કેન્દ્રીય સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રી, શ્રી જગત પ્રકાશ નડ્ડા, આજે સેન્ટ્રલ કાઉન્સિલ ઓફ હેલ્થ એન્ડ ફેમિલી વેલ્ફેર (CCHFW)ની 16મી કોન્ફરન્સ દરમિયાન 'SUMAN Roadmap 2030' બહાર પાડશે. આ રોડમેપ માતા અને નવજાત શિશુની આરોગ્ય સંભાળને મજબૂત કરવા અને 2030 સુધીમાં માતા અને નવજાત શિશુના મૃત્યુદરમાં ઘટાડો કરવા માટેના સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ (SDG) ના લક્ષ્યો તરફની પ્રગતિને વેગ આપવા માટે રચાયેલ એક વ્યાપક, બહુપરિમાણીય વ્યૂહાત્મક માળખું છે.

માતા અને નવજાત શિશુના સ્વાસ્થ્યમાં બાકી રહેલા પડકારોનો સામનો કરવા માટે નવીકરણ અને લક્ષિત પગલાંની જરૂરિયાતના પ્રતિભાવમાં SUMAN Roadmap 2030 વિકસાવવામાં આવ્યો છે. જો કે ભારતે પાછલા દાયકામાં માતૃત્વ સ્વાસ્થ્યમાં નોંધપાત્ર સુધારો નોંધાવ્યો છે, તેમ છતાં સતત રહેલી ખામીઓ માતા અને નવજાત શિશુના મૃત્યુદરમાં વધુ ઘટાડો કરવામાં અવરોધ ઉભી કરી રહી છે, ખાસ કરીને હાઈ-ફોકસ રાજ્યોમાં. આ રોડમેપ સમાન અભિગમથી આગળ વધીને રાજ્યો અને જિલ્લાઓની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ કસ્ટમાઇઝ્ડ, વિભિન્ન અને પુરાવા-આધારિત હસ્તક્ષેપો પ્રદાન કરે છે.

આ રોડમેપ ગર્ભાવસ્થા પહેલાંની સંભાળ, પ્રસૂતિ પૂર્વેની સંભાળ, પ્રસૂતિ દરમિયાનની સંભાળ અને પ્રસૂતિ પછીની સંભાળને આવરી લેતા, સંભાળના સમગ્ર સાતત્યમાં હસ્તક્ષેપોને એકીકૃત કરીને જીવન-ચક્ર અભિગમ અપનાવે છે. તે સંકલિત સેવા વિતરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે RMNCHA+N માળખા હેઠળ બાળ સ્વાસ્થ્ય, કિશોર સ્વાસ્થ્ય, પરિવાર આયોજન અને પોષણ સાથેના જોડાણને વધુ પ્રોત્સાહન આપે છે.

આ રોડમેપનું એક મુખ્ય લક્ષણ ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતી ગર્ભાવસ્થાની ઓળખ, ટ્રેકિંગ અને વ્યવસ્થાપન માટેનું એક માળખાગત ચાર તબક્કાનું માળખું છે, જેમાં ત્રીજા ત્રિમાસિક ગાળાની ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતી ગર્ભાવસ્થા પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને પ્રસૂતિ પૂર્વેની ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતી ગર્ભાવસ્થા, પ્રસૂતિ દરમિયાનની ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતી ગર્ભાવસ્થા અને પ્રસૂતિ પછીની ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતી માતાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ માળખામાં ક્ષેત્ર-સ્તરના અનુભવો પર આધારિત સંદર્ભિત હસ્તક્ષેપોનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેમાં પરિવહનના પડકારો, આદિવાસી અને દુર્ગમ વિસ્તારોમાં પહોંચ, ગુણવત્તાયુક્ત કટોકટીની પ્રસૂતિ સંભાળ, SUMAN પંચાયતો દ્વારા જનભાગીદારી અને આબોહવા પરિવર્તન જેવા ઉભરતા પડકારોનો સમાવેશ થાય છે.

આ રોડમેપ 13 હાઈ-ફોકસ રાજ્યો—આસામ, બિહાર, છત્તીસગઢ, હરિયાણા, ઝારખંડ, કર્ણાટક, મધ્ય પ્રદેશ, ઓડિશા, પંજાબ, રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ અને પશ્ચિમ બંગાળ—ના 130 જિલ્લાઓમાં લક્ષિત અને સમયબદ્ધ વ્યૂહરચનાઓ રજૂ કરે છે, જ્યારે પ્રગતિ જાળવી રાખવા અને માતા અને નવજાત શિશુની આરોગ્ય સેવાઓની સંતૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરવા માટે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટેની વ્યૂહરચનાઓની રૂપરેખા પણ આપે છે.

ઓળખવામાં આવેલા હાઈ-ફોકસ રાજ્યો માટે, આ રોડમેપ સમયસર નોંધણી, સંપૂર્ણ પ્રસૂતિ પૂર્વેની સંભાળ, ગુણવત્તાયુક્ત ક્લિનિકલ આકારણી અને પર્યાપ્ત પોસ્ટ-પાર્ટમ (પ્રસૂતિ પછીના) સંસ્થાકીય રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સગર્ભા સ્ત્રીઓ માટે એક વ્યાપક SUMAN પેકેજની દરખાસ્ત કરે છે. ત્રીજા ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાન સમુદાય-સ્તરના હસ્તક્ષેપોમાં જોખમના સંકેતોની તપાસ, પોષણ પરામર્શ, જન્મની સજ્જતા અને સંસ્થાકીય પ્રસૂતિના મજબૂતીકરણ માટે ગર્ભાવસ્થાના 8મા અને 9મા મહિના દરમિયાન આશાઓ (ASHAs) દ્વારા દ્વિ-સાપ્તાહિક (અઠવાડિયામાં બે વાર) ગૃહ મુલાકાતનો સમાવેશ થાય છે.

આ રોડમેપ હેઠળ પ્રસૂતિ પછીના અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સમયગાળા દરમિયાન માતાઓની સાથે રહેવા માટે નિયુક્ત સંભાળકર્તા માટે નાણાકીય સહાય, ખાસ કરીને દુર્ગમ અને ઓછા સંસાધનો ધરાવતા પ્રદેશોમાં પ્રસૂતિની કટોકટી દરમિયાન સમયસર પરિવહન સુનિશ્ચિત કરવા માટે રેફરલ ટ્રાન્સપોર્ટને મજબૂત કરવા, અને મુશ્કેલ તેમજ ઓછા સંસાધનો ધરાવતા વિસ્તારોમાં બર્થ વેઇટિંગ હોમ્સ (BWHs), મેટર્નલ એન્ડ ચાઇલ્ડ હેલ્થ (MCH) વિંગ્સ, ઓબ્સ્ટેટ્રિક હાઇ ડિપેન્ડન્સી યુનિટ્સ (HDUs) અને ઇન્ટેન્સિવ કેર યુનિટ્સ (ICUs) ની ફરજિયાત સ્થાપના દ્વારા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરવાની દરખાસ્ત કરે છે.

તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે, આ રોડમેપ ગર્ભધારણનું આયોજન કરી રહેલી મહિલાઓ માટે ગર્ભાવસ્થા પહેલાં ફોલિક એસિડ સપ્લીમેન્ટેશનને સંસ્થાકીય બનાવવાની, માતૃત્વ એનિમિયા અને કુપોષણને સંબોધવા માટે વ્યાપક પોષણ હસ્તક્ષેપો અને પ્રસૂતિ પૂર્વેના, ત્રીજા ત્રિમાસિક, પ્રસૂતિ દરમિયાનના અને પ્રસૂતિ પછીના તબક્કામાં ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતી માતાઓના ટ્રેકિંગ અને વ્યવસ્થાપનને મજબૂત કરવાની કલ્પના કરે છે.

સમુદાયની ભાગીદારી એ SUMAN પંચાયત જેવી પહેલો દ્વારા આ વ્યૂહરચનાનો એક મુખ્ય સ્તંભ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક જવાબદારીને મજબૂત કરવાની સાથે શૂન્ય માતામૃત્યુ દર, શૂન્ય બાળમૃત્યુ, સાર્વત્રિક પ્રસૂતિ પૂર્વેની સંભાળ, સંસ્થાકીય પ્રસૂતિ અને સંપૂર્ણ રસીકરણને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. આ રોડમેપ માતા અને નવજાત શિશુના સ્વાસ્થ્યની હકારાત્મક પદ્ધતિઓ વિશે જાગૃતિ, ભાગીદારી અને દત્તક લેવાને વધારવા માટે સમુદાયના પ્લેટફોર્મ તરીકે મધર્સ પિકનિક (Mothers' Picnic) પણ રજૂ કરે છે.

આ વ્યૂહાત્મક માળખું મેટર્નલ ડેથ સર્વેલન્સ એન્ડ રિસ્પોન્સ (MDSR) અને મેટર્નલ નિયર મિસ (MNM) સમીક્ષાઓને મજબૂત કરવા, પ્રસૂતિના રક્તસ્રાવના અસરકારાક સંચાલન માટે નોન-ન્યુમેટિક એન્ટી-શોક ગારમેન્ટ્સ (NASG)ની રજૂઆત, ડિજિટલાઇઝેશન અને AI-સક્ષમ લેબર રૂમ, જનની (JANANI) પોર્ટલ દ્વારા ઉન્નત દેખરેખ, હીટવેવ અને અન્ય આબોહવા-સંબંધિત જોખમોને સંબોધવા માટે ક્લાઇમેટ-રિસ્પોન્સિવ એક્શન પ્લાન, સિઝેરિયન પ્રસૂતિના દરોનું યોગ્ય સંતુલન, અને જન્મથી લઈને 36 મહિનાની ઉંમર સુધીની હોમ-બેઝ્ડ (ઘર-આધારિત) સંભાળને આવરી લેતા સમગ્ર શિશુ બાલ સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમના અમલીકરણ પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

અસરકારક અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે, આ રોડમેપ સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સના વિકાસ, મજબૂત ફરિયાદ નિવારણ માટે કેન્દ્રીયકૃત SUMAN કોલ સેન્ટરની સ્થાપના, આરોગ્ય સુવિધાઓ વચ્ચે મજબૂત રેફરલ જોડાણો અને જનની (JANANI) પોર્ટલ દ્વારા ઉન્નત ડિજિટલ દેખરેખ અને રિપોર્ટિંગની પણ કલ્પના કરે છે.

RMNCHA+N માળખા હેઠળ સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયના મેટર્નલ હેલ્થ ડિવિઝનની આગેવાની હેઠળ, SUMAN રોડમેપ 2030 દેશભરમાં માતૃત્વ સ્વાસ્થ્ય, નવજાત શિશુની સંભાળ, પરિવાર આયોજન અને પોષણ સેવાઓને મજબૂત કરવા માટે એક વ્યાપક રાષ્ટ્રીય વ્યૂહરચના રજૂ કરે છે.

આ રોડમેપનો ઉદ્દેશ્ય સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સને અનુરૂપ 2030 સુધીમાં મેટર્નલ મોર્ટાલિટી રેશિયો (MMR - માતાનો મૃત્યુદર) ઘટાડીને પ્રતિ 100,000 જીવિત જન્મોએ 70 થી નીચે લાવવાનો, નિયોનેટલ મોર્ટાલિટી રેટ (NMR - નવજાત શિશુનો મૃત્યુદર) અને ઇન્ફન્ટ મોર્ટાલિટી રેટ (IMR - બાળ મૃત્યુદર) ઘટાડવાનો, તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં માતા અને નવજાત શિશુની આરોગ્ય સેવાઓની સંતૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરવાનો, અને અટકાવી શકાય તેવા માતા અને નવજાત શિશુના શૂન્ય મૃત્યુનાદર લક્ષ્યને સાકાર કરવાનો છે.

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com