ગાંધી જયંતિના પ્રસંગે, સમગ્ર દેશમાં વિશેષ ગ્રામ સભાઓ યોજાઈ હતી, જેમાં GPDP પોર્ટલ (https://gpdp.nic.in) અને પંચાયત નિર્ણય (NIRNAY) પોર્ટલ (https://meetingonline.gov.in) પર 2.42 લાખથી વધુ વિશેષ ગ્રામ સભાઓ નિર્ધારિત કરવામાં આવી હતી. આ ગ્રામ સભાઓમાં સ્થાનિક રહેવાસીઓ, ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ, પંચાયતના કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓની ઉત્સાહપૂર્ણ અને સક્રિય ભાગીદારી જોવા મળી હતી. વિશેષ ગ્રામ સભાઓએ પીપલ્સ પ્લાન કેમ્પેઇન 2026-27, "સબકી યોજના, સબકા વિકાસ" ની શરૂઆત પણ ચિહ્નિત કરી હતી, જે અંતર્ગત પંચાયતો નાણાકીય વર્ષ 2027-28 માટે તેમની પંચાયત વિકાસ યોજનાઓ તૈયાર કરશે. આ 2.42 લાખ વિશેષ ગ્રામ સભાઓમાં, ભારત સરકારના મંત્રાલયો અને વિભાગો, એટલે કે પંચાયતી રાજ મંત્રાલય; ગ્રામીણ વિકાસ વિભાગ; પેયજળ અને સ્વચ્છતા વિભાગ; ગ્રાહક બાબતોનો વિભાગ; ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ વિભાગ; જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા સંરક્ષણ વિભાગ; અને ભૂમિ સંસાધન વિભાગની યોજનાઓ અને પ્રગતિશીલ પહેલોને ચર્ચાઓના કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવી હતી.

વિશેષ ગ્રામ સભાઓએ ગ્રામીણ નાગરિકોને મુખ્ય સરકારી પહેલો અને સ્થાનિક સુસંગતતા ધરાવતા મુદ્દાઓ પરની ચર્ચાઓમાં ભાગ લેવા માટે એક સીધું મંચ પૂરું પાડ્યું હતું. આ વ્યાપક વિચારવિમર્શમાં પંચાયતોને કેન્દ્રીય નાણા પંચની ગ્રાન્ટની સુધારેલી સોંપણી, ઓન સોર્સ રેવેન્યુ (સ્વભંડોળની આવક) દ્વારા નાણાકીય આત્મનિર્ભરતા, સુરક્ષિત મિલકત અને જમીનના અધિકારો, નિશ્ચિત રોજગારી અને આજીવિકા, સુરક્ષિત પીવાનું પાણી અને સ્વચ્છતા, જળ સુરક્ષા, ખાદ્ય સુરક્ષા, ગ્રાહક સુરક્ષા અને મહિલાઓનું આર્થિક સશક્તિકરણ વગેરે ક્ષેત્રો આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. છેલ્લા બાર વર્ષોમાં હાથ ધરવામાં આવેલા પરિવર્તનકારી વહીવટી સુધારાઓ અને નાગરિક-કેન્દ્રિત ઉપાયો સહિત મુખ્ય સરકારી પહેલોને રેખાંકિત કરતી એજન્ડા અને જાગૃતિ સામગ્રી વાંચી સંભળાવવામાં આવી હતી અને તેના પર વિચારવિમર્શ કરવામાં આવ્યો હતો. સ્થાનિક રહેવાસીઓ, ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ, પંચાયતના કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓએ સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો, તેમના અનુભવો, દ્રષ્ટિકોણ અને સૂચનો શેર કર્યા હતા, જે ગ્રામ પંચાયત વિકાસ યોજનાઓને સમૃદ્ધ બનાવવામાં યોગદાન આપશે. આ વિશેષ ગ્રામ સભાઓના દેશવ્યાપી આયોજનને ભાગીદાર મંત્રાલયો અને વિભાગોના સંકલિત પ્રયાસો, તેમજ તેમના ક્ષેત્રીય અને ગ્રાસરૂટ સ્તરના કર્મચારીઓ અને માય ભારત (MY Bharat) સ્વયંસેવકો દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું. રાજ્ય, જિલ્લા, બ્લોક અને ગ્રામ પંચાયત સ્તરે તેમની જોડાણથી નાગરિક-કેન્દ્રિત યોજનાઓ અને પહેલો પર અર્થપૂર્ણ સંવાદ સુગમ બનાવવામાં મદદ મળી, જ્યારે ગ્રાસરૂટ સ્તરે જન ભાગીદારી અને સંવાદને મજબૂત બનાવવામાં આવ્યો. સંપૂર્ણ સરકારી અભિગમ (Whole-of-Government approach) અપનાવીને, પંચાયતી રાજ મંત્રાલયના સચિવ ડૉ. વિનીત જોશી, મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ અને ભારત સરકારના સહભાગી મંત્રાલયો અને વિભાગો સાથે મળીને આખો દિવસ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના અધિકારીઓ સાથે સતત સંપર્કમાં રહ્યા હતા, સમગ્ર દેશમાં વિશેષ ગ્રામ સભાઓની પ્રગતિની સમીક્ષા કરી રહ્યા હતા અને સહકારી સંઘવાદની ભાવનામાં નજીકના સંકલનને સુગમ બનાવી રહ્યા હતા. રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના સંકલિત પ્રયાસો, જેમને તેમના પંચાયતી રાજ વિભાગો, જિલ્લા વહીવટીતંત્રો અને ક્ષેત્રીય કર્મચારીઓ દ્વારા ટેકો મળ્યો હતો, તેમણે અભૂતપૂર્વ સ્તરે આ દેશવ્યાપી કવાયતનું સીમલેસ આયોજન સુનિશ્ચિત કર્યું હતું.

પીપલ્સ પ્લાન કેમ્પેઇન 2026-27 'સબકી યોજના, સબકા વિકાસ'

ભારત સરકારના 21 મંત્રાલયો અને વિભાગોના સહયોગથી પંચાયતી રાજ મંત્રાલયના નેતૃત્વ હેઠળનું પીપલ્સ પ્લાન કેમ્પેઇન, પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળના સંપૂર્ણ સરકારી અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે. પંચાયતો પુરાવા-આધારિત, સર્વાંગી અને સહભાગી યોજનાઓ તૈયાર કરવા સક્ષમ બને તે માટે મંત્રાલય 2018 થી તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં પીપલ્સ પ્લાન કેમ્પેઇન ચલાવી રહ્યું છે. રાષ્ટ્રીય ગ્રામ સ્વરાજ અભિયાન હેઠળ, મંત્રાલય સ્થાનિક વિકાસના નવ વિષયો પર તાલીમ અને ક્ષમતા નિર્માણને ટેકો આપે છે. 2.55 લાખથી વધુ ગ્રામ પંચાયતો સહભાગી ગ્રામ પંચાયત વિકાસ યોજનાઓ તૈયાર કરે છે અને તેને ઈ-ગ્રામસ્વરાજ (eGramSwaraj) પોર્ટલ પર અપલોડ કરે છે, જ્યારે પંચાયત એડવાન્સમેન્ટ ઇન્ડેક્સ દરેક ગ્રામ પંચાયતને તેની સિદ્ધિઓ અને ક્ષતિઓની ઓળખ કરવામાં મદદ કરે છે. આના આધારે, ગ્રામ સભા પ્રાથમિકતા ધરાવતા ક્ષેત્રો પર સંકલ્પ લઈ શકે છે, જેનાથી સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સના સ્થાનિકીકરણ (Localisation of Sustainable Development Goals) અને વિકસિત ભારતના વિઝનને આગળ વધારી શકાય છે.

વિશેષ ગ્રામ સભાઓમાં રજૂ કરાયેલા મુખ્ય સુધારાઓ અને સિદ્ધિઓ

સશક્ત અને આત્મનિર્ભર પંચાયતો (પંચાયતી રાજ મંત્રાલય). સોળમા નાણા પંચે 2026-31 માટે ગ્રામીણ સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ માટે ₹4,35,236 કરોડની ભલામણ કરી છે, જે પંદરમા નાણા પંચ કરતાં લગભગ 84 ટકાનો વધારો છે, જેમાં વાર્ષિક માથાદીઠ ગ્રાન્ટ લગભગ ₹400 થી વધીને લગભગ ₹950 થઈ ગઈ છે. સમર્થ (SAMARTH) પંચાયત પોર્ટલ પર 57 લાખથી વધુ કરદાતાઓ અને 15 લાખ મિલકતો નોંધાયેલી છે, અને આત્મનિર્ભર પંચાયત સ્પેશિયલ એવોર્ડમાં ₹1 કરોડ સુધીના પ્રોત્સાહનોનો સમાવેશ થાય છે. પંચાયતના ખાતાઓ હવે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા છ-સ્તરીય માળખાને અનુસરે છે, અને 2.5 લાખથી વધુ પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ ઓડિટઓનલાઇન (AuditOnline) સિસ્ટમમાં જોડાઈ છે. સર્વે ઓફ વિલેજિસ આબાદી એન્ડ મેપિંગ વિથ ઇમ્પ્રોવાઇઝ્ડ ટેકનોલોજી ઇન વિલેજ એરિયાઝ (સ્વામિત્વ - SVAMITVA) યોજના હેઠળ, 2.06 લાખ ગામડોઓ માટે 3.33 કરોડ પ્રોપર્ટી કાર્ડ જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં લગભગ ₹1,713 કરોડની લોન મંજૂર કરવામાં આવી છે અને મિલકતના માલિક તરીકે મહિલાઓની ઓળખને પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવી છે.

રોજગાર અને આજીવિકા (ગ્રામીણ વિકાસ વિભાગ). 1 જુલાઈ 2026 થી અમલમાં આવેલ વિકસિત ભારત ગેરંટી ફોર રોજગાર એન્ડ આજીવિકા મિશન (ગ્રામીણ), પાત્ર ગ્રામીણ પરિવારોને દરેક નાણાકીય વર્ષમાં 125 દિવસના વેતન રોજગારની ગેરંટી આપે છે, જેમાં ફેસ ઓથેન્ટિકેશન અને ડિજિટલ ચૂકવણી દ્વારા હાજરી પૂરવામાં આવે છે. 31.69 કરોડથી વધુ માનવ દિવસો જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે, લગભગ 2.23 કરોડ પરિવારોના 2.81 કરોડથી વધુ કામદારોને રોજગારી મળી છે, અને લગભગ 2.31 લાખ ગ્રામ પંચાયતોમાં કામો ચાલી રહ્યા છે. 2026-27 માટે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ₹93,841 કરોડની વચગાળાની ફાળવણી કરવામાં આવી છે, અને વિકસિત ગ્રામ પંચાયત પ્લાન ગ્રામ સભાને સ્થાનિક જરૂરિયાતો અનુસાર કામો નક્કી કરવા સક્ષમ બનાવે છે.

સુરક્ષિત પીવાનું પાણી અને સ્વચ્છતા (પેયજળ અને સ્વચ્છતા વિભાગ). જલ જીવન મિશન હેઠળ, ગ્રામીણ નળના પાણીના જોડાણો લગભગ 3.23 કરોડ પરિવારો (17 ટકા) થી વધીને 16 કરોડથી વધુ (80 ટકાથી વધુ) થઈ ગયા છે, અને પૂર્ણ થયેલી જળ પુરવઠા યોજનાઓ ગ્રામ પંચાયતો અને સમુદાયોને સોંપવાના કાર્ય 'જલ અર્પણ' પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. સ્વચ્છ ભારત મિશન (ગ્રામીણ) હેઠળ, 12.22 કરોડ વ્યક્તિગત શૌચાલયો બનાવવામાં આવ્યા છે અને 5.25 લાખથી વધુ ગામડોઓએ (89.6 ટકા) પોતાને ખુલ્લામાં શૌચ મુક્ત પ્લસ (મોડેલ) [ODF Plus (Model)] જાહેર કર્યા છે. સ્વચ્છતા હિ સેવા 2026 ની પૂર્ણાહુતિ થતાં ગ્રામ સભાઓ દરમિયાન ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન નિયમો, 2026 પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

જળ સુરક્ષા (જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા સંરક્ષણ વિભાગ). જલ સંચય જન ભાગીદારી: કેચ ધ રેઇન (Catch the Rain) દ્વારા, સામુદાયિક ભાગીદારીથી 1.55 કરોડથી વધુ કૃત્રિમ રિચાર્જ અને સ્ટોરેજ સ્ટ્રક્ચર્સ બનાવવામાં આવ્યા છે, અને પ્રથમ તબક્કાના પ્રભાવ અભ્યાસમાં 2.43 બિલિયન ક્યુબિક મીટર ગ્રાઉન્ડવોટર રિચાર્જ થવાનો અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો હતો. સુધારેલા વોટરશેડ વિકાસ ધોરણોએ મેદાની વિસ્તારોમાં ફંડિંગ વધારીને ₹22,000 પ્રતિ હેક્ટર અને પહાડી તથા દુર્ગમ વિસ્તારોમાં ₹28,000 કર્યું છે, અને પ્રોજેક્ટ સમયગાળો સાતથી ઘટાડીને પાંચ વર્ષ કર્યો છે. કેચ ધ રેઇન હેઠળની ગ્રામ સભાની પ્રવૃત્તિઓમાં વર્ષાજળ સંચય, ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ અને સામુદાયિક નેતૃત્વ હેઠળના જળ સંરક્ષણ વિશે જાગૃતિ વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. સ્થાનિક સમુદાયો, પંચાયતી રાજ પ્રતિનિધિઓ અને જિલ્લાના અધિકારીઓએ આ કાર્યક્રમમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો, જેમાં તકનીકી માર્ગદર્શન, જાગૃતિના વીડિયોનું પ્રદર્શન, વૃક્ષારોપણ અને શ્રમદાનની પ્રવૃત્તિઓ સાથે જલ શપથ ગ્રહણ કરાવવામાં આવ્યા હતા. વરસાદના ટીપે ટીપાનું સંરક્ષણ કરવા અને ટકાઉ જળ વ્યવસ્થાપન તરફ સામૂહિક કાર્યવાહી માટે એકત્રિત કરવાના સંદેશને મજબૂત કરવા માટે કેચ ધ રેઇન (CTR) એન્થમ પણ વગાડવામાં આવ્યું હતું અને દર્શાવવામાં આવ્યું હતું.

ખાદ્ય સુરક્ષા અને ગ્રાહક સુરક્ષા (ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ, અને ગ્રાહક બાબતોના વિભાગો). વન નેશન વન રાશન કાર્ડ હેઠળ, દર મહિને લગભગ 3.27 કરોડ પોર્ટેબિલિટી ટ્રાન્ઝેક્શન્સ થાય છે, અને પ્રધાનમંત્રી ગરીબ કલ્યાણ અન્ન યોજના 81.35 કરોડ લાભાર્થીઓને મફત અન્ન પૂરું પાડે છે, જેને 2028 સુધી લંબાવવામાં આવી છે. 17 ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ નેશનલ કન્ઝ્યુમર હેલ્પલાઇનને ઓગસ્ટ 2019 માં મળેલી 78,477 ની સરખામણીએ ઓગસ્ટ 2026 માં 3,42,371 કોલ મળ્યા હતા, અને એપ્રિલ 2025 થી ₹105 કરોડથી વધુનું રિફંડ સુગમ બનાવ્યું છે. ઈ-જાગૃતિ (e-Jagriti) પ્લેટફોર્મે નોંધાયેલા 2.81 લાખ કેસોમાંથી 2.55 લાખથી વધુ કેસોનો નિકાલ કર્યો છે અને નેશનલ એવોર્ડ્સ ફોર ઈ-ગવર્નન્સ 2026 માં સિલ્વર એવોર્ડ પ્રાપ્ત કર્યો છે.

ડિજિટલ જમીન રેકોર્ડ્સ (ભૂમિ સંસાધન વિભાગ). ડિજિટલ ઇન્ડિયા લેન્ડ રેકોર્ડ્સ મોર્ડનાઇઝેશન પ્રોગ્રામ હેઠળ, 99.90 ટકા રેકોર્ડ્સ ઓફ રાઇટ્સ અને 97.4 ટકા કેડસ્ટ્રલ નકશાઓનું ડિજિટાઇઝેશન કરવામાં આવ્યું છે. 31 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં નાગરિકો ઓનલાઇન જમીન રેકોર્ડ્સ મેળવી શકે છે, અને 24 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ડિજિટલી હસ્તાક્ષરિત રેકોર્ડ્સ ડાઉનલોડ કરી શકે છે, જે માલિકોને કપટપૂર્ણ ફેરફારો સામે રક્ષણ આપે છે અને ધિરાણ મેળવવામાં સુવિધા પૂરી પાડે છે.

અન્ય મુખ્ય રાષ્ટ્રીય પહેલો અંગે જાગૃતિ

કેટલાક મંત્રાલયો/વિભાગોએ ગામડાના સ્તરે જાગૃતિ સુનિશ્ચિત કરવામાં મૂલ્યવાન ટેકો આપ્યો હતો. ગૃહ મંત્રાલયે નવા ફોજદારી કાયદાઓ, એટલે કે ભારતીય ન્યાય સંહિતા, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા અને ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ; સહકારિતા મંત્રાલયે સહકારી મંડળીઓનું ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશન અને સશક્તિકરણ; મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયે બાળ વિવાહ મુક્ત ભારત; અને સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલયે નશા મુક્ત ભારત અભિયાન અંગે જાગૃતિ સુગમ બનાવી હતી, જેથી સુરક્ષિત, સ્વસ્થ, બાળલગ્ન મુક્ત અને ડ્રગ્સ મુક્ત ગામડાઓનું નિર્માણ કરી શકાય. આ વિશેષ ગ્રામ સભાઓએ સહભાગી લોકશાહી અને સ્થાનિક શાસનના પાયા તરીકે ગ્રામ સભાની ભૂમિકાને પુનઃપુષ્ટ કરી હતી. પંચાયતી રાજ મંત્રાલય વિકસિત ભારતના વિશાળ પ્રયાસમાં સશક્ત, આત્મનિર્ભર અને વિકસિત પંચાયતોના નિર્માણ તરફ પીપલ્સ પ્લાન કેમ્પેઇન હેઠળ 2027-28 માટે જન-કેન્દ્રિત પંચાયત વિકાસ યોજનાઓ તૈયાર કરવાની અપેક્ષા રાખે છે.

સહભાગી મંત્રાલયો/વિભાગોના સુધારાઓ પર વિગતો માટે: અહીં ક્લિક કરો

SM/DK/JD