કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અને સહકારિતા મંત્રી શ્રી અમિત શાહે આજે નવી દિલ્હીમાં નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ (NIDM) ની ગવર્નિંગ બોડીની ત્રીજી બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી. આ બેઠકમાં કેન્દ્રીય ગૃહ સચિવ, દિલ્હી યુનિવર્સિટીના વાઇસ-ચાન્સેલર, નેશનલ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી (NDMA) ના સભ્ય અને વિભાગીય વડા, નેશનલ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફોર્સ (NDRF) ના ડાયરેક્ટર જનરલ, કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગના સચિવ, ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) ના ડાયરેક્ટર જનરલ, લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી નેશનલ એકેડેમી ઓફ એડમિનિસ્ટ્રેશન (LBSNAA) ના ડાયરેક્ટર, એનઆઈડીએમ (NIDM) ના એક્ઝિક્યુટિવ ડાયરેક્ટર અને ક્ષેત્રીય કેન્દ્રીય મંત્રાલયો અને રાજ્ય સરકારોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ હાજરી આપી હતી.

બેઠકને સંબોધતા કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અને સહકારિતા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં છેલ્લા 12 વર્ષોમાં આપત્તિ વ્યવસ્થાપનના અભિગમ અને પદ્ધતિ બંનેમાં વ્યાપક પરિવર્તન આવ્યું છે. મોદી સરકારે સમગ્ર આપત્તિ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી છે, 'શૂન્ય જાનહાનિ' નો ધ્યેય નક્કી કર્યો છે અને આ ઉદ્દેશ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે દેશને આગળ વધાર્યો છે. આપણે 'શૂન્ય જાનહાનિ' સાથે કેટલીક આપત્તિઓનો સફળતાપૂર્વક સામનો પણ કર્યો છે, જે એક મોટી ઉપલબ્ધિ છે. શ્રી શાહે જણાવ્યું હતું કે અગાઉ આપત્તિઓને માત્ર રાહત અને પુનર્વસનના દ્રષ્ટિકોણથી જોવામાં આવતી હતી. આજે, આપણે ત્રણ સ્તંભો - જોખમ ઘટાડો, પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીઓ અને 'શૂન્ય જાનહાનિ' પર આધારિત એક નવા યુગમાં પ્રવેશ કર્યો છે. આ આપણા બધા માટે ગૌરવની વાત છે. તેમણે કહ્યું કે આ દિશામાં, 'હોલ ઓફ ગવર્નમેન્ટ' અભિગમ વધુને વધુ આપણી કાર્યસંસ્કૃતિનો અભિન્ન ભાગ બની રહ્યો છે. જ્યારે પણ કોઈ આપત્તિ આવે છે, ત્યારે તમામ સરકારી વિભાગો સક્રિયપણે પ્રતિભાવ આપે છે. હવે, નવા સંશોધનની શક્તિ સાથે, આપણે આ પ્રક્રિયાને વધુ ઝડપથી આગળ ધપાવવી જોઈએ અને સતત દેખરેખ સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ. જેમ આપત્તિઓનો સામનો કરવામાં 'હોલ ઓફ ગવર્નમેન્ટ' અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો છે, તેમ આપત્તિ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીને વધુ મજબૂત કરવા માટે આપણે 'હોલ ઓફ ગવર્નમેન્ટ' અભિગમ સાથે આગળ વધવું પડશે.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે આપત્તિ વ્યવસ્થાપનના અભિગમમાં પરિવર્તનની સાથે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ પર્યાવરણ રક્ષણ પર પણ ખાસ ભાર મૂક્યો છે. તેમણે કહ્યું કે આખરે પર્યાવરણ રક્ષણ એ આપત્તિઓને રોકવાનું સૌથી અસરકારક સાધન છે. પર્યાવરણીય રક્ષણ, જોખમ ઘટાડો, સ્થિતિસ્થાપકતા અને વ્યાપક રાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિકોણ ભારતને ધીમે ધીમે વિશ્વ માટે એક મોડેલ તરીકે ઉભરવા માટે સક્ષમ બનાવી રહ્યા છે. મિશન લાઈફ (લાઈફસ્ટાઈલ ફોર એન્વાયરન્મેન્ટ), પ્રો-પ્લેનેટ પીપલ અને ઈન્ટરનેશનલ સોલર એલાયન્સ (ISA) જેવી પહેલો આપત્તિ નિવારણમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપી રહી છે. શ્રી શાહે જણાવ્યું હતું કે 'શૂન્ય જાનહાનિ' નો અભિગમ માત્ર આપત્તિના સ્થળે જ લાગુ ન થવો જોઈએ. આપત્તિઓને પ્રથમ સ્થાને બનતી અટકાવીને પણ શૂન્ય જાનહાનિ હાંસલ કરી શકાય છે. પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ વિશ્વના નેતાઓના પરંપરાગત અભિગમથી આગળ વધીને એક સુરક્ષિત અને સંતુલિત વિશ્વની કલ્પના કરી છે.

શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે એક સમય હતો જ્યારે એનઆઈડીએમ (NIDM) ની પુરોગામી સંસ્થા, નેશનલ સેન્ટર ફોર ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ કૃષિ ભવનના એક ખૂણામાં લગભગ નિષ્ક્રિય પડી હતી. જોકે, 2003માં તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી શ્રી અટલ બિહારી વાજપેયીએ તેને નવજીવન આપવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો હતો. આ વિષયના વ્યાપક ક્ષેત્ર અને વિવિધ એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલનની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને, આ સંસ્થાને ગૃહ મંત્રાલય હેઠળ લાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. સંસ્થાના પુનરોદ્ધારમાં પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. એનઆઈડીએમ (NIDM) દેશ સમક્ષ પરિવર્તિત અને મજબૂત ભૂમિકા સાથે તેના વર્તમાન સ્વરૂપમાં ઉભરી આવ્યું છે.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે આવનારા દિવસોમાં એનઆઈડીએમ (NIDM) અને એનડીએમએ (NDMA) બંનેની સુસંગતતા અને મહત્વ વધુ વધવા જઈ રહ્યું છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે આપત્તિઓની સંખ્યામાં વધારો થવાની સંભાવના છે. સાથે જ, વિજ્ઞાનના નવા ઉપયોગો અને તેના વિસ્તરતા ઉપયોગ ક્ષેત્રોને કારણે નવી પ્રકારની આપત્તિઓ પણ ઉભરી શકે છે. આ તમામ પાસાઓને ધ્યાનમાં રાખીને, બંને સંસ્થાઓ નીતિ-નિર્માણથી લઈને તાલીમ અને અમલીકરણ સુધીની જવાબદારીઓ વહેંચે છે. કેટલાક ક્ષેત્રોમાં, બંને સંસ્થાઓ એકસાથે કામ પણ કરી રહી છે.

શ્રી અમિત શાહે તમામ ભાગીદારોને એજન્ડાના અમલીકરણ માટે પોતપોતાના વિભાગોમાં એક સમર્પિત સેલની રચના કરવા નિર્દેશ આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે વિભાગીય વડાઓએ દર ત્રણ મહિને ઓછામાં ઓછી એકવાર સેલની સમીક્ષા બેઠક યોજવી જોઈએ અને આ વિષયને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે એનડીએમએ (NDMA) અને એનઆઈડીએમ (NIDM) એ આપત્તિ વ્યવસ્થાપનના ક્ષેત્રમાં વિશ્વભરમાં થઈ રહેલા સંશોધનોનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ અને સ્થાનિક જરૂરિયાતો અનુસાર ભારતમાં તેના નિષ્કર્ષોનો અમલ કરવા પ્રયાસો કરવા જોઈએ. કૃષિ વિભાગે પાકિસ્તાન તરફથી થતા તીડના હુમલાઓનો સામનો કરવા માટે કાયમી સજ્જતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે આવા હુમલાઓનો સામનો કરવા માટે અન્ય દેશોમાં અપનાવવામાં આવતી શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ ભારતમાં અમલમાં મૂકવી જોઈએ. શ્રી શાહે ઉમેર્યું હતું કે આપત્તિ વ્યવસ્થાપન તાલીમમાં ગંભીરતા સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન તાલીમ કાર્યક્રમોમાં આ વિષય પ્રત્યે ખરેખર કટિબદ્ધ હોય તેવા લોકોને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે એનઆઈડીએમ (NIDM) અને એનડીએમએ (NDMA) એ સંયુક્ત રીતે સમગ્ર દેશ માટે માર્ગદર્શિકા બહાર પાડવી જોઈએ. આ માર્ગદર્શિકામાં દરેક પ્રકારની આપત્તિના કિસ્સામાં શું કરવું જોઈએ અને શું ન કરવું જોઈએ અને તે કેવી રીતે કરવું જોઈએ તે સ્પષ્ટપણે દર્શાવવું જોઈએ. એનઆઈડીએમ (NIDM) એ તાલીમના ઘટકને હાથ ધરવો જોઈએ જ્યારે એનડીઆરએફ (NDRF), સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફોર્સિસ (SDRFs) અને અન્ય સંબંધિત એજન્સીઓએ જમીન પર આ માર્ગદર્શિકાઓનો અમલ કરવા માટે સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ.

શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે સંશોધન દ્વારા આપત્તિઓના કારણોની ઓળખ કરતો દસ્તાવેજ તૈયાર કરવો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આના આધારે અસરકારક નિવારણ અને બચાવ પગલાં વિકસાવી શકાય છે. દરેક આપત્તિ પછી, એનડીઆરએફ (NDRF) અને એસડીઆરએફ (SDRF) સહિત એનડીએમએ (NDMA) અને એનઆઈડીએમ (NIDM) ની એક સંયુક્ત ટીમ બનાવવી જોઈએ. આ ચાર સંસ્થાઓએ સંયુક્ત રીતે નુકસાનના કારણોનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ અને વિગતવાર અહેવાલ તૈયાર કરવો જોઈએ.

શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે એનઆઈડીએમ (NIDM) સંશોધન, નવીનતા, નીતિગત સહયોગ, તાલીમ અને વિભાગીય સહયોગ માટે રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આપણે આ ચાર સ્તંભોને વધુ મજબૂત કરવાની અને નવી ક્ષિતિજો શોધવાની જરૂર છે. સંશોધન, નવીનતા, તાલીમ, નીતિગત સહયોગ અને વિભાગીય સહયોગમાં હજુ પણ અણસ્પર્શ્યા ક્ષેત્રો છે જેને આપણે આગામી દિવસોમાં સંબોધવા જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે એનઆઈડીએમ (NIDM) એ આ દિશામાં પગલાં લઈ લીધા છે. જ્ઞાન અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓને વિભાગીય સીમાઓથી આગળ લઈ જવાની જરૂરિયાત છે. આગામી દિવસોમાં આપણે વિભાગીય સીમાઓથી ઉપર ઉઠીને સંકલિત રીતે કામ કરવાની ટેવ કેળવવી જ જોઈએ.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ નિર્ણય લીધો છે કે આપત્તિ ભંડોળનું વિતરણ પણ વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા દ્વારા થવું જોઈએ. સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફંડ (SDRF) હેઠળ ફાળવણી લગભગ ચાર ગણી વધી છે, જ્યારે નેશનલ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફંડ (NDRF) હેઠળ ફાળવણી લગભગ ત્રણ ગણી વધી છે. છેલ્લા 11 વર્ષોમાં આ ક્ષેત્રમાં આશરે રૂ. 2.5 લાખ કરોડ ખર્ચવામાં આવ્યા છે, જે એક મોટી ઉપલબ્ધિ છે. ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ એક્ટમાં 20 વર્ષ પછી સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. અર્બન ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટીઝનો ખ્યાલ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો અને આવી ઓથોરિટીઝની સ્થાપના પણ કરવામાં આવી છે. રાષ્ટ્રીય અને રાજ્ય સ્તરે ડિજિટલ આપત્તિ ડેટાબેઝ બનાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ છે. નેશનલ ક્રાઈસિસ મેનેજમેન્ટ કમિટી (NCMC) ને વૈધાનિક દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત, 16મા નાણા પંચે આ સમયગાળા માટે રૂ. 2 લાખ કરોડની જોગવાઈ કરી છે.

શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે જે મોબાઈલ એપ્લિકેશન વિકસાવવામાં આવી છે તેને પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણ દ્વારા વ્યાપકપણે પ્રોત્સાહિત કરવાની જરૂર છે. સરકાર એનઆઈડીએમ (NIDM) ને મજબૂત કરવા માટે દરેક શક્ય પ્રયાસો કરી રહી છે. હાલમાં જ આ સંસ્થા માટે ચાર એકર જમીન પણ ફાળવવામાં આવી છે. એનઆઈડીએમ (NIDM) પોતાને વિશ્વસ્તરીય મોડેલ સંસ્થા તરીકે વિકસાવવા માટે કામ કરી રહ્યું છે, અને તેના બંને કેમ્પસ સુચારૂ રીતે કાર્ય કરી રહ્યા છે. શ્રી શાહે જણાવ્યું હતું કે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ વધારવો નિઃશંકપણે પ્રશંસનીય છે, પરંતુ આપણી પ્રાથમિકતા દેશના પાંચ લાખ ગામડાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની જ રહેવી જોઈએ. આ પ્રાથમિકતાને ધ્યાનમાં રાખીને, વિશ્વ પાસેથી શક્ય તેટલું શીખવામાં અને વિશ્વને આપણા પાસેથી શક્ય તેટલું શીખવવામાં કોઈ વાંધો ન હોવો જોઈએ. તેમણે જણાવ્યું કે મોદી સરકારનો ધ્યેય આપત્તિ-પ્રતિરોધક ગામડાઓ અને શહેરો બનાવવાનો છે, અને આપણે આ ઉદ્દેશ્યને પ્રાથમિકતા આપીને આગળ વધવું જોઈએ.

કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અને સહકારિતા મંત્રી શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે દર વર્ષે એનઆઈડીએમ (NIDM) ની ઓછામાં ઓછી એક ઉચ્ચ-સ્તરીય બેઠક યોજવાની જોગવાઈ કરવી જોઈએ જેથી બેઠકો અર્થપૂર્ણ અને પરિણામલક્ષી બને અને લેવાયેલા નિર્ણયોનું અસરકારક અમલીકરણ સુનિશ્ચિત થાય. તેમણે કહ્યું કે આ સંસ્થા દ્વારા, આપણે જ્ઞાનને ક્ષમતામાં, ક્ષમતાને સજ્જતામાં અને સજ્જતાને પરિણામોમાં રૂપાંતરિત કરવી જોઈએ, જેથી સાથે મળીને આપણે 'શૂન્ય જાનહાનિ' નો ધ્યેય પ્રાપ્ત કરી શકીએ.

SM/IJ/JD