पत्र सूचना कार्यालय

ভাৰতৰ শক্তি যাত্ৰা: সক্ষমতা বৃদ্ধি, শক্তি সুৰক্ষা শক্তিশালীকৰণ

ভাৰতৰ শক্তি পৰিৱেশ

ভাৰতৰ শক্তি পৰিৱেশ ক্ৰমবৰ্ধমান শক্তিৰ চাহিদা পূৰণ কৰাৰ লগতে শক্তি সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰা আৰু এক পৰিষ্কাৰ ভৱিষ্যতক সমৰ্থন কৰাৰ বাবে পৰিৱৰ্তিত হৈ আছে। এই পৰিৱৰ্তনে নবীকৰণযোগ্য শক্তি, পাৰমাণৱিক শক্তি, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ, কয়লা আৰু উদীয়মান প্ৰযুক্তিক সামৰি লৈছে।

নীতি সমৰ্থন, আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন, ঘৰুৱা উৎপাদন, উৎপাদন উদ্যোগৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু শক্তিৰ ব্যাপক প্ৰৱেশাধিকাৰে এই পৰিৱৰ্তনক গঢ় দিছে। ভাৰতে একেসময়তে জীৱাশ্মমুক্ত শক্তি সক্ষমতা বৃদ্ধি, ঘৰুৱা শক্তি সম্পদ শক্তিশালীকৰণ আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে নতুন প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ কৰি আছে।

এক নজৰত সংখ্যাসমূহ:

• মুঠ স্থাপিত বিদ্যুৎ সক্ষমতা: জুলাই ২০২৬ত প্ৰায় ৫৫২ গিগাৱাট, ২০১৪ চনৰ ২৪৯ গিগাৱাটৰ তুলনাত বৃদ্ধি।
• জীৱাশ্মমুক্ত সক্ষমতা: ৩১ জুলাই ২০২৬লৈ ৩০০.৫০ গিগাৱাট, যি মুঠ স্থাপিত সক্ষমতাৰ ৫৪ শতাংশতকৈ অধিক।
• নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ স্থাপিত সক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ বিশ্বব্যাপী স্থান: তৃতীয়।

কয়লাৰ জৰিয়তে শক্তি সুৰক্ষা শক্তিশালীকৰণ

ভাৰতৰ শক্তি সুৰক্ষা আৰু বিদ্যুৎ যোগানত কয়লাই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। ই দেশৰ প্ৰাথমিক শক্তিৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ প্ৰায় ৫৫ শতাংশ পূৰণ কৰে আৰু বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ ৭০ শতাংশতকৈ অধিকত সহায় কৰে। ভাৰতত প্ৰায় ৪,০০,৭১৫ নিযুত টন কয়লাৰ মজুত আছে আৰু ভাৰত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম কয়লা উৎপাদক আৰু গ্ৰাহক।

• ভাৰতে ২০২৪–২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত ১,০৪৭.৫২ নিযুত টন আৰু ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত ১,০৪০.০৮ নিযুত টন কয়লা উৎপাদন কৰিছে। ২০১৪–১৫ বিত্তীয় বৰ্ষত এই উৎপাদন আছিল ৬০৯.১৮ নিযুত টন।
• আত্মনিয়োজিত আৰু বাণিজ্যিক খনন: আত্মনিয়োজিত আৰু বাণিজ্যিক খনিৰ পৰা উৎপাদন ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত ২১০.৪৬ নিযুত টনত উপনীত হয়, যিয়ে পূৰ্বৰ বছৰৰ তুলনাত ১০.২২ শতাংশ বৃদ্ধি পঞ্জীয়ন কৰে।
• আমদানি নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস: তাপবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰসমূহৰ কয়লা আমদানি ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত ৪৫.৪ নিযুত টনলৈ হ্ৰাস পায়, ২০২৪–২৫ বিত্তীয় বৰ্ষৰ ৬২.৫ নিযুত টনৰ পৰা, অৰ্থাৎ প্ৰায় ২৭.৪ শতাংশ হ্ৰাস।

পৃষ্ঠীয় কয়লা/লিগনাইট গেছীকৰণ প্ৰকল্পৰ প্ৰচাৰ (২০২৬)

চৰকাৰে মে’ ২০২৬ত পৃষ্ঠীয় কয়লা/লিগনাইট গেছীকৰণৰ প্ৰচাৰৰ বাবে ৩৭,৫০০ কোটি টকাৰ আঁচনি অনুমোদন কৰে।

প্ৰত্যাশিত ব্যৱহাৰ: প্ৰায় ৭৫ নিযুত নিযুত টন প্ৰতি বৰ্ষ কয়লা ব্যৱহাৰ কৰি ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ১০০ নিযুত টন কয়লা/লিগনাইট গেছীকৰণৰ ৰাষ্ট্ৰীয় লক্ষ্যত অৰিহণা যোগোৱাৰ আশা কৰা হৈছে।

প্ৰত্যাশিত বিনিয়োগ: ২.৫–৩ লাখ কোটি টকাৰ বিনিয়োগ সংগঠিত কৰাৰ আশা।

নিযুক্তি: ২৫টা প্ৰকল্পৰ জৰিয়তে প্ৰায় ৫০,০০০ প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ চাকৰি সৃষ্টি হোৱাৰ সম্ভাৱনা।

সৌৰ শক্তি: সম্প্ৰসাৰণ আৰু অধিক লোকৰ ওচৰলৈ প্ৰসাৰ

৩১ জুলাই ২০২৬লৈ ভাৰতৰ স্থাপিত সৌৰ শক্তি সক্ষমতা ১৬৪.৫৯ গিগাৱাটত উপনীত হৈছে, যি ২০১৪ চনৰ ২.৮ গিগাৱাটৰ পৰা বৃদ্ধি পাইছে। সৌৰ শক্তি এতিয়া ভাৰতৰ নবীকৰণযোগ্য শক্তি সক্ষমতাৰ সৰ্ববৃহৎ অংশ। ২০২৫ চনত ভাৰতে বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম সৌৰ শক্তি বৃদ্ধিৰ বজাৰ হিচাপে পৰিগণিত হয়। ভাৰতে ৩৭ গিগাৱাটতকৈ অধিক সৌৰ সক্ষমতা সংযোজন কৰে, আনহাতে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই ৩৪ গিগাৱাট সংযোজন কৰে।

প্ৰধানমন্ত্ৰী–সূৰ্য ঘৰ: বিনামূলীয়া বিদ্যুৎ যোজনা

১ কোটি পৰিয়ালৰ বাবে ৭৫,০২১ কোটি টকা মুঠ ব্যয়ৰে ২০২৪ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীত এই আঁচনি আৰম্ভ কৰা হৈছিল।

• ৫১.৫৮ লাখ পৰিয়ালে এতিয়া সমগ্ৰ দেশত ছাদৰ সৌৰ শক্তি স্থাপনৰ সুবিধা লাভ কৰিছে (১২.০৮.২০২৬লৈ)।
• প্ৰায় ২৮,০২৪ কোটি টকা ৰাজসাহায্য হিতাধিকাৰীসকললৈ হস্তান্তৰ কৰা হৈছে।
• প্ৰায় ১৯ লাখ পৰিয়ালে এতিয়া শূন্য বিদ্যুৎ বিল লাভ কৰি আছে।
• এই আঁচনিৰ অধীনত এতিয়ালৈকে সঞ্চিতভাৱে ১৪.৮ গিগাৱাট ছাদৰ সৌৰ শক্তি সক্ষমতা কাৰ্যক্ষম কৰা হৈছে।

প্ৰধানমন্ত্ৰী সূৰ্য সৰোবৰ যোজনা

চৰকাৰে ৩১ জুলাই ২০২৬ত ৫,০৭০ কোটি টকাৰ ব্যয়ৰে প্ৰধানমন্ত্ৰী সূৰ্য সৰোবৰ যোজনা (Pradhan Mantri Surya Sarovar Yojana - PM-SSY) অনুমোদন কৰে। এই আঁচনিয়ে শক্তি সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাৰ সৈতে ভাসমান সৌৰ ফটোভল্টেইক প্ৰকল্পৰ বিকাশৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ সৌৰ শক্তি সম্প্ৰসাৰণত এক নতুন মাত্ৰা সংযোজন কৰিছে।

• লক্ষ্য: ৫,০০০ মেগাৱাট ভাসমান সৌৰ ফ'টোভোল্টাইক (Photovoltaic – PV) প্ৰকল্প।
• সংলগ্ন শক্তি সংৰক্ষণ: ন্যূনতম দুই ঘণ্টাৰ সময়সীমাৰ সংৰক্ষণ, যি ১০,০০০ মেগাৱাট-ঘণ্টা (Megawatt-hour- MWh)-ৰ সমতুল্য।
• প্ৰকল্প অনুমোদনৰ সময়সীমা: ২০২৬–২৭ বিত্তীয় বৰ্ষৰ পৰা ২০৩০–৩১ বিত্তীয় বৰ্ষলৈ।

বায়ু শক্তি

ভাৰতৰ নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ সম্প্ৰসাৰণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তম্ভ হিচাপে বায়ু শক্তিয়ে অব্যাহত ৰাখিছে। স্থাপিত বায়ু শক্তি সক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰত বিশ্বৰ চতুৰ্থ স্থানত আছে। এই খণ্ডত বাৰ্ষিক সংযোজন বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে ঘৰুৱা উৎপাদনো বৃদ্ধি পাইছে।

• স্থাপিত সক্ষমতা: ৩১ জুলাই ২০২৬লৈ ৫৮.১৪ গিগাৱাট।
• বৃদ্ধি: ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত ভাৰতে ৬.০৫ গিগাৱাট সংযোজন কৰে, যি এতিয়ালৈকে সৰ্বাধিক বাৰ্ষিক বায়ু শক্তি সক্ষমতা সংযোজন আৰু ২০২৪–২৫ বিত্তীয় বৰ্ষৰ তুলনাত ৪৬ শতাংশ অধিক।
• কাৰ্যকৰী কৰি থকা অতিৰিক্ত সক্ষমতা: প্ৰায় ২৮ গিগাৱাট।
• বায়ু টাৰ্বাইন উৎপাদন সক্ষমতা: মাৰ্চ ২০২৬ত প্ৰায় ২৪ গিগাৱাট, ২০১৪ চনৰ ১০ গিগাৱাটৰ পৰা বৃদ্ধি। এই খণ্ডই গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদানসমূহত ৭০–৮০ শতাংশ দেশীয়কৰণ লাভ কৰিছে।

কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰীসভাই ১৯ জুন ২০২৪ত ১ গিগাৱাট অফশ্ব’ৰ বায়ু শক্তি প্ৰকল্পৰ বাবে ৭,৪৫৩ কোটি টকাৰ ভায়েবিলিটি গেপ ফাণ্ডিং (VGF) আঁচনি অনুমোদন কৰে।

জৈৱ-শক্তি

৩১ জুলাই ২০২৬লৈ জৈৱ-বিদ্যুৎ সক্ষমতা ১১.৭৫ গিগাৱাট। সংকুচিত জৈৱগেছ (CBG) পৰিৱেশতন্ত্ৰও সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। ১৩ আগষ্ট ২০২৬লৈ ১,৯২৯টা সংকুচিত জৈৱগেছ/জৈৱ- সংকুচিত প্ৰাকৃতিক গেছ (CBG/Bio-CNG) প্ৰকল্প পঞ্জীয়ন কৰা হৈছে। ইয়াৰে ২১৭টা কাৰ্যক্ষম কৰা হৈছে আৰু ৩৫৭টা নিৰ্মাণাধীন।

জৈৱভৰ্তি সহ-উৎপাদন: ৩১ জুলাই ২০২৬লৈ বাগাছ-ভিত্তিক সক্ষমতা ৯,৮২১.৩২ মেগাৱাট আৰু বাগাছ-বহিৰ্ভূত সক্ষমতা ১,০৪৮.৮৪ মেগাৱাট।

আৱৰ্জনাৰ পৰা শক্তি: ৩১ জুলাই ২০২৬লৈ গ্ৰীড-সংযুক্ত আৱৰ্জনাৰ পৰা শক্তি উৎপাদনৰ সক্ষমতা ৩২৪.২৪ মেগাৱাট। অফ-গ্ৰীড প্ৰকল্পসমূহে অতিৰিক্ত ৫৫৪.১৬ মেগাৱাট অৰিহণা যোগাইছে।

ৰাষ্ট্ৰীয় জৈৱ-শক্তি কাৰ্যসূচী: এই কাৰ্যসূচীয়ে আৰ্থিক সাহায্যৰ জৰিয়তে আৱৰ্জনাৰ পৰা শক্তি, জৈৱভৰ্তি আৰু জৈৱগেছ প্ৰকল্পক সহায় কৰে। প্ৰথম পৰ্যায়ে ২০২১–২২ৰ পৰা ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষলৈ সামৰি লৈছিল আৰু ইয়াৰ ব্যয় আছিল ৮৫৮ কোটি টকা।

জৈৱিক জৈৱ-কৃষি সম্পদ ধন (Galvanizing Organic Bio-Agro Resources Dhan - GOBARdhan): আৱৰ্জনাক শক্তি বৃদ্ধিলৈ ৰূপান্তৰ

• জৈৱিক জৈৱ-কৃষি সম্পদ ধন (Galvanizing Organic Bio-Agro Resources Dhan - GOBARdhan)– ৰাষ্ট্ৰীয় চক্ৰীয় জৈৱ-শক্তি আঁচনি: চৰকাৰে ৬ আগষ্ট ২০২৬ত ২০২৬–২৭ৰ পৰা ২০৩৫–৩৬ বিত্তীয় বৰ্ষলৈ ২৩,৭৩১ কোটি টকাৰ ব্যয়ৰে এই আঁচনি অনুমোদন কৰে।
• এই আঁচনিৰ লক্ষ্য হৈছে ঘৰুৱা CBG উৎপাদন প্ৰায় দহগুণ বৃদ্ধি কৰা আৰু এক ৰাষ্ট্ৰীয় চক্ৰীয় জৈৱ-অৰ্থনীতি সৃষ্টি কৰা।

জলবিদ্যুৎ

জলবিদ্যুৎ নবীকৰণযোগ্য বিদ্যুতৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস হৈ আছে, যিয়ে নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু নমনীয় বিদ্যুৎ উৎপাদন প্ৰদান কৰে। সৌৰ আৰু বায়ু শক্তিৰ সক্ষমতা বৃদ্ধি পোৱাৰ সময়ত ই গ্ৰীডৰ স্থিৰতাতো সহায় কৰে। ৩১ জুলাই ২০২৬লৈ বৃহৎ আৰু ক্ষুদ্ৰ জলবিদ্যুৎকে ধৰি মুঠ জলবিদ্যুৎ সক্ষমতা ৫৭.২৪ গিগাৱাট।

ক্ষুদ্ৰ জলবিদ্যুৎ উন্নয়ন আঁচনি

• চৰকাৰে মাৰ্চ ২০২৬ত ২০২৬–২৭ৰ পৰা ২০৩০–৩১ বিত্তীয় বৰ্ষলৈ ২,৫৮৪.৬০ কোটি টকাৰ ব্যয়ৰে ক্ষুদ্ৰ জলবিদ্যুৎ (Small Hydro Power - SHP) উন্নয়ন আঁচনি অনুমোদন কৰে।
• এই আঁচনিৰ লক্ষ্য হৈছে ১–২৫ মেগাৱাটৰ প্ৰকল্পৰ জৰিয়তে প্ৰায় ১,৫০০ মেগাৱাট ক্ষুদ্ৰ জলবিদ্যুৎ সক্ষমতা সংযোজন কৰা। ই বিশেষকৈ পাহাৰীয়া আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ প্ৰকল্পসমূহক সহায় কৰে।

সেউজ হাইড্ৰ’জেন

সেউজ হাইড্ৰ’জেন কঠিনভাৱে কাৰ্বনমুক্ত কৰিবলগীয়া খণ্ডসমূহৰ বাবে এক পৰিষ্কাৰ ইন্ধন বিকল্প হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। ই শক্তি সুৰক্ষা আৰু ঔদ্যোগিক বিকাশতো সহায় কৰিব পাৰে।

ৰাষ্ট্ৰীয় সেউজ হাইড্ৰ’জেন অভিযান

চৰকাৰে ২০২৩ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় সেউজ হাইড্ৰ’জেন অভিযান (National Green Hydrogen Mission - NGHM) আৰম্ভ কৰে। এইটো হৈছে সেউজ হাইড্ৰ’জেন পৰিৱেশতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু এই খণ্ডৰ সুযোগ আৰু প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ প্ৰতি এক ব্যৱস্থাগত সঁহাৰি সৃষ্টি কৰাৰ বাবে এক ছাতি কাৰ্যসূচী।

• ২০২৩ চনৰ জানুৱাৰীত ১৯,৭৪৪ কোটি টকাৰ ব্যয়ৰে এই অভিযান অনুমোদন কৰা হৈছিল। ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ৫ নিযুত মেট্ৰিক টন সেউজ হাইড্ৰ’জেন উৎপাদনৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।
• উৎপাদন সক্ষমতা: ফেব্ৰুৱাৰী ২০২৬লৈ প্ৰায় ৮,০০০ টন প্ৰতি বছৰৰ সেউজ হাইড্ৰ’জেন উৎপাদন সক্ষমতা কাৰ্যক্ষম কৰা হৈছিল।
• পৰিবহন: জুলাই ২০২৬ত চৰকাৰে এই অভিযানৰ অধীনত ২১টা পথত ৭০টা হাইড্ৰ’জেন চালিত বাহনৰ বাবে ১২টা পাইলট প্ৰকল্প আৰম্ভ কৰে।
• ভাৰতৰ প্ৰথমখন দেশীয়ভাৱে নিৰ্মিত হাইড্ৰ’জেন ফুৱেল চেল-চালিত ৰে’লখনে জুলাই ২০২৬ত জিন্দ–চোনিপট অংশত চলাচল আৰম্ভ কৰে।

পাৰমাণৱিক শক্তি

ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক শক্তি খণ্ডই বিগত দশকত গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্প্ৰসাৰণ আৰু আধুনিকীকৰণৰ সাক্ষী হৈছে। পৰিষ্কাৰ শক্তি, দেশীয় প্ৰযুক্তি আৰু উৎকৰ্ষতাক কেন্দ্ৰ কৰি দেশে ইয়াৰ কাৰ্যক্ষম সক্ষমতা আৰু ভৱিষ্যতৰ সম্ভাৱনা দুয়োটাই বৃদ্ধি কৰিছে।

স্থাপিত সক্ষমতা: ৩১ জুলাই ২০২৬লৈ ৮.৭৮ গিগাৱাট পাৰমাণৱিক শক্তি সক্ষমতা।

পাৰমাণৱিক শক্তি অভিযান: ভাৰতে ২০৪৭ চনৰ ভিতৰত পাৰমাণৱিক শক্তি সক্ষমতা ১০০ গিগাৱাটলৈ বৃদ্ধি কৰাৰ লক্ষ্য লৈছে।

পৰিকল্পিত সম্প্ৰসাৰণ: দেশীয়ভাৱে বিকশিত ৭০০ মেগাৱাট আৰু ১,০০০ মেগাৱাট ৰিয়েক্টৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতাৰ জৰিয়তে বিকাশ কৰা হৈছে। ২০৩১–৩২ৰ ভিতৰত সক্ষমতা ২২.৩৮ গিগাৱাটলৈ বৃদ্ধি হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।

ক্ষুদ্ৰ মডিউলাৰ ৰিয়েক্টৰ: পাৰমাণৱিক শক্তি অভিযানে ক্ষুদ্ৰ মডিউলাৰ ৰিয়েক্টৰৰ নক্সা, বিকাশ আৰু স্থাপনৰ বাবে ২০,০০০ কোটি টকা প্ৰদান কৰিছে, আৰু ২০৩৩ চনৰ ভিতৰত কমেও পাঁচটা দেশীয় ক্ষুদ্ৰ মডিউলাৰ ৰিয়েক্টৰ (Small Modular Reactors – SMR) নিৰ্মাণৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।

দ্ৰুত ব্ৰীডাৰ ৰিয়েক্টৰ: কালপাক্কামত থকা ৫০০ মেগাৱাট-বিদ্যুৎ (Megawatt electrical - MWe) প্ৰ’ট’টাইপ ফাষ্ট ব্ৰিডাৰ ৰিয়েক্টৰে ৬ এপ্ৰিল ২০২৬ত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সংকটিকতা লাভ কৰে। ই ভাৰতৰ তিনিটা পৰ্যায়ৰ পাৰমাণৱিক শক্তি কাৰ্যসূচীৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি।

SHANTI আইন, ২০২৫

ভাৰতৰ ৰূপান্তৰৰ বাবে পাৰমাণৱিক শক্তিৰ বহনক্ষম ব্যৱহাৰ আৰু উন্নয়ন আইন (Sustainable Harnessing and Advancement of Nuclear Energy for Transforming India – SHANTI Act), ২০২৫-এ অনুজ্ঞাপত্ৰৰ অধীনত পাৰমাণৱিক সুবিধা স্থাপন অথবা পাৰমাণৱিক শক্তিৰ উৎপাদন, ব্যৱহাৰ আৰু নিষ্পত্তিৰ সৈতে জড়িত কাৰ্যকলাপ সম্পাদনৰ বাবে ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অংশগ্ৰহণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।

• দেৱানী দায়বদ্ধতা: প্ৰতিটো পাৰমাণৱিক ঘটনাৰ বাবে সৰ্বাধিক দায়বদ্ধতা ৩০০ নিযুত বিশেষ উত্তোলন অধিকাৰ (SDR)ৰ সমতুল্য ভাৰতীয় টকা বা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা পৰিমাণ।
• এই আইনে পাৰমাণৱিক শক্তি নিয়ামক ব’ৰ্ড (AERB)-ক বিধিগত মৰ্যাদা প্ৰদান কৰি ইয়াৰ নিয়ামক আৰু সুৰক্ষা কাৰ্য শক্তিশালী কৰে।

ভূ-তাপীয় শক্তি

ভূ-তাপীয় শক্তিয়ে এক নিৰ্ভৰযোগ্য নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস হিচাপে কাম কৰে, যিয়ে সৌৰ আৰু বায়ুৰ দৰে পৰিৱৰ্তনশীল শক্তিৰ উৎসসমূহৰ পৰিপূৰক হিচাপে কাম কৰিব পাৰে। ভূ-তাপীয় শক্তিয়ে বিদ্যুৎ উৎপাদন অথবা প্ৰত্যক্ষ তাপ প্ৰদানৰ বাবে পৃথিৱীৰ ভিতৰত সঞ্চিত তাপ ব্যৱহাৰ কৰে।

ৰাষ্ট্ৰীয় ভূ-তাপীয় শক্তি নীতি (১৫ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৫ত অধিসূচিত)

• এই নীতিয়ে ভূ-তাপীয় সম্পদৰ অনুসন্ধান, উন্নয়ন আৰু ব্যৱহাৰৰ বাবে এক কাঠামো প্ৰদান কৰে।
• ভাৰতীয় ভূতাত্ত্বিক জৰীপে ৩৮১টা উষ্ণ প্ৰস্ৰৱণৰ অনুসন্ধানৰ ভিত্তিত ভাৰতৰ ভূ-তাপীয় সম্ভাৱনা প্ৰায় ১০,৬০০ মেগাৱাট বুলি অনুমান কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত ৪২টা ভূ-তাপীয় প্ৰকাশক সম্ভাৱনাপূৰ্ণ অঞ্চল হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে।
• এই নীতিয়ে প্ৰযুক্তিগত অংশীদাৰিত্ব, জ্ঞান হস্তান্তৰ আৰু যুটীয়া গৱেষণা আৰু উন্নয়নক উৎসাহিত কৰে। ভাৰতৰ অষ্ট্ৰেলিয়া, আইচলেণ্ড, ছৌদি আৰৱ আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে ভূ-তাপীয় শক্তিৰ বাবে সহযোগিতা ব্যৱস্থা আছে।
• ২০২৫ চনৰ জুলাই–আগষ্টত পাঁচটা প্ৰকল্প অনুমোদন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত এটা পাইলট উৎপাদন প্ৰকল্প, সম্পদ মূল্যায়ন প্ৰকল্প আৰু এটা সৌৰ–ভূ-তাপীয় হাইব্ৰিড প্ৰকল্প অন্তৰ্ভুক্ত। এই প্ৰকল্পসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে ভূ-তাপীয় প্ৰয়োগৰ কাৰিকৰী-অৰ্থনৈতিক সম্ভাৱ্যতা প্ৰতিষ্ঠা কৰা।

ভাৰতৰ পৰিৱৰ্তিত ইন্ধন পৰিৱেশ

পৰিষ্কাৰ ৰন্ধন ব্যৱস্থা এতিয়া প্ৰৱেশাধিকাৰৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ পৰা ব্যাপকভাৱে উপলব্ধ ঘৰুৱা শক্তি বিকল্পলৈ পৰিৱৰ্তিত হৈছে। তৰলীকৃত পেট্ৰলিয়াম গেছ (Liquefied Petroleum Gas - LPG) সংযোগৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু ব্যৱহাৰ বৃদ্ধিয়ে ভাৰতীয় পৰিয়ালসমূহৰ মাজত ইয়াৰ বৰ্ধিত প্ৰসাৰ প্ৰতিফলিত কৰিছে।

• ৰাষ্ট্ৰীয় LPG প্ৰসাৰ: ২০১৪ চনৰ ৫৫.৯ শতাংশৰ পৰা ২০২৬ চনত ১০৭.২ শতাংশলৈ বৃদ্ধি।
• LPG গ্ৰাহক: ২০১৪ চনৰ ১৪.৫১ কোটিৰ পৰা ২০২৬ চনত ৩৩.১৮ কোটিলৈ বৃদ্ধি।
• প্ৰধানমন্ত্ৰী উজ্জ্বলা যোজনাৰ অধীনত: ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত প্ৰায় ৪৯.২১ কোটি ৰিফিল চিলিণ্ডাৰ প্ৰদান কৰা হৈছে।
• অতিৰিক্ত LPG সংযোগ: ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত PMUYৰ অধীনত ২৫ লাখ অতিৰিক্ত LPG সংযোগ অনুমোদন কৰা হয়। ইয়াৰে ৫ আগষ্ট ২০২৬লৈ ২৪.৮৪ লাখ সংযোগ মুকলি কৰা হৈছে।
• ভাৰত বিশ্বৰ চতুৰ্থ বৃহত্তম কেঁচা তেল শোধনকাৰী দেশ, আৰু ২২টা কাৰ্যক্ষম শোধনাগাৰৰ জৰিয়তে ইয়াৰ স্থাপিত শোধন ক্ষমতা বছৰি ২৫৮.১ নিযুত টন।

‘সমুদ্ৰ মন্থন’ – ৰাষ্ট্ৰীয় অফশ্ব’ৰ অনুসন্ধান আঁচনি

শক্তি সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰাৰ লগতে অফশ্ব’ৰ তেল আৰু গেছ অনুসন্ধান বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে ৩১ জুলাই ২০২৬ত ₹৮৪,০৮৪ কোটি টকাৰ ব্যয়ৰে এই আঁচনি অনুমোদন কৰা হয়। ইয়াৰ অধীনত ভূকম্পীয় জৰীপ, গভীৰ জলভাগত অনুসন্ধানমূলক খনন আৰু অফশ্ব’ৰ উৎপাদন/পৰিবহণ আন্তঃগাঁথনি সামৰি লোৱা হৈছে।

ভাৰতৰ শক্তি ভৱিষ্যত নিৰ্মাণ

ভাৰতে শক্তি সুৰক্ষা, বহনক্ষমতা আৰু উদ্ভাৱনক একত্ৰিত কৰা এক শক্তি ব্যৱস্থা নিৰ্মাণ কৰি আছে। জীৱাশ্মমুক্ত শক্তি সক্ষমতা বৃদ্ধিৰ লগতে অধিক শক্তিশালী ঘৰুৱা সম্পদ, আন্তঃগাঁথনি, উৎপাদন আৰু উদীয়মান প্ৰযুক্তিয়ে এই প্ৰচেষ্টাক সমৰ্থন কৰিছে।

শক্তিৰ চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে ভাৰতৰ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ শক্তিৰ মিশ্ৰণে নিৰ্ভৰযোগ্য বিদ্যুৎ, অধিক শক্তি সুৰক্ষা আৰু এক পৰিষ্কাৰ ভৱিষ্যত নিশ্চিত কৰাত সহায় কৰিব। অব্যাহত নীতি সমৰ্থন আৰু প্ৰযুক্তিগত অগ্ৰগতিয়ে এক স্থিতিস্থাপক, আত্মনিৰ্ভৰ আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে প্ৰস্তুত শক্তি ব্যৱস্থা নিৰ্মাণত সহায় কৰিব।

তথ্যসূত্ৰঃ

কেবিনেট

 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2241799&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=158349&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292445&reg=48&lang=1

নতুন আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তি মন্ত্ৰালয় (Ministry of New and Renewable Energy - MNRE)

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2296782&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2250039&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2293256&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244667&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245157&lang=2&reg=48

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2250039&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2291541&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2026700&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200435&reg=48&lang=2

https://pmkusum.mnre.gov.in/#/landing

https://mnre.gov.in/en/physical-progress/

https://mnre.gov.in/en/bio-energy-overview/

https://mnre.gov.in/en/new-technologies-overview/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1777364&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2268992&reg=48&lang=2

https://pmsuryaghar.gov.in/#/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2249408&reg=3&lang=1

পেট্ৰলিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2266034&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2295494&reg=3&lang=1

https://ppac.gov.in/download.php?file=rep_studies/1785837484_LPG_Profile_Report_Q1_FY_2026-27_Final_Web.pdf

https://www.pmuy.gov.in/index.aspx

https://gobardhan.eil.co.in/

কয়লা মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2293366&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2289973&lang=2&reg=48

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2260621&lang=2&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286591&reg=48&lang=1

পাৰমাণৱিক শক্তি বিভাগ (Department of Atomic Energy - DAE)

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198951&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156593&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2294814&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2249537&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247971&lang=2&reg=48

ৰে’ল মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2285240&reg=48&lang=1

পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=150630&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149232&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2270740&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156593&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155990&ModuleId=3&reg=48&lang=2

PDF চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

পিআইবি গৱেষণা

RR

(तथ्य सामग्री आईडी: 150897) आगंतुक पटल : 11