આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ અને કર્ણાટકમાં તોતાપુરી કેરીનું ઉત્પાદન કરતા ખેડૂતોની ઘટતી આવક અને મંડીઓમાં ઘટતા ભાવ અંગેની સતત ફરિયાદો વચ્ચે, કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તથા ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે પોતાના દ્વારા ગઠિત ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિની ભલામણો પર વિગતવાર ચર્ચા કર્યા બાદ તોતાપુરી કેરીની ખેતી, પ્રોસેસિંગ અને માર્કેટિંગ સિસ્ટમમાં વ્યાપક સુધારા માટે વ્યાપક નિર્દેશો જારી કર્યા છે.

કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે આજે કૃષિ ભવન, નવી દિલ્હી ખાતે આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ અને કર્ણાટકના તોતાપુરી કેરી પકવતા ખેડૂતોનો સામનો કરી રહેલી સમસ્યાઓની સમીક્ષા કરવા માટે એક ઉચ્ચ સ્તરીય સમીક્ષા બેઠક યોજી હતી, અને ઉચ્ચ સ્તરીય નિષ્ણાત સમિતિના અહેવાલના આધારે તોતાપુરી કેરીની સમગ્ર વેલ્યુ ચેઇનને મજબૂત કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લીધા હતા. સમિતિએ ખેતરો, મંડીઓ અને પલ્પ બનાવતા એકમોની મુલાકાત લીધી હતી અને જમીની પરિસ્થિતિ રજૂ કરી હતી, જેના આધારે કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી ચૌહાણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે અહેવાલ તૈયાર કર્યા પછી ફાઇલ ફક્ત બંધ કરવામાં આવશે નહીં, પરંતુ ત્રણેય સ્તરે - નીતિ, ટેકનોલોજી અને માર્કેટ - કોંક્રિટ પગલાં લેવામાં આવશે.

શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ અને કર્ણાટકના તોતાપુરી કેરી પકવતા ખેડૂતોની સમસ્યાઓની સમીક્ષા કરવા માટે ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી, જેમાં ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ (ICAR) ના ડાયરેક્ટર જનરલ ડૉ. એમ.એલ. જાટ સહિતના તમામ વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ હાજરી આપી હતી. સમિતિના અધ્યક્ષ, ICAR–CISH (સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સબટ્રોપિકલ હોર્ટીકલ્ચર, લખનૌ) ના ડિરેક્ટર ડૉ. દામોદરન ટી. એ અહેવાલ રજૂ કર્યો હતો. આ બેઠક તોતાપુરી કેરીની ખેતી અને ભાવમાં ઘટાડા સંબંધિત મુદ્દાઓની તપાસ કરવા અને ઉકેલો સૂચવવા માટે ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ હેઠળ રચાયેલી નિષ્ણાત સમિતિના અહેવાલ પર કેન્દ્રિત હતી. આ સમિતિની રચના 2 જુલાઈ 2026 ના આદેશ હેઠળ કરવામાં આવી હતી, જેમાં ICAR–CISH (સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સબટ્રોપિકલ હોર્ટીકલ્ચર, લખનૌ), ICAR–IIHR (ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હોર્ટીકલ્ચરલ રિસર્ચ, બેંગલુરુ), ડૉ. YSR હોર્ટીકલ્ચરલ યુનિવર્સિટી, આંધ્ર પ્રદેશના નિષ્ણાતો અને રાજ્ય બાગાયત વિભાગના અધિકારીઓનો સમાવેશ થતો હતો.

કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણના નિર્દેશ પર, સમિતિએ 8 થી 10 જુલાઈ દરમિયાન આંધ્ર પ્રદેશના તિરુપતિ અને ચિત્તૂર જિલ્લામાં ક્ષેત્રીય મુલાકાતો લીધી હતી, જ્યાં તેણે ખેડૂતો, ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઇઝેશન્સ (FPOs), મંડીના પ્રતિનિધિઓ, પલ્પ બનાવતા એકમો, નિકાસકારો અને જિલ્લા વહીવટીતંત્ર સાથે મુલાકાત કરી હતી અને તોતાપુરી કેરી વેલ્યુ ચેઇનના તમામ તબક્કાઓની સમીક્ષા કરી હતી.

બેઠકમાં પોતાનો અહેવાલ રજૂ કરતાં સમિતિએ જણાવ્યું હતું કે આ વર્ષે તોતાપુરી કેરીના ભાવમાં ઘટાડા પાછળના મુખ્ય કારણોમાં પ્રોસેસિંગ ક્ષમતા અને પ્રાપ્તિ (પ્રોક્યોરમેન્ટ) વ્યવસ્થામાં સમયસર તાલમેલનો અભાવ, સ્થાનિક બજારમાં કેરી આધારિત પીણાંમાં વાસ્તવિક પલ્પનું ઓછું પ્રમાણ અને વૈશ્વિક બજારમાં ઉતાર-ચઢાવનો સમાવેશ થાય છે. સમિતિએ એ બાબત પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો કે ઘણી જગ્યાએ ફેક્ટરીઓ સિઝનની શરૂઆતમાં સમયસર ખરીદી કરવા અસમર્થ હોય છે, જ્યારે ખેડૂતોની ઉપજ એકસાથે મંડીઓ અને પ્રોસેસિંગ યુનિટોમાં પહોંચે છે, જેના કારણે અચાનક ભાવ તૂટી પડે છે અને ખેડૂતોને નુકસાન થાય છે.

કેરી આધારિત પીણાંના મુદ્દે, સમિતિએ સૂચવ્યું હતું કે આવા તમામ ઉત્પાદનોમાં 22-25 ટકા વાસ્તવિક કુદરતી મેંગો પલ્પ હોવો જોઈએ. સમિતિના મતે, જો માત્ર એવા જ પીણાં કે જેમાં પલ્પની નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ પ્રમાણ હોય તેને 5 ટકાના રાહત દરે ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (GST) કેટેગરીમાં રાખવામાં આવે, અને ઓછા પલ્પ ધરાવતા ઉત્પાદનો પર ઉચ્ચ GST દર લાગુ કરવામાં આવે, તો એક તરફ તોતાપુરી મેંગો પલ્પનો વપરાશ વધશે, અને બીજી તરફ ગ્રાહકોને વધુ પૌષ્ટિક અને અસલી ફળ આધારિત પીણાં મળશે.

આ પ્રસ્તાવને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી ચૌહાણે સંબંધિત મંત્રાલયો – ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટેન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (FSSAI), GST કાઉન્સિલ, નાણાં મંત્રાલય, ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ મંત્રાલય, કૃષિ મંત્રાલય અને આરોગ્ય મંત્રાલય વચ્ચે આંતર-મંત્રાલય બેઠક બોલાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો જેથી જરૂરી ધોરણો અને કર માળખા પર સર્વસંમતિ સાધી શકાય.

તોતાપુરી કેરીની વેલ્યુ ચેઇનને સ્થિર અને વ્યવસ્થિત કરવા માટે, સમિતિએ સેન્ટ્રલ કોઓર્ડિનેશન એન્ડ પ્રાઇસ સ્ટેબિલાઇઝેશન કમિટીની રચના કરવાની ભલામણ કરી છે, જે આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ અને કર્ણાટક જેવા મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો માટે સર્વોચ્ચ સંસ્થાકીય પ્રણાલી તરીકે કાર્ય કરશે. દરેક કેરીની સિઝન પહેલા, આ સમિતિ પાકના અંદાજ, પ્રોસેસિંગ અને નિકાસ માંગ, કૃષિ ખર્ચ અને બજારની સ્થિતિની સમીક્ષા કરશે, અને ખેડૂતો માટે નફાકારક ફાર્મ-ગેટ પ્રોક્યોરમેન્ટ ભાવો અને મેંગો પલ્પ માટેના સંદર્ભ ભાવો નક્કી કરવામાં મદદ કરશે, જેથી ખેડૂતો અને ઉદ્યોગ બંનેને અગાઉથી સ્પષ્ટ સંકેતો ઉપલબ્ધ થઈ શકે.

બેઠકમાં એ પણ માહિતી આપવામાં આવી હતી કે આંધ્ર પ્રદેશના ચિત્તૂર, તિરુપતિ, અન્નામય્યા અને કડપા જિલ્લામાં તોતાપુરી કેરીની ખેતીનો મોટો વિસ્તાર જૂના બગીચાઓ ધરાવે છે જેમની ઉત્પાદકતા અને ગુણવત્તા બંનેમાં ઘટાડો થયો છે. આ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે, સમિતિએ ટોપ-વર્કિંગ ટેકનીક દ્વારા બગીચાઓના પુનરુત્થાન (rejuvenation) ની ભલામણ કરી હતી, જે હેઠળ નીલમ, અલ્ફોન્સો, હિમાયત, બનગનપલ્લી અને અન્ય જેવી ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી જાતોના કલમ હાલના વૃક્ષો પર લગાવી શકાય છે, અને બે થી ત્રણ વર્ષમાં નવો, વધુ મૂલ્યવાન પાક મેળવી શકાય છે. આ સાથે ક્લસ્ટર સ્તરે ગુડ એગ્રીકલ્ચરલ પ્રેક્ટિસિસ (GAP) લાગુ કરવા અને ખેડૂતોને તાલીમ, પ્રદર્શન બગીચાઓ અને ટેકનિકલ સશક્તિકરણ પૂરૂં પાડવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

ફળોની ગુણવત્તા સુધારવા અને પ્રીમિયમ સ્થાનિક બજારો સુધી પહોંચ વધારવા માટે, સમિતિએ સૂચવ્યું હતું કે ચિત્તૂર, તિરુપતિ, અન્નામય્યા અને કડપા જિલ્લામાં લગભગ 23,333 હેક્ટર વિસ્તારમાં પ્રારંભિક તબક્કામાં ફ્રુટ બેગ્સ (ફ્રુટ કવર) પૂરા પાડવામાં આવે, જેથી ફળની બાહ્ય રચના સારી રહે, જીવાતોથી થતું નુકસાન ઘટે અને તોતાપુરી કેરી વધુ ભાવ આપતી મંડીઓ સુધી પહોંચી શકે. આ સાથે, ઝોનલ પ્રોક્યોરમેન્ટ અને પ્રારંભિક પ્રોસેસિંગ વ્યવસ્થાઓ વિકસાવવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી, જેના હેઠળ બાગાયત વિભાગ, પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગ અને ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઇઝેશન્સ સંયુક્ત રીતે વાર્ષિક ખરીદી યોજના તૈયાર કરશે.

આંધ્ર પ્રદેશ સરકાર માટે પણ ભલામણ કરવામાં આવી હતી કે તેણે એક સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) જારી કરવી જોઈએ જેથી તમામ નોંધાયેલા પ્રોસેસિંગ એકમો માટે દર વર્ષે 15 મેથી ખરીદી અને પલ્પ ઉત્પાદન શરૂ કરવાનું ફરજિયાત બને.

બેઠક દરમિયાન, ખેડૂતોના નેતૃત્વ હેઠળના પ્રોસેસિંગ એકમો અને FPO (ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઇઝેશન)-આધારિત મૂલ્ય વર્ધન (વેલ્યુ એડિશન) મોડેલો પર પણ ચર્ચા થઈ હતી. ICAR–CISH અને IIHR દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને, કેરીના ગોટલા (ગોટલીના મંજ) માંથી 'મેંગો બટર' અને અન્ય મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદનો બનાવવાની શક્યતાઓ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો, જેથી તોતાપુરી કેરીના ગોટલા અને આડપેદાશો પણ ખેડૂતો માટે વધારાની આવકનો સ્ત્રોત બની શકે.

બેઠકમાં, એગ્રીકલ્ચરલ એન્ડ પ્રોસેસ્ડ ફૂડ પ્રોડક્ટ્સ એક્સપોર્ટ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (APEDA) ના પ્રતિનિધિઓએ તોતાપુરી અને અન્ય ભારતીય કેરીઓ માટે સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોનો વિસ્તાર કરવાના પ્રયાસો વિશે માહિતી આપી હતી, ખાસ કરીને દરિયાઈ માર્ગો દ્વારા ખર્ચ ઘટાડવા અને નવા ગંતવ્યો સુધી પહોંચ વધારવા અંગે. આ સંદર્ભમાં શ્રી શિવરાજ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે APEDA, ICAR અને રાજ્ય સરકારોના સહયોગથી તોતાપુરી-આધારિત પ્રોસેસ્ડ પ્રોડક્ટ્સ અને તાજી ટેબલ મેંગો માટે એકીકૃત નિકાસ અને માર્કેટિંગ વ્યૂહરચના તૈયાર કરવામાં આવશે.

બેઠક દરમિયાન, શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કેન્દ્ર સરકાર તોતાપુરી કેરીની સમગ્ર વેલ્યુ ચેઇનને ખેડૂત-કેન્દ્રિત બનાવવા માંગે છે. તેમણે કહ્યું કે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો, ICAR, APEDA, ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઇઝેશન્સ અને પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગ તમામ જવાબદારી વહેંચશે, અને GST, ખાદ્ય સુરક્ષા ધોરણો અને રાજ્યની નીતિઓનું સંકલન કરીને એક સ્પષ્ટ રોડમેપ તૈયાર કરવામાં આવશે. તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે જો સૂચવેલા પગલાંનો વ્યાપક રીતે અમલ કરવામાં આવે તો આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુ અને કર્ણાટકમાં તોતાપુરી કેરી પકવતા ખેડૂતોની આવકમાં કાયમી વધારો થશે, અને ભારતીય કેરીઓ વૈશ્વિક બજારમાં વધુ મજબૂત ઓળખ સ્થાપિત કરી શકશે.

SM/DK/JD