર્ય-ઓરિએન્ટેડ પરિવર્તન તરફ નિર્ણાયક રીતે આગળ વધી રહેલા કૃષિ ભારતનું પ્રતિબિંબ છે.

SM/BS/JD