ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) એ ₹62,500 કરોડની બજેટરી ફાળવણી સાથે મોબાઇલ ફોન મેન્યુફેક્ચરિંગ સ્કીમ (MPMS) ને નોટિફાય કરી છે. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય ઉત્પાદન ક્ષમતા (સ્કેલ) વધારીને, ઉચ્ચ ડોમેસ્ટિક વેલ્યુ એડિશન (DVA) દ્વારા મોબાઇલ મેન્યુફેક્ચરિંગ સપ્લાય ચેઇનને વધુ ઊંડી બનાવીને અને સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને મજબૂત કરીને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાનો છે. MPMS ભારતીય મોબાઇલ ફોન બ્રાન્ડ્સને તકનીકી સાર્વભૌમત્વ પ્રાપ્ત કરવા, વધુ આર્થિક મૂલ્ય મેળવવા અને ડિઝાઇન તથા R&D માં ભારતીય પેટન્ટને પ્રોત્સાહિત કરવાની સાથે રોજગારીનું સર્જન કરવામાં પણ મદદ કરશે.

કેન્દ્રીય ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે જણાવ્યું હતું કે મોબાઇલ ફોન મેન્યુફેક્ચરિંગ સ્કીમ ભારતીય માલિકીની મોબાઇલ બ્રાન્ડ્સ, ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી (બૌદ્ધિક સંપદા) અને ડિઝાઇનના વિકાસને નોંધપાત્ર પ્રોત્સાહન આપશે. વાસ્તવિક ભારતીય માલિકીના મહત્વ પર ભાર મૂકતા, કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ડિઝાઇન, બૌદ્ધિક સંપદા અને બ્રાન્ડ ભારતીય માલિકીના હોવા જોઈએ અને તે સંબંધિત માર્કેટ સેગમેન્ટમાં શ્રેષ્ઠ ઉત્પાદનો સાથે સ્પર્ધા કરવા માટે સક્ષમ હોવા જોઈએ. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે બૌદ્ધિક સંપદા વાસ્તવિક રીતે ભારતીય માલિકીની છે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરકાર ઝીણવટભર્યું મૂલ્યાંકન કરશે, જ્યારે ઉદ્યોગ સાથે પરામર્શ કરીને બિન-નાણાકીય અને અન્ય સહાયક પગલાં વિકસાવવામાં આવશે.

પૃષ્ઠભૂમિ

પ્રધાનમંત્રીના મેક ઇન ઇન્ડિયા વિઝને નાણાકીય વર્ષ 2014-15 થી ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદનમાં સાત ગણો અને નિકાસમાં અગિયાર ગણો વધારો કર્યો છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્ર ખાસ કરીને દૂરના ગામડાઓના યુવાન પુરુષો અને મહિલાઓ માટે એક મોટો રોજગારદાતા તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જેમાં એક જ સ્થળે 5,000 થી વધુ લોકોને રોજગારી આપતા અનેક મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્લાન્ટ્સ છે, અને કેટલાક પ્લાન્ટ્સમાં રોજગારી 20,000 સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદન દ્વારા સંચાલિત થઈ છે, જેમાં મોબાઇલ ફોન હવે ભારતના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન અને નિકાસનો એક મોટો હિસ્સો ધરાવે છે અને ગ્લોબલ વેલ્યુ ચેઇનમાં ભારતનું સ્થાન મજબૂત કરવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે.

ભારત હવે ઉત્પાદનના પ્રમાણ (વોલ્યુમ) ની દ્રષ્ટિએ વિશ્વનું  બીજું સૌથી મોટું મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદક છે, જેમાં આજે ભારતમાં વપરાતા 99.2% મોબાઇલ ફોન મેડ ઇન ઇન્ડિયા છે. સ્માર્ટફોન એ વર્ષ 2025 માં ભારતની સૌથી મોટી સિંગલ નિકાસ પ્રોડક્ટ કેટેગરી તરીકે ઉભરી આવ્યા છે, જેણે ડીઝલ ફ્યુઅલ અને કટ ડાયમંડ જેવી પરંપરાગત અગ્રણી નિકાસ વસ્તુઓને પાછળ છોડી દીધી છે.

લાર્જ સ્કેલ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ માટેની પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ સ્કીમ (PLI-LSEM), જે સૌથી સફળ PLI યોજનાઓમાંથી એક છે, તેણે ભારતને મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદન અને નિકાસ માટેના વૈશ્વિક હબ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં પ્રેરક ભૂમિકા ભજવી હતી; તેની મુદત 31 માર્ચ 2026 ના રોજ પૂર્ણ થઈ હતી. આ વૃદ્ધિની ગતિને જાળવી રાખવા અને મોબાઇલ ફોનના ઉત્પાદનને વધુ વિસ્તારવા માટે, સરકારે હવે મોબાઇલ ફોન મેન્યુફેક્ચરિંગ સ્કીમ (MPMS) નોટિફાય કરી છે.

MPMS ની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ

આ યોજનાના બે ટાર્ગેટ સેગમેન્ટ છે:

ટાર્ગેટ સેગમેન્ટ 1 (TS1): મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવું

ટાર્ગેટ સેગમેન્ટ 2 (TS2): ભારતીય મોબાઇલ ફોન બ્રાન્ડ્સને સહયોગ આપવો

યોજનાનો સમયગાળો 5 વર્ષનો રહેશે, એટલે કે નાણાકીય વર્ષ 2026-27 થી નાણાકીય વર્ષ 2030-31 સુધી. TS2 હેઠળના અરજદારોને 1 વર્ષનો તૈયારીનો સમય આપવામાં આવી શકે છે. TS1 માટે, યોજના 2.25% થી 5% સુધીનું અલગ-અલગ પ્રોત્સાહન (ઇન્સેન્ટિવ) પૂરું પાડે છે. TS2 માટે, યોજના ભારતીય બ્રાન્ડ્સ માટે @5% પ્રોત્સાહન અને ભારતીય ડિઝાઇન અને R&D માટે 3% નું વધારાનું પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે. આ ઉપરાંત, આ યોજના ભારતીય બ્રાન્ડ્સને બિન-નાણાકીય સહાય પણ પૂરી પાડે છે.

વધુમાં, યોજના હેઠળના બંને ટાર્ગેટ સેગમેન્ટ્સ માટેના મુખ્ય ઘટકો/સબ-એસેમ્બલીઓના સ્થાનિક સોર્સિંગ માટે 1.5% સુધીનું વધારાનું પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે. યોજના હેઠળના અરજદારો ભારતમાં નોંધાયેલા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ સર્વિસિસ (EMS) પ્રદાતાઓ સહિતના મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદકો હશે. અરજદારને ચૂકવવાપાત્ર વેચાણ અને પ્રોત્સાહનોની ગણતરી બ્રાન્ડ-વાઇઝ ધોરણે કરવામાં આવશે.

પાત્રતાના માપદંડ

TS1 હેઠળની પાત્રતા નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં રૂ. 10,000 કરોડનું લઘુત્તમ ટર્નઓવર ધરાવતી ભારતમાં નોંધાયેલી EMS કંપનીઓ સહિતના મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદકો સુધી લંબાવવામાં આવી છે. હાલની બ્રાન્ડ્સે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના વેચાણ ઉપરાંત અને તેનાથી ઉપર દર વર્ષે રૂ. 5,000 કરોડની વાર્ષિક થ્રેશોલ્ડ મર્યાદા પૂર્ણ કરવી આવશ્યક છે. નવી બ્રાન્ડ ભારતમાં રૂ. 10,000 કરોડનું કુલ વાર્ષિક વેચાણ હાંસલ કર્યા પછી જ પાત્ર બને છે, અને ત્યારબાદ વર્ષ-દર-વર્ષ રૂ. 5,000 કરોડની થ્રેશોલ્ડ વેચાણ જરૂરિયાત પૂર્ણ કરવી આવશ્યક છે.

TS2 હેઠળની પાત્રતા નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં રૂ. 1,000 કરોડનું લઘુત્તમ ટર્નઓવર ધરાવતી અને 'ભારતીય બ્રાન્ડ' ના તમામ માપદંડોને સંતોષતી ભારતમાં નોંધાયેલી EMS કંપનીઓ સહિતના મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદકો સુધી લંબાવવામાં આવી છે, જેમ કે: ભારતમાં નોંધાયેલ/ઇનકોર્પોરેટેડ; IP અને ટ્રેડમાર્ક ભારતની અંદર હોવો; ભારતીય નાગરિકો પાસે મેનેજમેન્ટ કંટ્રોલ હોવો; ભારતીય નાગરિકો પાસે 51% થી વધુ શેરહોલ્ડિંગ હોવું; અને ભારતમાં ઇન-હાઉસ R&D અને ડિઝાઇન ક્ષમતાઓ હોવી.

સ્થાનિક સોર્સિંગ પર વધારાનું પ્રોત્સાહન

સ્થાનિક ઉત્પાદનને વધુ ઝડપી બનાવવા અને ભારતીય મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમમાં આત્મનિર્ભરતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે, જો આવા ઘટકો નાણાકીય વર્ષમાં ઉત્પાદિત કુલ મોબાઇલ ફોન એકમોના લઘુત્તમ 25% માટે સ્થાનિક ધોરણે ઉત્પાદિત કરવામાં આવ્યા હોય તો આ યોજના મુખ્ય ઘટકો અને સબ-એસેમ્બલીઓના સ્થાનિક સોર્સિંગ માટે 1.5% સુધીનું વધારાનું પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે. આ વધારાનું પ્રોત્સાહન વાસ્તવિક અને ઊંડાણપૂર્વકના સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહિત કરવા અને મજબૂત કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે.

અપેક્ષિત પરિણામો

યોજનાના સમયગાળા દરમિયાન, દેશમાં સંચયી મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદન આશરે રૂ. 39 લાખ કરોડ સુધી પહોંચવાની ધારણા છે, જેમાં મોબાઇલ ફોનની નિકાસમાં નોંધપાત્ર વધારો થશે. MPMS થી આશરે 60,000 પ્રત્યક્ષ રોજગારીનું સર્જન થવાની અપેક્ષા છે, જે આર્થિક વિકાસ, રોજગાર સર્જન અને ગ્લોબલ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ તરીકે ભારતના સ્થાનને મજબૂત કરવામાં યોગદાન આપશે.

SM/NP/JD