પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા 28 ઓગસ્ટ 2014ના રોજ તેમના પ્રથમ કાર્યક્રમોમાંના એક તરીકે શરૂ કરવામાં આવેલી પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY) એ 12 વર્ષ પૂર્ણ કર્યા છે. PMJDYના આ 12 વર્ષોમાં ભારતના નાણાકીય પરિદ્રશ્યમાં ફેરફાર જોવા મળ્યા છે અને આ યોજના વિશ્વભરમાં નાણાકીય સમાવેશ માટે માર્ગદર્શક બની છે. વિશ્વની સૌથી મોટી નાણાકીય સમાવેશ પહેલ તરીકે, PMJDY તમામ ભારતીયો માટે બેંકિંગ સુલભતાને સતત નવી રીતે વ્યાખ્યાયિત કરી રહી છે.

નાણાકીય સમાવેશનો વિસ્તાર:

નાણા મંત્રાલય મજબૂત નાણાકીય સમાવેશ યોજનાઓ અને આઉટરીચ દ્વારા વંચિત અને આર્થિક રીતે નબળા વર્ગોને ટેકો આપવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. PMJDY સુનિશ્ચિત કરે છે કે બેંક ખાતું ન ધરાવતા દરેક પુખ્ત વ્યક્તિ પાસે મૂળભૂત બેંક ખાતાની પહોંચ હોય—કોઈ ન્યૂનતમ બેલેન્સની આવશ્યકતા વિના અને કોઈ જાળવણી શુલ્ક વિના.

દરેક ખાતા સાથે નિઃશુલ્ક રૂપે ડેબિટ કાર્ડ આવે છે, જે ₹2 લાખનું અકસ્માત વીમા કવર પૂરું પાડે છે, ડિજિટલ વ્યવહારો અને નાણાકીય સુરક્ષાને પ્રોત્સાહન આપે છે. ખાતાધારકો ₹10,000 સુધીની ઓવરડ્રાફ્ટ સુવિધા માટે પણ પાત્ર છે, જે કટોકટી દરમિયાન સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડે છે.

PMJDY ખાતાઓએ જન સુરક્ષા યોજનાઓ, જેમ કે પીએમ જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના અને પીએમ સુરક્ષા વીમા યોજના દ્વારા અસંગઠિત ક્ષેત્રના લાખો કામદારો સુધી જીવન અને અકસ્માત વીમો લંબાવવામાં પણ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે.

આ પ્રસંગે, કેન્દ્રીય નાણા રાજ્ય મંત્રી શ્રી પંકજ ચૌધરીએ જણાવ્યું હતું કે, “28મી ઓગસ્ટ 2014ના રોજ, માનનીય પ્રધાનમંત્રીએ નાણાકીય સમાવેશ માટેના રાષ્ટ્રીય મિશનનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું, જે લોકપ્રિય રીતે પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY) તરીકે ઓળખાય છે. આજે, મને ખુશી છે કે પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY) તેની 12મી વર્ષગાંઠ ઉજવી રહી છે. આપણે PMJDYને માત્ર 59 કરોડથી વધુ ખાતાઓ ખોલવા, ₹3.17 લાખ કરોડની થાપણ બેલેન્સ મેળવવા અથવા 41.29 કરોડ નિઃશુલ્ક રૂપે કાર્ડ ઇશ્યૂ કરવાના સંદર્ભમાં ન જોવું જોઈએ, પરંતુ દેશના બેંકિંગ અને નાણાકીય પરિદ્રશ્યના તેના રૂપાંતરણમાં જોવું જોઈએ, જ્યાં સમાજના છેવાડાના વ્યક્તિ—ગરીબમાં ગરીબ વ્યક્તિ સુધી નાણાકીય સેવાઓનું વિતરણ વિલંબ કે વચેટિયાઓની સંડોવણી વિના શક્ય બન્યું છે.”

PMJDY હેઠળ, 78% ખાતાઓ ગ્રામીણ અથવા અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં ખોલવામાં આવ્યા છે, અને લગભગ 56% ખાતાઓ મહિલાઓની માલિકીના છે, જે આ યોજનાની પ્રાથમિકતા દર્શાવે છે, જે દેશના દૂરના વિસ્તારોમાં રહેતા વંચિતોને ઔપચારિક નાણાકીય ક્ષેત્રમાં લાવવાની હતી.

PMJDY એ લાખો લોકોને, ખાસ કરીને વંચિત વર્ગોને, તેમની સામાજિક-આર્થિક પરિસ્થિતિઓને સુધારવા માટે બેંકિંગ અને નાણાકીય સેવાઓનો ઉપયોગ કરવા સક્ષમ બનાવ્યા છે. ખાતાની માલિકીએ સામાન્ય વ્યક્તિને વીમા અને પેન્શન કવરેજ મેળવવા માટે સક્ષમ બનાવ્યા છે. દરેક રાજ્ય અને જિલ્લામાં સતત સેચ્યુરેશન ડ્રાઇવ્સ દ્વારા, આપણે બેંક ખાતાઓના લગભગ-સાર્વત્રિક કવરેજ તરફ આગળ વધ્યા છીએ અને જેમને તેની સૌથી વધુ જરૂર છે તેમના સુધી વીમા અને પેન્શન યોજનાઓની પહોંચને સતત વ્યાપક બનાવી છે.

12મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે, હું પીએમજેડીવાય (PMJDY) યોજનાને સામાન્ય વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડવા અને તેને ભવ્ય સફળતા અપાવવામાં દેશભરમાં તૈનાત બેંકર્સ અને બિઝનેસ કોરસ્પોન્ડન્ટ્સના પ્રયાસોની સરાહના કરું છું.”

JAM ટ્રિનિટી: ગેમ-ચેન્જર:

જન-ધન-આધાર-મોબાઇલ (JAM) ટ્રિનિટી, જેના કેન્દ્રમાં PMJDY છે, નાણાકીય સહાયના સીધા વિતરણ માટે ડાયવર્ઝન-મુક્ત મિકેનિઝમ સાબિત થઈ છે. JAM દ્વારા, સરકારે વચેટિયાઓ અને વિલંબને દૂર કરીને, કલ્યાણકારી લાભો સીધા વંચિતોના બેંક ખાતામાં સફળતાપૂર્વક ટ્રાન્સફર કર્યા છે.

મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિઓ અને સફળતાઓ:

a.PMJDY ખાતાઓ: 59.09 કરોડ (19 ઓગસ્ટ ’26 ના રોજ) 

19 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં PMJDY ખાતાઓની કુલ સંખ્યા 59.09 કરોડ છે; જન ધન ખાતાધારકોમાંથી 55.7% (32.92 કરોડ) મહિલાઓ છે અને 77.8% (45.95 કરોડ) જન ધન ખાતાઓ ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં છે.

b.PMJDY ખાતાઓ હેઠળ થાપણો – ₹3.17 લાખ કરોડ (19 ઓગસ્ટ ’26ના રોજ)

PMJDY ખાતાઓ હેઠળ કુલ થાપણ બેલેન્સ ₹3,16,514 કરોડ છે. છેલ્લા 12 વર્ષોમાં (ઓગસ્ટ ’26/ઓગસ્ટ ’15) થાપણોમાં લગભગ 12.8 ગણો વધારો થયો છે, જ્યારે ખાતાઓની સંખ્યામાં 2.3 ગણો વધારો થયો છે. 

c.PMJDY ખાતાદીઠ સરેરાશ થાપણ – ₹5,356 (19 ઓગસ્ટ ’26ના રોજ) 1

9.08.2026 ના રોજ ખાતાદીઠ સરેરાશ થાપણ ₹5,356 છે. છેલ્લા 12 વર્ષોમાં (ઓગસ્ટ ’26/ઓગસ્ટ ’15) ખાતાદીઠ સરેરાશ થાપણમાં 3.4 ગણો વધારો થયો છે. સરેરાશ થાપણમાં થયેલો વધારો એ ખાતાઓના ઉપયોગમાં વધારો અને ખાતાધારકોમાં બચતની ટેવ કેળવવાનો બીજો સંકેત છે.

d.PMJDY ખાતાધારકોને ઇશ્યૂ કરાયેલા રૂપે કાર્ડ: 41.29 કરોડ (19 ઓગસ્ટ ’26ના રોજ) PMJDY ખાતાધારકોને 41.29 કરોડ રૂપે કાર્ડ ઇશ્યૂ કરવામાં આવ્યા છે. સમય જતાં રૂપે કાર્ડની સંખ્યા અને ઉપયોગ વધ્યો છે.

PMJDYની સફળતા તેના મિશન-મોડ અભિગમ, નિયમનકારી બેકિંગ, જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી અને બાયોમેટ્રિક ચકાસણી માટે આધાર જેવા ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના સંકલન દ્વારા સંચાલિત છે. તે નાણાકીય સમાવેશ તરફનું પ્રથમ પગલું બની રહ્યું છે, જેમાં અગાઉ ઔપચારિક નાણામાંથી બાકાત રાખવામાં આવેલા લોકો માટે બચત અને ક્રેડિટ પહોંચ સક્ષમ કરીને આગળની પ્રગતિ પ્રાપ્ત કરવામાં આવી રહી છે. દૃશ્યમાન બચત પેટર્ન સાથે, ખાતાધારકો હવે મુદ્રા (MUDRA) લોન સહિતની લોન માટે પાત્ર છે, જે વ્યક્તિઓને તેમની આવક વધારવા અને નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતાનું નિર્માણ કરવા સક્ષમ બનાવે છે.

જેમ જેમ PMJDY તેના 13મા વર્ષમાં પ્રવેશ કરે છે, તેમ તે સર્વસમાવેશી વિકાસ, ડિજિટલ નવીનતા અને આર્થિક સશક્તિકરણનું દીપસ્તંભ બની રહે છે. તેની ટકાઉ સફળતા એ સુનિશ્ચિત કરવાની ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને દર્શાવે છે કે નાણાકીય કલ્યાણ તરફની યાત્રામાં કોઈ પણ નાગરિક પાછળ ન રહી જાય.

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad