સૌથી ઝડપથી વિકસતા અર્થતંત્રોમાંના એક તરીકે, વધુને વધુ અસ્તવ્યસ્ત વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે વૈશ્વિક ધ્યાન ભારત તરફ વળ્યું છે. પડકારો વચ્ચે, ભારત એક એવી આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક વ્યવસ્થાના નિર્માણ તરફ કામ કરશે જે ન્યાયી, નિષ્પક્ષ, સમાવિષ્ટ અને બધા માટે સમાન હોય. કેન્દ્ર સરકારનું ધ્યાન વ્યાપક અને સમાવિષ્ટ આર્થિક વિકાસ પેદા કરવા પર રહેશે. રાજકોષીય નીતિ સુધારા, સુગમતા અને તત્પરતા પર આધારિત હશે. આ અભિગમ માત્ર વિકાસની ગતિને વેગ આપશે નહીં પરંતુ સરકારને ઉભરતા વૈશ્વિક અને સ્થાનિક પડકારોનો અસરકારક રીતે જવાબ આપવા સક્ષમ બનાવવા માટે જરૂરી બફર પણ બનાવશે. કેન્દ્રીય નાણાં અને કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રી શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણ દ્વારા સંસદમાં રજૂ કરાયેલા મધ્યમ ગાળાના રાજકોષીય નીતિ અને રાજકોષીય નીતિ વ્યૂહરચના નિવેદનમાં આ વાત કહેવામાં આવી હતી.

મેક્રો-ઇકોનોમિક ફ્રેમવર્ક સ્ટેટમેન્ટ 2024-25 રાષ્ટ્રીય આંકડા કાર્યાલય દ્વારા પ્રકાશિત પ્રથમ એડવાન્સ અંદાજને ટાંકે છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં ભારતના વાસ્તવિક અને નજીવા GDP વૃદ્ધિ દર અનુક્રમે 6.4 ટકા અને 9.7 ટકા હોવાનો અંદાજ આપે છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26ના બજેટમાં, નાણાકીય વર્ષ 2024-25ના પહેલા એડવાન્સ અંદાજ કરતાં નોમિનલ GDP 10.1 ટકા વધવાનો અંદાજ છે.

મેક્રો-ઇકોનોમિક ફ્રેમવર્ક સ્ટેટમેન્ટમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં ફુગાવાના દબાણમાં ઘટાડો થયો છે, સરેરાશ છૂટક ફુગાવો 2023-24માં 5.4 ટકાની સરખામણીમાં ઘટીને 4.9 ટકા (એપ્રિલ-ડિસેમ્બર) થયો છે. આ ઘટાડો સૌમ્ય કોર (નોન-ફૂડ, નોન-ઇંધણ) ફુગાવાના વલણોને કારણે થયો હતો. નાણાકીય વર્ષ 2024-25 (એપ્રિલ-ડિસેમ્બર)માં એકંદર છૂટક ફુગાવો 4±2 ટકાના ફુગાવા-બેન્ડમાં રહ્યો. સરકારના પુરવઠા-બાજુના પગલાંથી ખાદ્ય ફુગાવાને કાબૂમાં રાખવામાં મદદ મળી છે. નિવેદનમાં આગાહી કરવામાં આવી છે કે નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ફુગાવો ઘટવાની ધારણા છે. આરબીઆઈએ નાણાકીય વર્ષ 2025-26ના પ્રથમ અને બીજા ક્વાર્ટરમાં અનુક્રમે 4.6 ટકા અને 4.0 ટકા ફુગાવાનો અંદાજ મૂક્યો છે. ભલે કોમોડિટીના ભાવ માટેનું ભવિષ્ય સૌમ્ય રહે, પણ ભૂરાજકીય પરિબળો ભાવ દબાણને વધારી શકે છે.

મેક્રો-ઇકોનોમિક ફ્રેમવર્ક સ્ટેટમેન્ટ 2024-25 એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે કોવિડ-19 રોગચાળા પછીના વર્ષોમાં કેન્દ્ર સરકારે અપનાવેલી ચપળ રાજકોષીય નીતિ વ્યૂહરચના, જેણે દેશની વિકાસ જરૂરિયાતો પૂરી કરતી વખતે ઇચ્છિત રાજકોષીય નીતિ પરિણામો ઉત્પન્ન કર્યા છે.

સંશોધિત અનુમાન 2024-25માં સરકારે તેના રાજકોષીય ખાધ લક્ષ્યને GDPના 4.8 ટકા સુધી સુધાર્યું છે. નાણાકીય વર્ષ 2021-22ના બજેટમાં કરવામાં આવેલી પ્રતિબદ્ધતા અનુસાર, દેશ નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં રાજકોષીય ખાધથી GDP ગુણોત્તર 4.5 ટકાથી નીચે હાંસલ કરવા માટે સારી રીતે આગળ વધી રહ્યો છે.

કેન્દ્ર સરકારનું દેવું GDP ગુણોત્તર નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ઘટીને 56.1 થવાનો અંદાજ છે જે નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં 57.1 હતો. નાણાકીય એકીકરણ માટેના માર્ગ મુજબ - નાણાકીય વર્ષ 2026-27થી નાણાકીય વર્ષ 2030-31, કોઈપણ મોટા મેક્રો-આર્થિક વિક્ષેપકારક બાહ્ય આંચકા (આઘાતો) વિના, અને સંભવિત વૃદ્ધિ વલણો અને ઉભરતી વિકાસ જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર દર વર્ષે (નાણાકીય વર્ષ 2026-27 થી નાણાકીય વર્ષ 2030-31 સુધી) રાજકોષીય ખાધ રાખવાનો પ્રયાસ કરશે જેથી કેન્દ્ર સરકારનું દેવું 31 માર્ચ 2031 સુધીમાં લગભગ 50±1 ટકાના GDP સ્તર સુધીના દેવા સુધી પહોંચવા માટે ઘટતા માર્ગે હોય. આ સાથે, મહેસૂલ ખાધ પણ ઘટી રહી છે અને નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં GDPના 4.8 ટકાથી ઘટીને નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં GDPના 4.4 ટકા થવાની ધારણા છે.

કોષ્ટક: રાજકોષીય સૂચકાંકો - GDPના ટકાવારી તરીકે લક્ષ્યાંકોનું રોલિંગ

નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે બજેટ ફાળવણી વિશે વાત કરતા તે મૂડી ખર્ચ માટે રૂ. 11.21 લાખ કરોડ (GDPના 3.1 ટકા)ની ફાળવણી પર પ્રકાશ પાડે છે. તેમાં રૂ. 1.50 લાખ કરોડના ખર્ચ સાથે વ્યાજમુક્ત લાંબા ગાળાની લોન દ્વારા રાજ્યોને મૂડી સહાયનો સમાવેશ થાય છે. બજેટ મૂડી ખર્ચ નાણાકીય વર્ષ 2019-20માં ખર્ચના લગભગ 3.3 ગણો છે.

નિવેદનમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે નાણાકીય વર્ષ 2025-26ની રાજકોષીય ખાધને પૂર્ણ કરવા માટે, તારીખવાળી સિક્યોરિટીઝમાંથી ચોખ્ખી બજાર ઉધાર રૂ. 11.54 લાખ કરોડ હોવાનો અંદાજ છે અને બાકીની ધિરાણ નાની બચત અને અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી આવવાની અપેક્ષા છે. સમાન સમયગાળા માટે કુલ બજાર ઉધાર રૂ. 14.82 લાખ કરોડ હોવાનો અંદાજ છે.

બાહ્ય ક્ષેત્રના સ્વાસ્થ્ય પર પ્રકાશ પાડતા, નિવેદનમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે એપ્રિલ-ડિસેમ્બર 2024માં ભારતની વેપારી નિકાસ 1.6 ટકા (YoY આધાર પર) વધી હતી જ્યારે સેવા નિકાસમાં સમાન સમયગાળામાં 11.6 ટકાનો સ્વસ્થ વિકાસ નોંધાયો હતો. ભારતની ચાલુ ખાતાની ખાધ (CAD) નાણાકીય વર્ષ 2024-25ના બીજા ત્રિમાસિક ગાળામાં GDPના 1.2 ટકા થઈ હતી, જે નાણાકીય વર્ષ 2023-24ના બીજા ત્રિમાસિક ગાળામાં GDPના 1.3 ટકા હતી.

વધુમાં તે અવલોકન કરે છે કે નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં વિદેશી સીધા રોકાણ (FDI) પ્રવાહમાં પુનર્જીવન નોંધાયું છે. જ્યારે કુલ FDI પ્રવાહ USD 42.1 બિલિયન (નાણાકીય વર્ષ 2023-24 ના એપ્રિલ-ઓક્ટોબરમાં)થી વધીને USD 48.6 બિલિયન (નાણાકીય વર્ષ 2024-25ના સમાન સમયગાળામાં) થયો છે, ત્યારે ચાલુ નાણાકીય વર્ષના એપ્રિલ-ઓક્ટોબરમાં ચોખ્ખો FDI પ્રવાહ USD 14.5 બિલિયન રહેવાનો અંદાજ છે. તેમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે ડિસેમ્બર 2024ના અંત સુધીમાં ભારતનો વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર USD 640.3 બિલિયન હોવાનો અંદાજ છે જે દેશના બાહ્ય દેવાના લગભગ 90 ટકાને આવરી લેવા માટે પૂરતો છે. આયાત કવર - બાહ્ય ક્ષેત્રની સ્થિરતાનો એક મહત્વપૂર્ણ સૂચક - નવેમ્બર 2024 સુધી 11 મહિનાનો છે.

આ દસ્તાવેજ નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે વ્યૂહાત્મક પ્રાથમિકતાઓ પર પ્રકાશ પાડે છે જેમાં રોજગારની તીવ્રતા અને અર્થતંત્રની વૃદ્ધિ ક્ષમતામાં વધારો કરીને સમાન અને ટકાઉ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું, જાહેર મૂડી ખર્ચમાં વધારો કરવો, સામાજિક કલ્યાણ અને વિકાસ માટે 'સંતૃપ્તિ અભિગમ' અપનાવવો, મહત્વપૂર્ણ તકનીકો માટે સંશોધન અને વિકાસમાં ઉત્પાદક ક્ષમતાઓનું નિર્માણ કરવું, કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્યોની વિકાસ ક્ષમતાને મજબૂત બનાવવી, અને નાણાકીય જવાબદારી અને પારદર્શિતા પ્રત્યે અવિશ્વસનીય પ્રતિબદ્ધતાનો સમાવેશ થાય છે.

AP/IJ/SM/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com