પંચાયતી રાજ મંત્રાલયે નિર્ભયા ફંડ પ્રોજેક્ટ હેઠળ 17–19 જૂન 2026 દરમિયાન નવી દિલ્હીમાં ‘નિર્ભય ચેતના’ પર ત્રણ દિવસીય ટ્રેનિંગ ઓફ ટ્રેનર્સ (ToT) કાર્યક્રમનું આયોજન કર્યું હતું. વિશ્વમાં ક્યાંય પણ આ પ્રકારની સૌથી મોટી ઝુંબેશ તરીકે ઓળખાતી ‘નિર્ભય ચેતના’ એ મહિલાઓની સુરક્ષા અને સલામતી સહિત મહિલા સંબંધિત મુદ્દાઓ પ્રત્યે પુરુષોને સંવેદનશીલ બનાવવા માટેની એક સીમાચિહ્નરૂપ રાષ્ટ્રીય પહેલ છે જેનો ઉદ્દેશ્ય પાયાના સ્તરે જેન્ડર-રિસ્પોન્સિવ (લિંગ-ઉત્તરદાયી) શાસનને મજબૂત કરવાનો છે. આ કાર્યક્રમ ‘ટ્રાન્સફોર્મ રૂરલ ઇન્ડિયા’ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા ‘નિર્ભય ચેતના’ તાલીમ મોડ્યુલના લોન્ચિંગ તરીકે પણ ચિહ્નિત થયો હતો. આ પહેલ માસ્ટર ટ્રેનર્સની એક કેડર બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે જેઓ પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓમાં લિંગ સમાનતા, મહિલાઓની સુરક્ષા, અધિકારો અને નેતૃત્વ પર પુરુષ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ સાથે જોડાશે. પાયલોટ બેચમાં છ રાજ્યો: આસામ, છત્તીસગઢ, હિમાચલ પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા અને ઉત્તરાખંડના આશરે 40 માસ્ટર ટ્રેનર્સનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો અને તે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિસ્તૃત કરવા માટે કાસ્કેડિંગ તાલીમ મોડલના પાયા તરીકે સેવા આપશે.

ઉદ્ઘાટન સત્રને સંબોધતા, પંચાયતી રાજ મંત્રાલયના સચિવ શ્રી વિવેક ભારદ્વાજે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે મહિલાઓની સુરક્ષા, ગૌરવ અને સમાન ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કર્યા વિના વિકસિત ભારતનું વિઝન સાકાર થઈ શકે નહીં. તેમણે સામાજિક અને લોકશાહી પરિવર્તનની સંસ્થાઓ તરીકે પંચાયતોની મુખ્ય ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જે પાયાના સ્તરે વલણ અને વર્તનમાં સાર્થક પરિવર્તન લાવવા સક્ષમ છે. ‘નિર્ભય ચેતના’ ના ઉદ્દેશ્ય પર ભાર મૂકતા, તેમણે નોંધ્યું હતું કે આ પહેલ મહિલાઓના ગૌરવ, સુરક્ષા અને તકોને વિકાસના આવશ્યક સ્તંભો તરીકે સ્થાન આપીને લિંગ-સંવેદનશીલ નેતૃત્વને પ્રોત્સાહન આપવા માંગે છે. સહભાગીઓને સંબોધતા, પંચાયતી રાજ મંત્રાલયના અધિક સચિવ શ્રી સુશીલ કુમાર લોહાનીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે મહિલાઓની સુરક્ષા અને ગૌરવ સુનિશ્ચિત કરવું એ સામૂહિક સામાજિક જવાબદારી છે. તેમણે લિંગ-ઉત્તરદાયી શાસનને પ્રોત્સાહન આપવા અને મહિલાઓ અને બાળકીઓ માટે સુરક્ષિત અને વધુ સક્ષમ વાતાવરણ ઊભું કરવામાં પંચાયતોની નિર્ણાયક ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ‘નિર્ભય ચેતના’ નો ઉદ્દેશ્ય પુરુષ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓમાં જાગૃતિ, સંવેદનશીલતા અને જવાબદારી ઊભી કરવાનો છે, જે તેમને તેમના સમુદાયોમાં મહિલાઓની સુરક્ષા, ગૌરવ, નેતૃત્વ અને સશક્તિકરણ માટે ચેમ્પિયન બનવા સક્ષમ બનાવશે. કાર્યક્રમે લિંગ મુદ્દાઓની સમજણ ઊંડી કરવા, સામાજિક રૂઢિચુસ્તતાઓને પડકારવા અને લિંગ-ઉત્તરદાયી નેતૃત્વને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નિષ્ણાત સત્રો, જૂથ ચર્ચાઓ, કેસ સ્ટડીઝ અને પ્રાયોગિક શિક્ષણ દ્વારા સહભાગી અભિગમ અપનાવ્યો હતો. મુખ્ય વિષયોમાં સકારાત્મક પુરુષત્વ, સમુદાયની ભાગીદારી અને મહિલાઓની સુરક્ષા, ગૌરવ અને સમાવેશને આગળ વધારવામાં પંચાયતોની ભૂમિકાનો સમાવેશ થાય છે.

નિર્ભય ચેતના વિશે

‘નિર્ભય ચેતના’ એ 11 માર્ચ 2026ના રોજ શરૂ કરાયેલી ‘નિર્ભય રહો’ પહેલ હેઠળનો એક મુખ્ય હસ્તક્ષેપ છે, જેમાં ત્રણ પૂરક ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે. ‘નિર્ભય નેત્રી’ ચૂંટાયેલી મહિલા પ્રતિનિધિઓમાં ક્ષમતા નિર્માણ અને કાનૂની જાગૃતિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે; ‘નિર્ભય ચેતના’ ચૂંટાયેલા પુરુષ પ્રતિનિધિઓને લિંગ સમાનતા અને મહિલાઓની સુરક્ષા પર સંવેદનશીલ બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે; અને ‘નિર્ભય દ્રષ્ટિ’ પંચાયતોમાં ટેક્નોલોજી-સક્ષમ સુરક્ષા માળખાને મજબૂત કરવા માટે વ્યૂહાત્મક ગ્રામીણ સ્થળોએ સીસીટીવી કેમેરા સ્થાપિત કરવાની પરિકલ્પના કરે છે. ‘નિર્ભય ચેતના’ હેઠળ, દેશભરના 17.5 લાખથી વધુ પુરુષ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ સુધી પહોંચવા માટે રાજ્ય, જિલ્લા અને બ્લોક સ્તરે 28,500 માસ્ટર ટ્રેનર્સની કેડર વિકસાવવામાં આવી રહી છે.

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com