શિક્ષણ મંત્રાલયના શાળા શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગ (DoSEL) દ્વારા 29 મે 2026 ના રોજ વિશ્વ તમાકુ નિષેધ દિવસની પૂર્વસંધ્યાએ નવી દિલ્હીમાં અધિકારીઓ, શાળાના વડાઓ, રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના શિક્ષક પ્રતિનિધિઓ અને NCERT, NVS અને KVS ના અધિકારીઓની રાષ્ટ્રીય બેઠકનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ કાર્યક્રમ MyGov ઇનોવેટ ઝુંબેશ, "તમાકુ-મુક્ત પેઢી તરફ: શાળા પડકાર 2025" ની વિજેતા શાળાઓની યાદમાં યોજવામાં આવ્યો હતો.

શાળા શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગ (DoSEL) ના સચિવ શ્રી સંજય કુમારે આ પ્રસંગે હાજરી આપી હતી અને વિજેતા શાળાઓને પુરસ્કારો પ્રદાન કર્યા હતા, અને સ્વસ્થ, નશામુક્ત શૈક્ષણિક વાતાવરણ વિકસાવવામાં તેમના સક્રિય પ્રયાસોની પ્રશંસા કરી હતી.

આ કાર્યક્રમમાં DoSE&L ના આર્થિક સલાહકાર શ્રીમતી એ. શ્રીજા; DoSE&L ના સંયુક્ત નિયામક શ્રી રામ સિંહ; NCERT ના નિયામક પ્રો. દિનેશ પ્રસાદ સકલાણી; અને શિક્ષણ મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

આ પ્રસંગે બોલતા, શ્રી સંજય કુમારે પુરસ્કાર વિજેતા શાળાઓને અભિનંદન આપ્યા અને દેશભરની 17,000 થી વધુ શાળાઓની ભાગીદારીની પ્રશંસા કરી. તેમણે તમામ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને તમાકુ મુક્ત બનવા માટે પ્રયત્નશીલ રહેવા વિનંતી કરી. સતત તમાકુ નિયંત્રણ પ્રયાસોના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડતા, તેમણે સતત જાગૃતિ, સંવેદનશીલતા અને વર્તણૂકીય પરિવર્તન પહેલ દ્વારા માંગ ઘટાડાને મજબૂત બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો, ખાસ કરીને બાળકો અને કિશોરોમાં.

શ્રી કુમારે વિદ્યાર્થીઓમાં પ્રારંભિક વર્તણૂક પરિવર્તનોને ઓળખવામાં અને તેમના માનસિક તેમજ ભાવનાત્મક સ્વાસ્થ્યની સલામતી માટે શિક્ષકોની મુખ્ય ભૂમિકા પર વધુ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે સ્વસ્થ વર્તણૂકને પ્રોત્સાહન આપવા, સુખાકારી વધારવા અને પ્રારંભિક નિવારક હસ્તક્ષેપોને ટેકો આપવામાં શાળાઓની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

શાળા શિક્ષણ પ્રણાલીની પરિવર્તનકારી પહોંચ પર ભાર મૂકતા તેમણે નોંધ્યું હતું કે શાળાઓ આશરે 24.69 કરોડ બાળકો સાથે જોડાયેલી છે અને 15-20 કરોડ પરિવારોને પ્રભાવિત કરી શકે છે, જેનાથી તમાકુમુક્ત આંદોલન એક દેશવ્યાપી સામાજિક અભિયાનમાં વિકસિત થઈ શકે છે. તેમણે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની આસપાસ તમાકુ મુક્ત વાતાવરણને મજબૂત બનાવવાનું પણ આહ્વાન કર્યું અને શાળાઓ અને પરિવારોને ઝુંબેશના લાંબા ગાળાના કાર્ય યોજનાને સક્રિયપણે સમર્થન આપવા પ્રોત્સાહિત કર્યા, જે સ્વસ્થ અને વધુ વિકસિત ભારત બનાવવાના વિઝન સાથે સુસંગત છે.

આ કાર્યક્રમ દરમિયાન નશા મુક્ત ભારત પહેલ અંતર્ગત DoSEL ના ત્રણ વર્ષના એક્શન પ્લાન (2026-2029) ની સાથે નશા મુક્ત વિદ્યાલય (NMV) પોર્ટલ (https://tofei.education.gov.in/) નું પણ લોન્ચિંગ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પોર્ટલ નશા મુક્ત વિદ્યાલય અભિયાનના અમલીકરણમાં શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની પ્રગતિની દેખરેખ અને દસ્તાવેજીકરણ માટે એક મુખ્ય પ્લેટફોર્મ તરીકે કામ કરશે.

ફાઉન્ડેશનલ, પ્રિપેરેટરી, મિડલ અને સેકન્ડરી એમ ચાર શ્રેણીઓમાં કુલ 12 શાળાઓનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં દરેક શ્રેણીમાંથી ત્રણ શાળાઓ પસંદ કરવામાં આવી હતી. વિજેતા શાળાઓને ટ્રોફીની સાથે પ્રથમ સ્થાન માટે ₹50,000, દ્વિતીય સ્થાન માટે ₹25,000 અને તૃતીય સ્થાન માટે ₹15,000 ના રોકડ પુરસ્કારો પ્રાપ્ત થયા હતા. આ ઉપરાંત, આ પહેલ તરફના તેમના પ્રશંસનીય પ્રયાસોની માન્યતામાં 41 શાળાઓને પ્રશંસા પત્રો/ઇનામો એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા.

ત્રણ વર્ષનો એક્શન પ્લાન ચાર મુખ્ય હસ્તક્ષેપોની આસપાસ બનાવવામાં આવ્યો છે: (i) UDISE+ દ્વારા શાળાના સ્વ-જાહેરનામા, દેખરેખ અને અનુપાલન ટ્રેકિંગ માટે નશા મુક્ત વિદ્યાલય પોર્ટલ; (ii) શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની આસપાસ 500-મીટરના ડ્રગ-ફ્રી ઝોનનો અમલ; (iii) NCERT, CBSE અને સ્ટેટ બોર્ડના અભ્યાસક્રમોમાં વય-યોગ્ય નશીલા પદાર્થોના દુરુપયોગની રોકથામ અને આરોગ્ય શિક્ષણનું સંકલન; અને (iv) શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓ માટે જાગૃતિ લાવવા માટે પ્રમાણિત બહુભાષી IEC સામગ્રીનો વિકાસ. આ પહેલ સેવા-પૂર્વે અને સેવા-દરમિયાનની તાલીમ દ્વારા શિક્ષકોની ક્ષમતા નિર્માણ, જોખમ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓની વહેલી ઓળખ અને રિફરલ, મનોદર્પણ (રાષ્ટ્રીય હેલ્પલાઇન 844 844 0632) દ્વારા માનસિક સ્વાસ્થ્ય સહાય અને અસરકારક અમલીકરણ તેમજ જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવા માટે શાળાથી લઈને રાષ્ટ્રીય સ્તર સુધીના મજબૂત મોનિટરિંગ ફ્રેમવર્ક પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

DoSEL ના ઇકોનોમિક એડવાઇઝર સુશ્રી એ. શ્રીજાએ તેમના સ્વાગત પ્રવચનમાં તમાકુના વપરાશને નિયંત્રિત કરવા માટે સરકારના સતત નીતિગત અને સંસ્થાકીય પ્રયાસો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે તમાકુના વપરાશને અંકુશમાં લેવા માટે ભારત સરકાર દ્વારા અપનાવવામાં આવેલા કાયદાકીય અને નાણાકીય પગલાંઓને યાદ કર્યા હતા, જેમાં 2003માં COTPA એક્ટનો અમલ, 2019માં ઇલેક્ટ્રોનિક સિગારેટ પર પ્રતિબંધ અને તમાકુ ઉત્પાદનો પર સર્વોચ્ચ GST દરો અને સેસ લાદવાનો સમાવેશ થાય છે.

તેમણે તમાકુ નિયંત્રણ અને જાહેર જાગૃતિના પ્રયાસોને આગળ વધારવા માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. WHO ગ્લોબલ યુથ ટોબેકો સર્વેનો ઉલ્લેખ કરીને, તેમણે બાળકો અને કિશોરોમાં પ્રારંભિક જાગૃતિ અને નિવારણની પહેલોની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓને તમાકુ અને નશીલા પદાર્થોના દુરુપયોગની હાનિકારક અસરો વિશે જાગૃત અને સંવેદનશીલ બનાવવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો, અને નોંધ્યું હતું કે પ્રારંભિક હસ્તક્ષેપ આજીવન અસર કરી શકે છે.

સુશ્રી શ્રીજાએ સભાને એ પણ માહિતી આપી હતી કે DoSEL એ શાળાઓ અને રાજ્યોને જાગૃતિ, અનુપાલન અને અમલીકરણના પ્રયાસોને મજબૂત કરવામાં મદદ કરવા માટે 2024માં શાળાઓમાં TOFEI માર્ગદર્શિકાના અમલીકરણ માટેનું મેન્યુઅલ તૈયાર કર્યું હતું.

આ કાર્યક્રમમાં તમાકુ અને નશીલા પદાર્થોના દુરુપયોગની રોકથામ, માનસિક સુખાકારી, વર્તણૂક પરિવર્તન અને નશા મુક્ત ભારતના નિર્માણમાં શાળાઓ, પરિવારો, સમુદાયો અને સરકારી સંસ્થાઓ દ્વારા સહયોગી કાર્યવાહીના મહત્વ પર નિષ્ણાત પેનલની ચર્ચાઓ પણ સામેલ હતી.

SM/BS/JD