જળ શક્તિ મંત્રાલયે આજે 6 જાન્યુઆરી, 2026ના રોજ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વિવિધ જિલ્લાઓ સાથે સ્વચ્છ ભારત મિશન (ગ્રામીણ) હેઠળ દેશમાં અમલમાં મુકાયેલા ફેકલ સ્લજ મેનેજમેન્ટ (FSM)ના વિવિધ મોડેલો અંગે ચર્ચા કરવા વર્ચ્યુઅલ સંવાદનું આયોજન કર્યું હતું.

આ વાર્તાલાપની અધ્યક્ષતા માનનીય કેન્દ્રીય જળ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી.આર. પાટીલ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ વાર્તાલાપમાં જળ શક્તિ રાજ્ય મંત્રી શ્રી વી. સોમન્ના, પીવાના પાણી અને સ્વચ્છતા વિભાગના સચિવ શ્રી અશોક કે.કે. મીના અને સંયુક્ત સચિવ અને મિશન ડિરેક્ટર, SBM(G) શ્રીમતી ઐશ્વર્યા સિંહે ભાગ લીધો હતો. આ વાર્તાલાપમાં જિલ્લા કલેક્ટરો, જિલ્લા પંચાયતોના CEO, SHG સભ્યો, પંચાયત સભ્યો, તેમજ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના રાજ્ય મિશન ડિરેક્ટરો અને નોડલ વિભાગોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ વર્ચ્યુઅલી જોડાયા હતા.

આ વાર્તાલાપનો ઉદ્દેશ્ય દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી સફળ અને મોટા પાયે FSM મોડેલ્સનું આદાનપ્રદાન કરવાનો, રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને જિલ્લાઓ વચ્ચે FSMના વિવિધ પાસાઓ પર પરસ્પર શિક્ષણને મજબૂત બનાવવાનો અને સમગ્ર સ્વચ્છતા મૂલ્ય શૃંખલા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને શૌચાલય બાંધકામ ઉપરાંત સલામત સ્વચ્છતા પ્રણાલીના મહત્વને મજબૂત બનાવવાનો હતો.

ગુજરાત, સિક્કિમ, મધ્યપ્રદેશ, કર્ણાટક, ઓડિશા, લદ્દાખ અને ત્રિપુરાના પ્રતિનિધિઓએ તેમના ક્ષેત્રીય અનુભવો શેર કર્યા અને તેમના મોડેલ્સ રજૂ કર્યા. આમાં ઇન-સીટુ ટ્રીટમેન્ટ મોડેલ્સ, સમુદાય ઉકેલો, SHG અને પંચાયતો સાથે સહયોગમાં અસરકારક O&M સુનિશ્ચિત કરવા માટે લેવામાં આવેલા પગલાં, ફેકલ સ્લજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ (FSTPs) ની ટકાઉપણું અને FSM માટે શહેરી-ગ્રામીણ જોડાણોનો સમાવેશ થાય છે. ટ્રીટેડ ફેકલ સ્લજ અને ગંદા પાણીના સુરક્ષિત સંગ્રહ, પરિવહન, સારવાર અને પુનઃઉપયોગ માટે કરવામાં આવેલા પ્રયાસોની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. સ્વચ્છતા સુનિશ્ચિત કરવા ઉપરાંત, ઘણા મોડેલ્સે સમુદાય સ્તરે રોજગાર ઉત્પન્ન કરવાના માર્ગો પણ રજૂ કર્યા.

વાર્તાલાપ દરમિયાન, રાજ્યોએ દેશભરમાંથી ઘણા નવીન અને સ્કેલેબલ FSM મોડેલ્સ રજૂ કર્યા. એક નોંધપાત્ર ઉદાહરણ ઓડિશાના ખોરધા જિલ્લામાંથી આવ્યું, જ્યાં ટ્રાન્સજેન્ડર-નેતૃત્વ હેઠળનું સ્વ-સહાય જૂથ (SHG) તેના FSTPનું સંચાલન અને જાળવણી કરી રહ્યું છે. આ પહેલ દર્શાવે છે કે સ્વચ્છતા સેવા વિતરણ કેવી રીતે સમાવિષ્ટ અને ટકાઉ હોઈ શકે છે, જ્યારે ટ્રાન્સજેન્ડર સમુદાયના સભ્યો માટે પ્રતિષ્ઠિત આજીવિકાની તકો પણ બનાવી શકે છે. આ મોડેલ સમુદાય-નેતૃત્વ હેઠળના સાહસોની આવશ્યક સેવાઓની સમાન ઍક્સેસને પ્રોત્સાહન આપવા, સામાજિક સમાવેશને પ્રોત્સાહન આપવા અને હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા જૂથોમાં આર્થિક સશક્તિકરણને મજબૂત બનાવવા માટે શક્તિને પ્રકાશિત કરે છે.

અન્ય FSM મોડેલોમાં સામેલ છે: ગુજરાતના ડાંગ જિલ્લાના દૂરસંચાર આદિવાસી વિસ્તારોમાં ટ્વીન પીટ શૌચાલયોનો મોટા પાયે સ્વીકાર; સિક્કિમના મંગન જિલ્લામાં સિંગલ પીટ શૌચાલયોને ટ્વીન પીટ શૌચાલયોમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે કેન્દ્રિત પ્રયાસો, દૂરના, પહાડી પ્રદેશોમાં FSMના વ્યવસ્થાપનના પાલનની ખાતરી; મધ્યપ્રદેશના ઇન્દોર જિલ્લાના કાલીબિલ્લોડ ગ્રામ પંચાયતમાં ભારતનું પ્રથમ ગ્રામીણ FSTP, જ્યાં નાણાકીય સંસાધનો વધારવા માટે MRF સાથે ટ્રીટેડ પાણીમાં માછલી ઉછેરનો એક નવીન પ્રયોગ અમલમાં મૂકવામાં આવી રહ્યો છે; કર્ણાટકના દક્ષિણ કન્નડ જિલ્લામાં ક્લસ્ટર-આધારિત FSTP મોડેલ, સંચાલન અને જાળવણીમાં મજબૂત SHG ભાગીદારી સાથે; લદ્દાખના લેહ જિલ્લાના અત્યંત ઠંડા, શુષ્ક અને ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં ઇકોસન શૌચાલયોનું નિર્માણ; અને ત્રિપુરાના ગોમતી જિલ્લામાં જાહેર કાર્યક્રમો, સમુદાય મેળાવડા અને મેળાઓ માટે મોબાઇલ બાયો-ટોઇલેટની વ્યવસ્થા, જે સ્વ-નિર્ભર, સ્થાનિક SHG-સંચાલિત કામગીરી અને જાળવણી દ્વારા સંચાલિત છે.

આ વાર્તાલાપમાં સમુદાયના સભ્યોનો પણ સમાવેશ થતો હતો જેમણે આ મોડેલોને સીધા જ જમીનસ્તરે અમલમાં મૂક્યા હતા, જેમણે માનનીય કેન્દ્રીય જળ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી.આર. પાટિલ સાથે તેમના ક્ષેત્રના અનુભવો વહેંચ્યા હતા. સહભાગીઓને સ્થાનિક ભાષાઓમાં બોલવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેથી તેઓ આરામદાયક અનુભવે અને ઉત્સાહપૂર્વક તેમના અનુભવો વહેંચી શકે.

માનનીય જળ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી.આર. પાટીલે, સ્વચ્છ ભારતમાં ફાળો આપતા નવીન મોડેલો દર્શાવવા બદલ સહભાગીઓની પ્રશંસા કરી, પરંતુ આવક અને આજીવિકાની તકો પણ ઉત્પન્ન કરે છે. તેમણે નોંધ્યું કે આમાંની ઘણી પહેલ મુશ્કેલ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં લાગુ કરવામાં આવી હતી, જે દર્શાવે છે કે પડકારજનક પરિસ્થિતિઓ ટકાઉ ઉકેલોને પ્રેરણા આપે છે. તેમણે ભાર મૂક્યો કે FSM ટકાઉ ગ્રામીણ સ્વચ્છતાનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે અને એકંદર સ્વચ્છતા સુનિશ્ચિત કરવા તેમજ જાહેર આરોગ્ય અને સ્વચ્છ પર્યાવરણના રક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. તેમણે ભાર મૂક્યો કે સમુદાય ભાગીદારી, SHG, પંચાયતો અને વિવિધ હિતકારકોની ભાગીદારી, અને સંદર્ભ-વિશિષ્ટ, જરૂરિયાત-આધારિત અને યોગ્ય તકનીકોનો સ્વીકાર FSM ઉકેલો વ્યવહારુ, સમાવિષ્ટ અને લાંબા ગાળાના છે તેની ખાતરી કરવા માટે આવશ્યક છે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે માનનીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના સ્વપ્નદ્રષ્ટા નેતૃત્વ હેઠળ, સ્વચ્છતા માટેની રાષ્ટ્રવ્યાપી ચળવળ અભૂતપૂર્વ ગતિ પકડી છે, જે ગાંધીજીના સ્વચ્છતા અને જનભાગીદારીના સાચા સંદેશને દેશના દરેક ખૂણા સુધી લઈ જાય છે.

મંત્રાલયે SBM(G) હેઠળ ગ્રામીણ ભારતમાં FSM માટે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા કરવામાં આવી રહેલા કાર્યને મજબૂત બનાવવાની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો. આ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા વિકસિત નવીન, સમુદાય-આગેવાની હેઠળના અને સમાવિષ્ટ મોડેલોના ટેકનિકલ સપોર્ટ, ક્ષમતા નિર્માણ અને પ્રોત્સાહન દ્વારા કરવામાં આવશે.

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com