ડિજિટલ ઇન્ડિયા કાર્યક્રમ અગિયાર વર્ષ પૂર્ણ કરી રહ્યો છે ત્યારે, ભારત વિવિધ ક્ષેત્રોમાં નાગરિકો માટે સમાવેશી તકો ઊભી કરવા માટે ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો લાભ લેવાનું ચાલુ રાખ્યા છે. આ પરિવર્તનનું એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ ઈ-સરસ (eSaras) છે, જે સરકાર સમર્થિત ડિજિટલ કોમર્સ પ્લેટફોર્મ છે જે ગ્રામીણ ઉત્પાદકોને દેશભરના ગ્રાહકો સાથે જોડી રહ્યું છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) હેઠળના ડિજિટલ ઇન્ડિયા કોર્પોરેશન (DIC) દ્વારા ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય (MoRD) ના સહયોગથી વિકસિત, ઈ-સરસ એ દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના - રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM) હેઠળ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું છે. આ પ્લેટફોર્મ સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs), મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો, ઉત્પાદક જૂથો અને ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો (FPOs) ને એક વિશ્વસનીય ડિજિટલ માર્કેટપ્લેસ દ્વારા તેમની પ્રોડક્ટ્સનું માર્કેટિંગ કરવા સક્ષમ બનાવે છે, જેનાથી સમાવેશી ડિજિટલ વૃદ્ધિના વિઝનને આગળ વધારવાની સાથે ટકાઉ આજીવિકાની તકો ઊભી થાય છે.

પાયાના સ્તરે માપી શકાય તેવી અસર

ઈ-સરસ એ DAY-NRLM હેઠળ ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકતાને ટેકો આપતા એક મહત્વપૂર્ણ ડિજિટલ કોમર્સ પ્લેટફોર્મ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આ કાર્યક્રમ આજે 8.99 કરોડથી વધુ નોંધાયેલા SHG સભ્યોને આવરી લે છે, જે વિશ્વની સૌથી મોટી મહિલા સંચાલિત આજીવિકા ઇકોસિસ્ટમમાંની એકનું નિર્માણ કરે છે. પ્લેટફોર્મ પર 1,400 થી વધુ પ્રોડક્ટ્સ ઉપલબ્ધ છે, જ્યારે 800+ ખરીદદારો ONDC-સક્ષમ બાયર એપ્લિકેશન્સ દ્વારા SHG પ્રોડક્ટ્સ મેળવી રહ્યા છે. ગ્રામીણ સાહસોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વાર્ષિક 50 થી વધુ સરસ (SARAS) મેળાઓનું આયોજન કરવામાં આવે છે, અને SHG પ્રોડક્ટ્સ ONDC સાથે સંકલિત 11+ બાયર એપ્લિકેશન્સ દ્વારા ઉપલબ્ધ છે, જે બજારની વિઝિબિલિટી (દ્રશ્યતા) અને વેચાણની તકોને નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તૃત કરે છે. આજીવિકા પ્રમોશન સાથે ડિજિટલ ટેકનોલોજીનો સમન્વય કરીને, ઈ-સરસ ગ્રામીણ મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોને ઘરની આવક મજબૂત કરવા, પરંપરાગત કૌશલ્યોને જાળવી રાખવા અને સમાવેશી તેમજ આત્મનિર્ભર ભારતના વિઝનમાં યોગદાન આપવામાં મદદ કરી રહ્યું છે.

ગ્રામીણ મહિલાઓ માટે ડિજિટલ કોમર્સ

મહિલા સંચાલિત સ્વ-સહાય જૂથો DAY-NRLM હેઠળ ગ્રામીણ આર્થિક વિકાસના મુખ્ય સ્તંભ તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. ઈ-સરસ SHGs ને એન્ડ-ટુ-એન્ડ ડિજિટલ કોમર્સ પ્લેટફોર્મ દ્વારા સમગ્ર ભારતમાં ગ્રાહકોને તેમની પ્રોડક્ટ્સ સ્વતંત્ર રીતે પ્રદર્શિત કરવા અને વેચવા માટે સક્ષમ બનાવીને આ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરે છે. તે વિશ્વસનીય LokOS ઇકોસિસ્ટમ દ્વારા ડિજિટલ ઓનબોર્ડિંગ, ઓનલાઇન પ્રોડક્ટ કેટલોગ, ઇન્વેન્ટરી મેનેજમેન્ટ, સુરક્ષિત ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ, સંકલિત લોજિસ્ટિક્સ, ઓર્ડર મેનેજમેન્ટ અને ભાષિણી (BHASHINI) દ્વારા બહુભાષી એક્સેસ પ્રદાન કરે છે. વચેટિયાઓ પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને અને રાષ્ટ્રીય બજારોમાં સીધી પહોંચ સક્ષમ કરીને, આ પ્લેટફોર્મ ગ્રામીણ મહિલાઓને આવક સુધારવા, સાહસો સ્થાપવા અને ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં વધુ અસરકારક રીતે ભાગ લેવામાં મદદ કરે છે. આ પ્લેટફોર્મ ચકાસાયેલ ગ્રામીણ મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોને રાષ્ટ્રીય બજારોમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે પણ સક્ષમ બનાવી રહ્યું છે, જે સરકારના 2029 સુધીમાં 6 કરોડ લખપતિ દીદીઓ બનાવવાના વિઝનને ટેકો આપે છે.

કૃષિ ઉપરાંત ગ્રામીણ આજીવિકા મજબૂત કરવી

લાખો ગ્રામીણ પરિવારો માટે, કૃષિ એ આવકનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે, પરંતુ આ કમાણી ઘણીવાર મોસમી (સીઝનલ) હોય છે. ઈ-સરસ SHGs અને ગ્રામીણ ઉત્પાદક જૂથોને આખું વર્ષ આવક ઊભી કરવા સક્ષમ બનાવીને આવકમાં વિવિધતા લાવવામાં મદદ કરે છે. આ પ્લેટફોર્મ ખાદ્ય પ્રસ્તાવના (ફૂડ પ્રોસેસિંગ), ફાર્મ-આધારિત સાહસો, હસ્તકલા, હેન્ડલૂમ, મધ, ડેરી ઉત્પાદનો, હર્બલ ઉત્પાદનો, પર્સનલ કેર આઇટમ્સ અને હોમ ડેકોર સહિતની આજીવિકા પ્રવૃત્તિઓની વ્યાપક શ્રેણીને પ્રોત્સાહન આપે છે. આનાથી ગ્રામીણ પરિવારો માટે, ખાસ કરીને પાકની લણણી ન થતી હોય તેવા સમયગાળા દરમિયાન, વધારાની અને ટકાઉ આવકની તકો ઊભી થાય છે, જેનાથી મોસમી કૃષિ કમાણી પરની નિર્ભરતા ઘટે છે.

વધુ સારા વળતર માટે મૂલ્ય વર્ધન (વેલ્યુ એડિશન) ને પ્રોત્સાહન

બજારમાં પહોંચ પૂરી પાડવા ઉપરાંત, ઈ-સરસ ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકોને તેમની પ્રોડક્ટ્સ બજારમાં લાવતા પહેલા તેનું મૂલ્ય વધારવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. SHGs ને કૃષિ પેદાશોની પ્રોસેસિંગ અને પેકેજિંગ કરીને ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી પ્રોડક્ટ્સ જેમ કે વેફર્સ (ચિપ્સ), પાપડ, અથાણાં, જામ, સ્ક્વોશ, કેન્ડી, પેકેજ્ડ મસાલા, પ્રોસેસ્ડ કઠોળ અને બોટલ્ડ મધ બનાવવામાં સહાય કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કાચા બટાકા કે ફળો વેચવાને બદલે, ઉત્પાદક જૂથો તેને સુધારેલી શેલ્ફ લાઇફ અને બ્રાન્ડિંગ સાથે પેકેજ્ડ ફૂડ પ્રોડક્ટ્સમાં રૂપાંતરિત કરી શકે છે. આવું મૂલ્ય વર્ધન પ્રોડક્ટની ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે, માર્કેટેબિલિટી (બજાર યોગ્યતા) સુધારે છે અને ગ્રામીણ ઉત્પાદકોને તે જ કૃષિ આઉટપુટમાંથી વધુ વળતર મેળવવા સક્ષમ બનાવે છે.

ડિજિટલ એન્ટરપ્રિન્યોરશિપ માટે ક્ષમતા નિર્માણ

ડિજિટલ કોમર્સની સફળતા માત્ર ટેકનોલોજી પર જ નહીં પરંતુ ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકોની ક્ષમતાઓના નિર્માણ પર પણ આધાર રાખે છે. DAY-NRLM હેઠળ, SHGs સાથે જોડાયેલી મહિલાઓને ડિજિટલ ઓનબોર્ડિંગ, પ્રોડક્ટ લિસ્ટિંગ, બ્રાન્ડિંગ, પેકેજિંગ, પ્રોડક્ટ ફોટોગ્રાફી, ડિજિટલ માર્કેટિંગ, ઇન્વેન્ટરી મેનેજમેન્ટ, ઓર્ડર પ્રોસેસિંગ, કસ્ટમર સર્વિસ, નાણાકીય સાક્ષરતા અને લોજિસ્ટિક્સ મેનેજમેન્ટની તાલીમ આપવામાં આવે છે. આ ક્ષમતા નિર્માણની પહેલો ગ્રામીણ મહિલાઓને ઓનલાઇન વ્યવસાયોને સ્વતંત્ર રીતે સંચાલિત કરવા અને વ્યાપક બજારોમાં સ્પર્ધા કરવા માટે જરૂરી કૌશલ્યોથી સજ્જ કરે છે. તાલીમને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે જોડીને, ઈ-સરસ મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોને ભારતના વિસ્તરતા ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં સક્રિય સહભાગી બનવા સક્ષમ બનાવી રહ્યું છે.

વિવિધ ગ્રામીણ પ્રોડક્ટ્સને સપોર્ટ

ઈ-સરસ એવી પ્રોડક્ટ્સ પ્રદર્શિત કરે છે જે ભારતના ગ્રામીણ અર્થતંત્રની વિવિધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. લોકપ્રિય પ્રોડક્ટ શ્રેણીઓમાં અથાણાં, પાપડ, મધ, મસાલા, મિલેટ-આધારિત ખાદ્ય ઉત્પાદનો, વાંસ અને નેતરની કળા, લાકડાની હસ્તકલા, ટેરાકોટા ઉત્પાદનો, હેન્ડલૂમ સાડીઓ, શાલ, સુતરાઉ કપડાં, હોમ ડેકોર વસ્તુઓ, હર્બલ સાબુ, આવશ્યક તેલ (એસિન્સિયલ ઓઇલ્સ), ડેરી ઉત્પાદનો, ઘી અને ઊનનાં કપડાંનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્લેટફોર્મ પશુપાલન અને SHGs દ્વારા હાથ ધરવામાં આવતી સંલગ્ન આજીવિકા પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલી પ્રોડક્ટ્સને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે, જેનાથી ગ્રામીણ અર્થતંત્રના બહુવિધ ક્ષેત્રોમાં બજારની તકો ઊભી થાય છે.

સમાવેશી વૃદ્ધિને વેગ આપતી ટેકનોલોજી

ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના સિદ્ધાંતો પર બનેલ, ઈ-સરસ ઉમંગ (UMANG), સુરક્ષિત ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ્સ, લોજિસ્ટિક્સ ભાગીદારો અને API-આધારિત ડિજિટલ વેરિફિકેશન સેવાઓ સાથે સંકલિત છે. લોકઓએસ (LokOS) દ્વારા ડિજિટલ વિક્રેતા વેરિફિકેશન વિશ્વાસને મજબૂત કરે છે, જ્યારે ભાષિણી દ્વારા સંચાલિત બહુભાષી સેવાઓ વિવિધ પ્રદેશોના વપરાશકર્તાઓ માટે સુલભતામાં સુધારો કરે છે. આ પ્લેટફોર્મ ટેક્સ્ટ-ટુ-સ્પીચ સપોર્ટ, એડજસ્ટેબલ ટેક્સ્ટ સાઈઝ અને વિઝ્યુઅલ એક્સેસિબિલિટી ઓપ્શન્સ જેવી એક્સેસિબિલિટી સુવિધાઓ પણ પ્રદાન કરે છે, જે દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ, વરિષ્ઠ નાગરિકો અને વિવિધ સુલભતા જરૂરિયાતો ધરાવતા વપરાશકર્તાઓ માટે ડિજિટલ કોમર્સને વધુ સમાવેશી બનાવે છે. આ ટેકનોલોજી સંચાલિત સુવિધાઓ ગ્રામીણ ઉત્પાદકોને દેશભરના ગ્રાહકો સાથે જોડતું પારદર્શક, સુરક્ષિત અને નાગરિક-અનુકૂળ ડિજિટલ માર્કેટપ્લેસ સુનિશ્ચિત કરે છે.

લાભાર્થીની વાર્તા: ફલક SHG ખુર્જા પોટરીને સમગ્ર ભારતના ગ્રાહકો સુધી લઈ જઈ રહ્યું છે

ઈ-સરસની અસર ઉત્તર પ્રદેશના ખુર્જાના ફલક સેલ્ફ-હેલ્પ ગ્રુપ (SHG) ની સફળતામાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, જે પરંપરાગત જીઆઈ-ટેગ (GI-tagged) ધરાવતી ખુર્જા પોટરી (માટીકામ) ને જાળવી રાખવાની સાથે ડિજિટલ કોમર્સ દ્વારા તેના બજારનો વિસ્તાર કરી રહ્યું છે. અગાઉ, આ જૂથની હસ્તકલાની પોટરી મુખ્યત્વે સ્થાનિક બજારો, પ્રદર્શનો અને પ્રાદેશિક મેળાઓમાં વેચાતી હતી, જે તેની બજાર પહોંચને મર્યાદિત કરતી હતી.

ઈ-સરસ સાથે જોડાયા પછી, ફલક SHG છેલ્લા સાડા ત્રણ વર્ષથી સમગ્ર ભારતમાં ગ્રાહકોને તેની હસ્તકલાની પોટરી પ્રોડક્ટ્સ સફળતાપૂર્વક વેચી રહ્યું છે. આ પ્લેટફોર્મે જૂથને ભૌગોલિક સીમાઓથી આગળ વધવા માટે સક્ષમ બનાવ્યું છે, જ્યારે વિશ્વસનીય લોજિસ્ટિક્સ સપોર્ટે નાજુક હસ્તકલા પ્રોડક્ટ્સની સુરક્ષિત ડિલિવરી સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરી છે. આ પહેલે જૂથની આજીવિકાની તકોને મજબૂત કરી છે, ખુર્જા પોટરીની વિઝિબિલિટીમાં વધારો કર્યો છે અને દર્શાવ્યું છે કે કેવી રીતે ડિજિટલ કોમર્સ ભારતીય પરંપરાગત કળાને જાળવી રાખીને ગ્રામીણ મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોને સશક્ત બનાવી શકે છે.

સમગ્ર ભારતમાં બજાર પહોંચનો વિસ્તાર

તેની શરૂઆતથી જ, ઈ-સરસ ગ્રામીણ ઉત્પાદકો માટે બજારની પહોંચ સુધારવા માટે તેની ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમને સતત મજબૂત કરી રહ્યું છે. વેબ પોર્ટલ 28 ઓક્ટોબર 2022 ના રોજ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું, ત્યારબાદ 28 જૂન 2023 ના રોજ એન્ડ્રોઇડ મોબાઈલ એપ્લિકેશન લોન્ચ કરવામાં આવી હતી. ઓપન નેટવર્ક ફોર ડિજિટલ કોમર્સ (ONDC), લોજિસ્ટિક્સ ભાગીદારો, સુરક્ષિત પેમેન્ટ ગેટવે, પાવર બીઆઈ (Power BI) આધારિત એનાલિટિક્સ, ડિજિટલ વિક્રેતા વેરિફિકેશન અને ઉમંગ સાથેના ત્યારબાદના સંકલને પ્લેટફોર્મની પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો છે અને ઓપરેશનલ કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કર્યો છે. હસ્તકલા, ટેક્સટાઇલ્સ, પ્રોસેસ્ડ ફૂડ્સ અને અન્ય ગ્રામીણ પ્રોડક્ટ્સ બનાવતા મહિલા સંચાલિત SHGs હવે પરંપરાગત મેળાઓ અને પ્રદર્શનોથી આગળ વધીને આખું વર્ષ ડિજિટલ કોમર્સ દ્વારા સમગ્ર ભારતમાં ગ્રાહકો સુધી પહોંચવા સક્ષમ બન્યા છે.

વધુ માહિતી માટે, મુલાકાત લો: https://www.esaras.in/

SM/DK/JD