ઇન્ડિયા AI ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 માં, ભારત આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના ભવિષ્ય પર વિચાર-વિમર્શ કરવા માટે વિશ્વભરના ટેકનોલોજી નેતાઓ અને નીતિ નિર્ધારકોને એકસાથે લાવી રહ્યું છે. ભારત મંડપમ ખાતે, ચર્ચાઓ એક સહિયારી આકાંક્ષાને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે AI ને એવી રીતે આકાર આપવા માટે છે કે જે માનવતાને તેના કેન્દ્રમાં રાખે. ઇન્ડિયા AI ઇમ્પેક્ટ સમિટ નવી દિલ્હીમાં 16-20 ફેબ્રુઆરી 2026 દરમિયાન યોજાઈ રહી છે.

વિશ્વની છઠ્ઠા ભાગની વસ્તી, વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી મોટું યુવા જૂથ અને સૌથી ગતિશીલ ટેકનોલોજી ટેલેન્ટ પુલ્સમાંના એકનું ઘર હોવાને કારણે, ભારત ઉભરતી ટેકનોલોજીના સર્જક અને ઝડપી સ્વીકારકર્તા બંને તરીકે ઊભું છે. આ અનોખી સ્થિતિ માત્ર સ્કેલ (કદ) જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક AI સંવાદને આકાર આપવામાં જવાબદારી પણ પ્રદાન કરે છે.

19 ફેબ્રુઆરીના રોજ ઇન્ડિયા AI ઇમ્પેક્ટ સમિટમાં તેમના ઉદ્ઘાટન સંબોધન દરમિયાન, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ AI માટે એક સૂક્ષ્મ અભિગમની રૂપરેખા આપી હતી – માત્ર ડેટા અને અલ્ગોરિધમ્સ દ્વારા સંચાલિત સ્વાયત્ત બળ તરીકે નહીં, પરંતુ માનવ આકાંક્ષાઓ, નૈતિકતા અને ગરિમાના વિસ્તરણ તરીકે. તેમણે આ માનવ-કેન્દ્રીય વિઝનને ટૂંકાક્ષર M.A.N.A.V. (માનવ) માં સમાવિષ્ટ કર્યું, એક રોડમેપ રજૂ કર્યો જ્યાં ટેકનોલોજીકલ ઉન્નતિ સામાજિક મૂલ્યો સાથે સુમેળમાં આગળ વધે છે: Moral and Ethical Systems (નૈતિક અને સદાચારી પ્રણાલીઓ), Accountable Governance (જવાબદાર શાસન), National Sovereignty (રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વ), Accessible and Inclusive AI (સુલભ અને સર્વસમાવેશક AI), અને Valid and Legitimate Systems (માન્ય અને કાયદેસરની પ્રણાલીઓ).

ભારતનું M.A.N.A.V. વિઝન માત્ર પ્રધાનમંત્રી દ્વારા વ્યક્ત કરાયેલ વૈચારિક માળખું નથી; તે સંકલિત કાર્યક્રમો અને નીતિગત પહેલો દ્વારા મજબૂત પાયો બનાવવા માટેની ચાલુ રાષ્ટ્રીય પ્રતિબદ્ધતાને પણ પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ પગલાં શિક્ષણ, ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, શાસન અને નવીનતા ઇકોસિસ્ટમ્સમાં માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોને કાર્યક્ષમ પરિણામોમાં રૂપાંતરિત કરે છે. સર્વસમાવેશકતા, સુરક્ષા અને જાહેર કલ્યાણમાં લંગરાયેલા, તેઓ સુનિશ્ચિત કરે છે કે ભારતની AI વ્યૂહરચના ભવિષ્યલક્ષી અને સામાજિક રીતે જવાબદાર બંને રહે. સાથે મળીને, તેઓ ભારપૂર્વક જણાવે છે કે વિઝનને નક્કર કાર્યવાહી અને સતત સંસ્થાકીય પ્રતિબદ્ધતા દ્વારા સમર્થન પ્રાપ્ત છે.

MANAV વિઝનનો પ્રથમ સ્તંભ ભાર મૂકે છે કે AI મજબૂત નૈતિક અને સદાચારી પ્રણાલી (Moral and Ethical system) માં મૂળ ધરાવતું હોવું જોઈએ. પ્રધાનમંત્રીએ AI ડિઝાઇન અને તૈનાતમાં નિષ્પક્ષતા, પારદર્શિતા અને માનવીય દેખરેખ પર બિન-વાટાઘાટપાત્ર સિદ્ધાંતો તરીકે ભાર મૂક્યો હતો. ભારત આ મૂલ્યોને વહેલાસર સામેલ કરી રહ્યું છે, જે વર્ગખંડોથી શરૂ થાય છે અને સમગ્ર સમાજ સુધી વિસ્તરે છે.

નેશનલ એજ્યુકેશન પોલિસી 2020 ડિજિટલ અને AI સાક્ષરતાને પ્રાધાન્ય આપે છે, જે શૈક્ષણિક સ્તરોમાં કોમ્પ્યુટેશનલ વિચારસરણી અને AI ખ્યાલોને એકીકૃત કરે છે. આ ડેટા-આધારિત નિર્ણય લેવાની અને નૈતિક AI સિદ્ધાંતો સાથે પ્રારંભિક સંપર્ક સુનિશ્ચિત કરે છે, જે ઝડપથી વિકસતા ટેકનોલોજીકલ લેન્ડસ્કેપ માટે ભવિષ્ય માટે તૈયાર નાગરિકોને તૈયાર કરતી વખતે નવીનતાની સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપે છે.

નૈતિકતાએ સમિટમાં શક્તિશાળી જાહેર અભિવ્યક્તિ પણ શોધી કાઢી, જ્યાં ભારતે 24 કલાકની અંદર AI જવાબદારી અભિયાન માટે પ્રાપ્ત થયેલા સૌથી વધુ શપથ માટે ગિનીસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સ ટાઇટલ મેળવીને જવાબદાર AI જોડાણમાં વૈશ્વિક બેન્ચમાર્ક સેટ કર્યો. અસાધારણ 250,946 શપથોએ નૈતિક AI ને નીતિગત સિદ્ધાંતમાંથી સામૂહિક રાષ્ટ્રીય પ્રતિબદ્ધતામાં પરિવર્તિત કર્યું.

MANAV વિઝનનો બીજો સ્તંભ, જવાબદાર શાસન (Accountable Governance), પારદર્શક નિયમો અને મજબૂત દેખરેખ, ભારપૂર્વક જણાવે છે કે AI માં વિશ્વાસ પારદર્શિતા, મજબૂત દેખરેખ અને સ્પષ્ટ સંસ્થાકીય જવાબદારીમાં લંગરાયેલ હોવો જોઈએ.

આ વિઝનના કેન્દ્રમાં IndiaAI Mission છે, જે ₹10,300 કરોડથી વધુના ખર્ચ સાથે મંજૂર કરવામાં આવ્યું છે. આ માત્ર કોમ્પ્યુટ, ડેટા, કૌશલ્ય અને નવીનતાની ક્ષમતાને મજબૂત કરતું નથી, પરંતુ શરૂઆતથી જ AI ઇકોસિસ્ટમમાં શાસન પદ્ધતિઓને પણ સામેલ કરે છે. AI સિસ્ટમ્સના જવાબદાર વિકાસ, તૈનાત અને દેખરેખ માટેના ધોરણોને સંસ્થાકીય બનાવીને, મિશન જાહેર-ક્ષેત્રની એપ્લિકેશન્સ અને ઉભરતી ટેકનોલોજીમાં માળખાગત દેખરેખ સુનિશ્ચિત કરે છે.

આની પૂરક ભારતના AI ગવર્નન્સ ગાઈડલાઈન્સ છે, જે વિશ્વાસ, સમાનતા, જવાબદારી અને નિષ્પક્ષતામાં મૂળ ધરાવતું લોક-કેન્દ્રીય માળખું સ્થાપિત કરે છે. સાથે મળીને, આ પગલાં એક પારદર્શક નિયમનકારી આર્કિટેક્ચર બનાવે છે જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે ભારતમાં AI સિસ્ટમ્સ સમજાવી શકાય તેવી, કાયદેસર અને લોકશાહી મૂલ્યો અને બંધારણીય સિદ્ધાંતો સાથે સુસંગત રહે.

રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વ (National Sovereignty) એ MANAV વિઝનનો ત્રીજો સ્તંભ છે. પ્રધાનમંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે AI-સંચાલિત વિશ્વમાં, સાર્વભૌમત્વ પ્રાદેશિક સીમાઓથી આગળ વધીને ડેટા, અલ્ગોરિધમ્સ અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને સમાવિષ્ટ કરે છે.

ભારત માટે, આનો અર્થ છે નિર્ણાયક ડેટાસેટ્સ સુરક્ષિત કરવા, સ્થાનિક કોમ્પ્યુટ ક્ષમતા મજબૂત કરવી અને સ્વદેશી AI મોડેલ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું. ઇન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશન, વિશ્વસનીય ડેટા ગવર્નન્સ ફ્રેમવર્ક અને સુરક્ષિત ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રોકાણ જેવી પહેલો ડિજિટલ અલગતા વિના ટેકનોલોજીકલ આત્મનિર્ભરતા પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

ચિપ્સ, ક્લાઉડ અને અદ્યતન ટેકનોલોજીમાં સ્થિતિસ્થાપક સ્થાનિક ક્ષમતાઓ બનાવીને, ભારત સુનિશ્ચિત કરી રહ્યું છે કે તેની AI ઇકોસિસ્ટમ વૈશ્વિક સ્તરે સહયોગી છતાં વ્યૂહાત્મક રીતે સ્વાયત્ત રહે, જે બુદ્ધિશાળી પ્રણાલીઓના યુગમાં આર્થિક સુરક્ષા અને લોકશાહી સંસ્થાઓનું રક્ષણ કરે.

MANAV નો ચોથો સ્તંભ સુલભ અને સર્વસમાવેશક AI (Accessible and Inclusive AI) છે, તે પુષ્ટિ આપે છે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સે સમાજ માટે ગુણક (multiplier) તરીકે સેવા આપવી જોઈએ, ન કે કેટલાક વિશેષાધિકૃત લોકોના ઈજારા તરીકે.

ભારતનું ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આરોગ્ય સંભાળ, શિક્ષણ, કૃષિ અને શાસન ક્ષેત્રે AI સોલ્યુશન્સને ઝડપથી અને સસ્તામાં સ્કેલ કરવા સક્ષમ બનાવી રહ્યું છે. MeghRaj GI Cloud અને IndiaAI Compute Portal જેવા પ્લેટફોર્મ ગ્રાફિક્સ પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ (GPUs) અને ટેન્સર પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ (TPUs) સહિતના સહિયારા કોમ્પ્યુટીંગ સંસાધનોની પહોંચનું લોકશાહીકરણ કરી રહ્યા છે, જે સ્ટાર્ટઅપ્સ, સંશોધકો અને સંસ્થાઓ માટે પ્રવેશ અવરોધોને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.

IndiaAI Kosh વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ડેટાસેટ્સ અને AI મોડેલ્સ પ્રદાન કરે છે, જ્યારે AI Data Labs Network અને નેશનલ સુપરકોમ્પ્યુટીંગ મિશન દેશભરમાં પાયાના કૌશલ્યો અને ઉચ્ચ-પ્રદર્શન ધરાવતી કોમ્પ્યુટીંગ ક્ષમતાને મજબૂત કરી રહ્યા છે. સામૂહિક રીતે, આ પહેલો સુનિશ્ચિત કરે છે કે ભારતમાં AI નવીનતા વ્યાપક-આધારિત, સસ્તી અને સર્વસમાવેશક રહે.

MANAV નો પાંચમો સ્તંભ AI ડિપ્લોઈમેન્ટના કેન્દ્રમાં વિશ્વાસ, સુરક્ષા અને કાયદેસરતા (Trust, Safety, and Legality) રાખે છે. પ્રધાનમંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે AI સિસ્ટમ્સ ચકાસી શકાય તેવી, કાયદેસર અને પારદર્શક હોવી જોઈએ, ખાસ કરીને એવા સમયે જ્યારે ડીપફેક્સ અને સિન્થેટિક મીડિયા લોકશાહી સંવાદ અને સામાજિક વિશ્વાસ માટે જોખમ ઊભું કરે છે.

ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી (મધ્યસ્થી માર્ગદર્શિકા અને ડિજિટલ મીડિયા એથિક્સ કોડ) સુધારા નિયમો, 2026 ઔપચારિક રીતે કૃત્રિમ રીતે જનરેટ થયેલ (synthetically generated) સામગ્રીને વ્યાખ્યાયિત અને નિયંત્રિત કરે છે, જે ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમમાં જવાબદારીને મજબૂત બનાવે છે.

કાર્યકારી સ્તરે, IndiaAI મિશનનો સેફ એન્ડ ટ્રસ્ટેડ AI સ્તંભ પૂર્વગ્રહ ઘટાડવા (bias mitigation), ગોપનીયતા-રક્ષણ પ્રણાલી ડિઝાઇન, અલ્ગોરિધમિક ઓડિટિંગ સાધનો અને જોખમ આકારણી માળખા પર કેન્દ્રિત પ્રોજેક્ટ્સને સમર્થન આપે છે. આ સલામતી નૈતિક ઇરાદાને અમલી બનાવી શકાય તેવા ધોરણોમાં રૂપાંતરિત કરે છે, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે AI નવીનતા વિશ્વસનીય, જવાબદાર અને સામાજિક રીતે ફાયદાકારક રહે.

M.A.N.A.V. દ્વારા, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ માત્ર એક વિઝન જ વ્યક્ત કર્યું નથી; તેમણે વિશ્વ સમક્ષ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પર સભ્યતાનો દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો છે. નૈતિકતા સાથે નવીનતા, જવાબદારી સાથે શાસન, નિખાલસતા સાથે સાર્વભૌમત્વ, સ્કેલ સાથે સમાવેશ અને વિશ્વાસ સાથે કાયદેસરતાને સંરેખિત કરીને, ભારત એવું AI ભવિષ્ય ઘડી રહ્યું છે જે માત્ર ટેકનોલોજીને જ નહીં, પરંતુ માનવતાને પણ આગળ ધપાવે છે.

SM/NP/GP/JD