51મી પ્રગતિ (PRAGATI) બેઠક દરમિયાન માનનીય પ્રધાનમંત્રીના નિર્દેશોને અનુસરીને, આવાસ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલય (MoHUA) એ લક્ષિત, કેપીઆઈ (KPI)-આધારિત કાર્યવાહી દ્વારા અને સ્વચ્છ ભારત મિશન-શહેરી 2.0 ના માળખામાં સઘન અને ટેકનોલોજી-સક્ષમ દેખરેખનો ઉપયોગ કરીને 'સ્વચ્છતા'ના ઉચ્ચ બેંચમાર્કને દર્શાવવા માટે પ્રગતિ-50 પહેલ હેઠળ 50 મોડેલ શહેરોની ઓળખ કરી છે.

શહેરોની યાદી જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

શુભારંભ પ્રસંગે કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી મનોહર લાલે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે: "24 રાજ્યોના આ 50 શહેરો બાકીના દેશ માટે સ્વચ્છ રોલ-મોડેલ શહેરો તરીકે ઉભરી આવશે, જે દ્રશ્યમાન સ્વચ્છતાના ટકાઉ, ઉચ્ચ-પ્રદર્શન પરિમાણોને દર્શાવવા માટે તેમની નિયમિત સ્વચ્છતા કામગીરીથી આગળ વધશે. અમે મુખ્ય શહેરો, સાંસ્કૃતિક મહત્વ ધરાવતા શહેરો, ઉચ્ચ પ્રવાસન સ્થળો અને આર્થિક કેન્દ્રોનો સમાવેશ સુનિશ્ચિત કર્યો છે. આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય નિશ્ચિત સમયમર્યાદામાં દેખરેખ અને સમીક્ષાના માળખાગત ઢાંચા દ્વારા શહેરી સ્વચ્છતા, ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન, વપરાયેલા પાણીનું વ્યવસ્થાપન, સેનિટેશન અને નાગરિકોની ભાગીદારીમાં દ્રશ્યમાન સુધારાઓ લાવવાનો છે. પરિણામ-આધારિત મૂલ્યાંકન અને ટેક-સક્ષમ દેખરેખ દ્વારા પ્રગતિની સતત સમીક્ષા કરવામાં આવશે. આ શહેરોની પ્રગતિ પર નજર રાખવા માટે હું વ્યક્તિગત રીતે દર બીજા મહિને સમીક્ષા બેઠકોની અધ્યક્ષતા કરીશ."

પોતાના વક્તવ્યમાં આવાસ અને શહેરી બાબતોના રાજ્ય મંત્રી શ્રી તોખન સાહૂએ જણાવ્યું હતું કે છેલ્લાં એક દાયકામાં સ્વચ્છતા એક જન આંદોલનમાંથી જીવનશૈલીમાં પરિવર્તિત થઈ છે.

નવા મોડેલ શહેરોની પહેલના પ્રારંભનો ઉલ્લેખ કરતાં, શ્રી સાહૂએ કહ્યું કે તે શહેરોને નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં કચરા મુક્ત શહેરોના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરશે અને તેમને અન્ય શહેરી કેન્દ્રો માટે રોલ મોડેલ તરીકે ઉભરી આવવા માટે સક્ષમ બનાવશે. તેમણે રાજ્યો અને શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓને સૂક્ષ્મ સ્તરની એક્શન પ્લાન તૈયાર કરવા અને તેમનો ઝડપી તથા અસરકારક અમલ સુનિશ્ચિત કરવા આહ્વાન કર્યું હતું.

યુવા શક્તિ અને ટેકનોલોજીના વધતા જતાં સંકલનને રેખાંકિત કરતાં, મંત્રીશ્રીએ નોંધ્યું કે ભારત વિશ્વના ત્રીજા સૌથી મોટા સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. તેમણે ઉમેર્યું કે આઈઆઈટી કાનપુરના સહયોગથી ત્રીજી કોહોર્ટનો પ્રારંભ એ મિશન હેઠળ 75 સ્ટાર્ટઅપ્સને ઓનબોર્ડ અને ઇન્ક્યુબેટ કરવાના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યની સિદ્ધિને પણ દર્શાવે છે.

અર્બન ડેવલપમેન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ (DoUD), MoHUA ના સચિવ શ્રી સતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ઉત્તમ નાગરિક અનુભવ અને સમગ્ર સર્વિસ ડિલિવરી સુનિશ્ચિત કરવાની દિશામાં પ્રયાસો કરવામાં આવશે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આ પહેલ "સિટી એઝ અ હોલ" (સમગ્ર શહેર) અભિગમને અપનાવે છે, જેમાં તમામ હિતધારકો, ભાગીદારો અને શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓનો આયોજન અને અમલીકરણમાં સમાવેશ થાય છે તે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે.

કાર્યક્ષમ દેખરેખ સુનિશ્ચિત કરવા માટે, સ્વચ્છતમ પોર્ટલ પર પ્રો-એક્ટિવ ગવર્નન્સ એન્ડ ટાઇમલી ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન (PRAGATI) જેવી ડિજિટલ સમીક્ષા પ્રણાલી સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. મંત્રાલયના અધિકારીઓને નિયમિત સુપરવિઝન અને માર્ગદર્શન માટે ચોક્કસ શહેરો સોંપવામાં આવશે.

ટકાઉ શહેરી પરિવર્તન ક્ષમતા નિર્માણ અને સતત શિક્ષણ પર આધારિત છે તે બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને, SBM-U એ તકનીકી માર્ગદર્શિકાઓ, મોડેલ ડિઝાઇન અને લક્ષિત સલાહકારો સાથે હિતધારકોને સશક્ત બનાવ્યા છે. કાર્યક્રમ દરમિયાન, પ્રોજેક્ટ્સના જમીન પરના અમલીકરણને વધુ સપોર્ટ કરવા માટે, કન્સ્ટ્રક્શન એન્ડ ડિમોલિશન વેસ્ટ (C&D) માટે સેકન્ડરી કલેક્શન સેન્ટર સ્થાપવા માટેની સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર અને સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ, 2026 હેઠળ ફરજિયાત મુનિસિપલ સોલિડ વેસ્ટના સ્ત્રોત પૃથક્કરણ (Source Segregation) માટેની માર્ગદર્શિકા બહાર પાડવામાં આવી હતી.

સ્વચ્છ ભારત ટેસ્ટ બેડ અને ઇનોવેશન સેન્ટર: મિશન દ્વારા સંશોધન અને નવીનતાને સતત સ્વચ્છતાના પ્રેરક બળ તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. CSIR-CMERI ના સહયોગથી, MoHUA એ દુર્ગાપુર ખાતે સ્વચ્છ ભારત ટેસ્ટ બેડ અને ઇનોવેશન સેન્ટર લોન્ચ કર્યું, જે સેનિટેશન ટેકનોલોજીમાં સંશોધન, પ્રોડક્ટ ડેવલપમેન્ટ, ટેસ્ટિંગ, વેલિડેશન, સર્ટિફિકેશન અને ક્ષમતા નિર્માણ માટેની રાષ્ટ્રીય સુવિધા છે.

સ્ટાર્ટઅપ્સની ત્રીજી કોહોર્ટ: છેલ્લાં એક દાયકામાં, SBM–અર્બન પરંપરાગત કચરા વ્યવસ્થાપનમાંથી કટિંગ-એજ, ટેકનોલોજી આધારિત ઉકેલો તરફ વળ્યું છે. મિશને નવીનતાને વેગ આપવા માટે કચરાની મૂલ્ય શૃંખલામાં 75 સ્ટાર્ટઅપ્સને જોડ્યા છે. સાહસિકતાના વેગ પર સવાર થઈને, MoHUA એ આઈઆઈટી કાનપુર ખાતેના સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ક્યુબેશન એન્ડ ઇનોવેશન સેન્ટર (SIIC) ના સહયોગથી, સેનિટેશન અને કચરા વ્યવસ્થાપનમાં અગ્રણી ઉકેલો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી સ્ટાર્ટઅપ્સની ત્રીજી કોહોર્ટ લોન્ચ કરી છે. કોહોર્ટ 3 માં 13 સ્ટાર્ટઅપ્સ જોડાવા સાથે, આ પહેલ સ્વચ્છ, ટેકનોલોજી આધારિત શહેરી ઉકેલોને ઝડપી બનાવી રહી છે.

સમર્પિત વોટ્સએપ વિન્ડો/ચેનલ: ફરિયાદો નોંધાવવા અને ફરિયાદ નિવારણ મેળવવા માટે નાગરિકો માટે એક મહત્વપૂર્ણ ઇન્ટરફેસ - સ્વચ્છતા એપને એક ડગલું આગળ લઈ જઈને, નાગરિકો માટે તેમની ફરિયાદો નોંધાવવાનું અને તેમના શહેરોને સ્વચ્છ રાખવામાં સક્રિયપણે યોગદાન આપવાનું સરળ બનાવવા માટે એક સમર્પિત વોટ્સએપ ચેનલ લોન્ચ કરવામાં આવી છે.

કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી મનોહર લાલ દ્વારા સ્વચ્છતા બિહેવિયર ચેન્જ ડિજિટલ કોષ - વધુ સ્વચ્છ અને વધુ ટકાઉ ભારત માટે વર્તણૂક પરિવર્તનને મજબૂત કરવા માટે વિચારો, સર્જનાત્મકતાઓ, અભિયાનો અને સંસાધનોને એકસાથે લાવતો એક ડિજિટલ ભંડાર લોન્ચ કરવામાં આવી હતી. આ પ્લેટફોર્મ રાજ્યો, ULBs અને હિતધારકોને ઉપયોગ માટે તૈયાર સંચાર સંસાધનો, નવીન અભિયાન વિચારો અને એડવોકેસી સામગ્રી પૂરી પાડશે — જે સ્વચ્છતાને એક ટેવ અને જીવનશૈલી બનાવવા માટે જ્ઞાન વહેંચણી, પુનરાવર્તન અને નાગરિક-કેન્દ્રી સંચારને સક્ષમ બનાવશે.

રિડ્યુસ, રિયુઝ અને રિસાયકલ (RRR): સ્વચ્છતા હી સેવા 2026 ના ભાગરૂપે, કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી મનોહર લાલે સંકલ્પ ભવન, નવી દિલ્હી ખાતે રિડ્યુસ, રિયુઝ અને રિસાયકલ (RRR) સેન્ટરનું ઉદ્ઘાટન કર્યું. કેન્દ્રીય મંત્રાલય કાર્યાલયમાં આ પ્રકારના પ્રથમ કેન્દ્ર તરીકે તેની પરિકલ્પના કરવામાં આવી છે. આ પહેલ સરકારી કાર્યસ્થળોમાં ટકાઉ વપરાશ, પુનઃઉપયોગ, સંસાધન પુનઃપ્રાપ્તિ અને સર્ક્યુલરિટીને પ્રોત્સાહન આપશે.

ભારતની શહેરી સ્વચ્છતા યાત્રામાં એક મહત્વપૂર્ણ આગેકૂચ — MoHUA સ્થિતિસ્થાપક, ભવિષ્ય માટે તૈયાર શહેરો બનાવવા માટે નવીનતા, પીઅર લર્નિંગ અને ક્ષમતા નિર્માણને પ્રોત્સાહિત કરી રહ્યું છે. ભારત જેમ વિકસિત ભારત 2047 તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, તેમ આગળનો માર્ગ સ્પષ્ટ છે: વૈજ્ઞાનિક કચરા વ્યવસ્થાપન, સરક્યુલર ઇકોનોમી અને ટકાઉ શહેરી પ્રણાલીઓ દ્વારા સંચાલિત કચરા મુક્ત શહેરો.

SM/DK/JD