ઇન્સોલ્વન્સી એન્ડ બેન્કરપ્સી કોડ (IBC), જે 2016 માં અમલમાં આવ્યો હતો, તેણે આજે તેના અસ્તિત્વના 10 વર્ષ પૂર્ણ કર્યા છે. તેના ઘડતરના એક દાયકા પછી, આ કોડ માત્ર એક કાયદાકીય સુધારા તરીકે જ નહીં, પરંતુ ક્રેડિટ માર્કેટ્સ, કોર્પોરેટ વર્તણૂક, રોકાણકારોના આત્મવિશ્વાસ અને આર્થિક કાર્યક્ષમતા માટે દૂરગામી અસરો ધરાવતા સંસ્થાકીય પરિવર્તન તરીકે ઉભરી આવ્યો છે.

એક સીમાચિહ્નરૂપ સુધારા તરીકે ઉજવવામાં આવેલો આ કોડ, દેશમાં વિખરાયેલા ઇન્સોલ્વન્સી માળખાને એકીકૃત અને આધુનિક બનાવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે ઘડવામાં આવ્યો હતો. તેના અમલીકરણથી વસૂલાતની પદ્ધતિઓમાં સુધારો થયો છે, જવાબદારીપૂર્વક ઉધાર લેવાની અને ધિરાણ આપવાની પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે અને ભારતની નાણાકીય અને કાનૂની પ્રણાલીઓમાં વિશ્વાસ મજબૂત થયો છે.

આ બાબત એ હકીકત પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, March 2026 સુધીમાં, 1,419 કેસોમાં રિઝોલ્યુશન પ્લાન (ઉકેલ યોજનાઓ) પ્રાપ્ત થયા હતા. રિઝોલ્યુશન પ્રક્રિયાએ લેણદારો માટે ₹4 લાખ કરોડથી વધુની વસૂલાત સરળ બનાવી છે. લેણદારો માટેની આ વસૂલાત તેમના વાજબી (fair) અને લિક્વિડેશન મૂલ્યની સામે અનુક્રમે 95% અને 167% છે.

આજે, આ કોડની આસપાસ વિકસિત થઈ રહેલા ન્યાયશાસ્ત્રએ એક મજબૂત અને ગતિશીલ ઇન્સોલ્વન્સી ઇકોસિસ્ટમના વિકાસમાં યોગદાન આપ્યું છે જે ઉભરતી આર્થિક વાસ્તવિકતાઓ અને હિતધારકોની અપેક્ષાઓ અનુસાર પોતાને અનુકૂળ બનાવવાનું ચાલુ રાખે છે.

March 2026 સુધીમાં, કુલ 8,987 કેસો દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી 7,102 કેસો બંધ થવા સુધી પહોંચ્યા હતા. આ બંધ થયેલા કેસોમાંથી, જ્યારે 4,099 કંપનીઓ- આ બંધ થયેલા કેસોના લગભગ 58% ને સફળતાપૂર્વક બચાવી લેવામાં આવી હતી, ત્યારે અન્ય 3,003 કેસો લિક્વિડેશન (ડિસોલ્યુશન) માં પરિણમ્યા હતા.

બચાવી લેવાયેલી સંસ્થાઓમાં, 1,388 કેસો અપીલ, સમીક્ષા અથવા સમાધાનના કારણે બંધ કરવામાં આવ્યા હતા; 1,292 કેસો પરત ખેંચવામાં આવ્યા હતા.

નોંધનીય છે કે, રિઝોલ્યુશન પ્લાન સાથે સમાપ્ત થયેલા કેસોમાંથી લગભગ 42% કેસો અગાઉ બોર્ડ ફોર ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એન્ડ ફાઇનાન્સિયલ રિકન્સ્ટ્રક્શન (BIFR) પાસે હતા અથવા બંધ થઈ ગયા હતા, જે નાણાકીય કટોકટીમાં ફસાયેલા સાહસોના પુનરુત્થાનને સરળ બનાવવામાં કોડની ભૂમિકાને રેખાંકિત કરે છે.

આ કોડ ધિરાણ શિસ્તને પ્રોત્સાહન આપવામાં અને ઉધાર લેનારાઓમાં લોન પરત ચૂકવવાની સંસ્કૃતિને મજબૂત કરવામાં પણ નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવી રહ્યો છે.

કોડની અવરોધક અસર એ હકીકત પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે નેશનલ કંપની લો ટ્રિબ્યુનલ (NCLT) સમક્ષ દાખલ કરાયેલા 30,000 થી વધુ કેસોનો કેસ દાખલ કરવા પહેલાના તબક્કે જ કેસો પરત ખેંચીને ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો હતો, જેમાં અંદાજે ₹14 લાખ કરોડ જેટલી રકમ સામેલ હતી. આ સમાધાનો દર્શાવે છે કે કોડ દ્વારા ઔપચારિક ઇન્સોલ્વન્સી કાર્યવાહીની બહાર નાણાકીય તણાવના સમયસર ઉકેલને પ્રોત્સાહિત કરીને દેવાદાર-લેણદારની ગતિશીલતાને કઈ હદ સુધી બદલી નાખવામાં આવી છે.

મહત્વની વાત એ છે કે, આવા સમાધાનો અને કેસો પરત ખેંચવાની ગેરહાજરીમાં, બેંકિંગ ક્ષેત્રનો ગ્રોસ નોન-પર્ફોર્મિંગ એસેટ (NPA) રેશિયો સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ નોંધાયેલા 2.1% ના સ્તર કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે રહ્યો હોત, જેની સરખામણીમાં 2017 માં તે લગભગ 11.8% હતો, જે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાના 'રિપોર્ટ ઓન ટ્રેન્ડ એન્ડ પ્રોગ્રેસ ઓફ બેંકિંગ ઇન ઇન્ડિયા' માં નોંધવામાં આવ્યું છે.

સુધારેલા વસૂલાતના પરિણામો, ઝડપી રિઝોલ્યુશન સમયમર્યાદા અને લેણદારોના વધુ સશક્તિકરણ દ્વારા ભારતની ઇન્સોલ્વન્સી વ્યવસ્થા પણ મજબૂત થતી જોવા મળી છે. S&P ગ્લોબલ રેટિંગ્સે ભારતની ઇન્સોલ્વન્સી વ્યવસ્થાને 'Group C' માંથી અપગ્રેડ કરીને 'Group B' માં મૂકી છે, જે સ્થાનિક રિઝોલ્યુશન અને વસૂલાત ઇકોસિસ્ટમની કાર્યક્ષમતામાં થયેલા સુધારાને માન્યતા આપે છે.

સરેરાશ વસૂલાત દરો પ્રી-IBC (IBC પહેલાના) સમયગાળામાં લગભગ 15–20% હતા તે વધીને પોસ્ટ-IBC (IBC પછી) ગાળામાં લગભગ 30% થયા છે, જ્યારે રિઝોલ્યુશનની સમયમર્યાદા આ કોડ હેઠળ લગભગ 6–8 વર્ષથી ઘટીને આશરે 2 વર્ષ થઈ ગઈ છે.

કોડની સતત અસરકારકતા રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાના ટ્રેન્ડ્સ એન્ડ પ્રોગ્રેસ ઓફ બેંકિંગ ઇન ઇન્ડિયા રિપોર્ટ 2024–25 માં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે, જે આ કોડને દબાણ હેઠળની અસ્કયામતોની વસૂલાત માટેની સૌથી અસરકારક પદ્ધતિ તરીકે ઓળખાવે છે. શિડ્યુલ્ડ કોમર્શિયલ બેંકો દ્વારા વિવિધ માધ્યમો દ્વારા કરવામાં આવેલી કુલ ₹1.04 લાખ કરોડની વસૂલાતમાંથી, આશરે ₹0.54 લાખ કરોડ, જે લગભગ 52.4% હિસ્સો ધરાવે છે, તે IBC પ્રક્રિયા દ્વારા વસૂલવામાં આવ્યા હતા.

રિપોર્ટમાં વધુમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે IBC હેઠળ વસૂલાત દરો અગાઉના વર્ષના 28.3% થી સુધરીને 2024–25 માં 36.6% થયા છે, જે દબાણ હેઠળની અસ્કયામતોના નિકાલમાં ઇન્સોલ્વન્સી માળખાની વધતી જતી અસરકારકતાને દર્શાવે છે અને ગ્રોસ નોન-પર્ફોર્મિંગ એસેટ્સમાં ઘટાડો કરવામાં ફાળો આપે છે.

તેના વર્તણૂક સંબંધી પ્રભાવ પર આઈઆઈએમ બેંગલોર (IIM Bangalore) ના એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે IBC ના અમલીકરણ પછી લોન લેવાની વર્તણૂકમાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે. ખાસ કરીને, 'Overdue' (બાકી) માંથી 'Normal' (સામાન્ય) શ્રેણીમાં સ્થાનાંતરિત થતા લોન ખાતાઓનું પ્રમાણ 2018 અને 2024 ની વચ્ચે સતત વધ્યું છે, જે ઉધાર લેનારાઓની સુધારેલી શિસ્ત દર્શાવે છે.

આ વર્તણૂક સંબંધી શિફ્ટ ખાતું બાકી રહેવાના સરેરાશ દિવસોની સંખ્યામાં થયેલા તીવ્ર ઘટાડામાં પણ પ્રતિબિંબિત થઈ હતી, જે 248–344 દિવસથી ઘટીને 30–87 દિવસ થઈ ગઈ હતી.

ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ અમદાવાદ (2025) દ્વારા IBC હેઠળ ઉકેલાયેલી કંપનીઓ પર કરવામાં આવેલ એક અભ્યાસ રિઝોલ્યુશન પછીના પાંચ વર્ષના ગાળા દરમિયાન મુખ્ય ઓપરેશનલ અને નાણાકીય સૂચકાંકોમાં નોંધપાત્ર સુધારા સાથે વ્યવસાયોના પુનરુત્થાન પર પ્રકાશ પાડે છે.

ઉકેલાયેલી કંપનીઓનું સરેરાશ વેચાણ લગભગ 89% વધ્યું છે, જ્યારે એસેટ ટર્નઓવર રેશિયોમાં આશરે 131% નો સુધારો થયો છે, જે બહેતર ઓપરેશનલ કાર્યક્ષમતા અને વ્યવસાયિક પુનરુત્થાન સૂચવે છે. સરેરાશ મૂડી ખર્ચ (કેપિટલ એક્સપેન્ડિચર) પછીના પાંચ વર્ષમાં આશરે 106% વધ્યો છે, જે નવેસરથી રોકાણ અને આર્થિક વ્યવહારક્ષમતા દર્શાવે છે.

અભ્યાસમાં વધુમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે ઉકેલાયેલી લિસ્ટેડ સંસ્થાઓના એકંદર બજાર મૂલ્યાંકન (માર્કેટ વેલ્યુએશન) માં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જે પાંચ વર્ષમાં આશરે ₹2.8 લાખ કરોડથી વધીને લગભગ ₹9 લાખ કરોડ થયો છે, જે સફળ રિઝોલ્યુશન પછી રોકાણકારોના મજબૂત આત્મવિશ્વાસ અને લાંબા ગાળાના વિકાસની બહેતર સંભાવનાઓનો સંકેત આપે છે.

જ્યારે 2016 માં IBC ની શરૂઆત થઈ, ત્યારે તેણે એવા યુગથી આગળ વધવાનું વચન આપ્યું હતું જે એન્ટરપ્રાઇઝ મૂલ્યના મોટા પ્રમાણમાં ધોવાણ દ્વારા ચિહ્નિત હતું, જ્યાં ઘણા વર્ષો સુધી ચાલતા લાંબા વિલંબને કારણે અસ્કયામતો ટુકડે-ટુકડે વેચાઈ જતી હતી અને ચાલુ વ્યવસાયને સ્થાપિત કરવા માટે કરવામાં આવેલા રોકાણનું બહુ ઓછું અથવા નહિવત મૂલ્ય અંકાતું હતું, જેનાથી લેણદારોને ઘણીવાર રૂપિયા સામે માત્ર થોડા પૈસા જ વસૂલવા મળતા હતા.

તેના જવાબમાં, આ કોડ કાર્યક્ષમતા, કોર્પોરેટ પુનરુત્થાન અને મૂલ્યના મહત્તમકરણ પર ભાર મૂકીને નાણાકીય કટોકટી અને ઇન્સોલ્વન્સીના ઉકેલ માટે એક સુસંગત, લેણદાર-સંચાલિત અને સમયબદ્ધ પદ્ધતિ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આમ કરીને, તેણે ભારતીય અર્થતંત્રમાં દેવા, એન્ટરપ્રાઇઝ અને જવાબદારી વચ્ચેના સંબંધને મૂળભૂત રીતે નવો વળાંક આપ્યો છે.

IBC નો દસ વર્ષનો આ સીમાચિહ્નરૂપ અવસર પ્રતિબિંબ, મૂલ્યાંકન અને નવેસરથી કલ્પના કરવા માટેની એક મહત્વપૂર્ણ તક પૂરી પાડે છે. તે ભારતના નાણાકીય અને સંસ્થાકીય લેન્ડસ્કેપ પર ઇન્સોલ્વન્સી માળખાની પરિવર્તનકારી અસરની ઊંડી વિચારણા માટે આમંત્રિત કરે છે, જ્યારે પરિપક્વ થઈ રહેલી ઇન્સોલ્વન્સી વ્યવસ્થા સાથે આવતા પડકારો સાથે રચનાત્મક જોડાણને પણ પ્રોત્સાહિત કરે છે.

ભારત જેમ જેમ વિકસિત ભારત 2047 ની આકાંક્ષા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, તેમ તેમ એક કાર્યક્ષમ અને સ્થિતિસ્થાપક ઇન્સોલ્વન્સી સિસ્ટમની સતત ઉત્ક્રાંતિ સાહસિકતાને ટકાવી રાખવા, ઉત્પાદક મૂડીને જાળવી રાખવા, નાણાકીય સ્થિરતાને વધુ ઊંડી બનાવવા અને જવાબદાર આર્થિક વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અનિવાર્ય રહેશે.

SM/IJ/JD