રક્ષા મંત્રી શ્રી રાજનાથ સિંહે 11 મે, 2026ના રોજ નવી દિલ્હીમાં કર્તવ્ય ભવન-2 ખાતે પશ્ચિમ એશિયા પર મંત્રીઓના અનૌપચારિક સમૂહ (IGoM) ની 5મી બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી. બેઠકમાં સંઘર્ષની નવીનતમ સ્થિતિની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી અને લોકો પર તેની ન્યૂનતમ અસર થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે ભારતની સજ્જતા વધારવાના માર્ગો પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. કેમિકલ્સ અને ફર્ટિલાઈઝર મંત્રી શ્રી જગત પ્રકાશ નડ્ડા; પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રી શ્રી હરદીપ સિંહ પુરી; રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઈન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવ; સંસદીય બાબતોના મંત્રી શ્રી કિરેન રિજિજુ; નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રી શ્રી કિંજરાપુ રામમોહન નાયડુ; બંદર, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રી શ્રી સર્વાનંદ સોનોવાલ; અને વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે આ બેઠકમાં હાજરી આપી હતી.

IGoM ને જાણ કરવામાં આવી હતી કે દેશ સુરક્ષિત છે, અને કોઈપણ પેટ્રોલિયમ પેદાશની કોઈ અછત નથી, જ્યારે અન્ય મોટાભાગના રાષ્ટ્રોએ ઘરેલું વપરાશમાં ધરખમ ઘટાડો કરવા માટે કટોકટીના પગલાં લીધા છે. ભારત પાસે 60 દિવસનો કાચો તેલ, 60 દિવસનો કુદરતી ગેસ અને 45 દિવસનો એલપીજી (LPG) રોલિંગ સ્ટોક છે. વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર આરામદાયક $703 બિલિયન પર છે. ભારત વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું ઓઈલ રિફાઈનર અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનું ચોથું સૌથી મોટું નિકાસકાર છે, જે 150 થી વધુ દેશોમાં નિકાસ કરે છે અને સ્થાનિક માંગને સંપૂર્ણ રીતે પૂરી કરી રહ્યું છે. પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડના ભાવ ખૂબ જ ઊંચા સ્તરે ચાલુ હોવાથી રાષ્ટ્ર દ્વારા મોટો ખર્ચ ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે. બળતણ સંરક્ષણ આ બોજને હળવો કરી શકે છે. વૈશ્વિક આર્થિક વિક્ષેપ, સપ્લાય ચેઇન પડકારો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘર્ષોને કારણે વધતી જતી કિંમતોનો સામનો કરવા માટે દેશને મદદ કરવા માટે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની સામૂહિક ભાગીદારીની અપીલમાં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના વપરાશમાં વિવેકબુદ્ધિ અને બિનજરૂરી વપરાશ ઘટાડવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, જેથી વર્તમાન અને ભવિષ્યમાં રાષ્ટ્ર પર નાણાકીય બોજ ઓછો થાય.

ભારત એવા ગણ્યાગાંઠ્યા દેશોમાં સામેલ છે જ્યાં સંઘર્ષ શરૂ થયાના 70 થી વધુ દિવસો પછી પણ વૈશ્વિક અસ્થિરતાના આ સમયગાળામાં પેટ્રોલિયમના ભાવ સ્થિર રહ્યા છે. ઘણા દેશોમાં કિંમતોમાં 30 થી 70 ટકાનો વધારો થયો છે. જોકે, ભારતની તેલ માર્કેટિંગ કંપનીઓએ દરરોજ આશરે રૂ. 1,000 કરોડની ખોટ સહન કરી છે, જેમાં નાણાકીય વર્ષ 26 ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં અન્ડર-રિકવરી લગભગ રૂ. 2 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી છે જેથી વૈશ્વિક ખગોળશાસ્ત્રીય કિંમતોનો બોજ ભારતીય નાગરિકો પર ન પડે. ચિંતા કરવાનું કોઈ કારણ નથી, અને નાગરિકોએ રિટેલ આઉટલેટ્સ (પેટ્રોલ પંપ) પર દોડી જવાનું કોઈ કારણ નથી.

મંત્રીઓને માહિતગાર કરવામાં આવ્યા હતા કે લોકો માટે આવશ્યક ચીજવસ્તુઓનો પૂરતો જથ્થો છે અને જો કટોકટી લંબાય તો વર્તમાન સંરક્ષણ લાંબા ગાળાના ક્ષમતા નિર્માણ તરફ લક્ષિત છે. પુરવઠા વ્યવસ્થાપન સારું રહ્યું છે, અને લોકોએ ગભરાવાની કે બળતણ અને અન્ય ઉત્પાદનોની વધુ પડતી ખરીદી કરવાની જરૂર નથી.

રક્ષા મંત્રીએ અધિકારીઓને પ્રધાનમંત્રીની અપીલને પાયાના સ્તરે અમલમાં મૂકવા માટે નક્કર પગલાં લેવા નિર્દેશ આપ્યો હતો. પ્રધાનમંત્રીએ 11 મે, 2026 ના રોજ મેટ્રો અને સાર્વજનિક પરિવહનનો ઉપયોગ કરીને, કાર પૂલિંગનો વિકલ્પ પસંદ કરીને પેટ્રોલ અને ડીઝલનો વપરાશ ઘટાડવા; બિનજરૂરી વિદેશ પ્રવાસથી દૂર રહીને, ભારતની અંદર સ્થાનિક પ્રવાસન અને ઉજવણીઓ પસંદ કરીને અને એક વર્ષ માટે બિન-આવશ્યક સોનાની ખરીદી ટાળીને વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારને બચાવવામાં મદદ કરવા માટે લોકોને આહ્વાન કર્યું હતું. તેમણે ખેડૂતોને રાસાયણિક ખાતરનો વપરાશ 50 ટકા ઘટાડવા, કુદરતી ખેતીની પદ્ધતિઓ તરફ વળવા, જમીનના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવા અને આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને કૃષિમાં ડીઝલ પંપને બદલે સૌર-સંચાલિત સિંચાઈ પંપોને વ્યાપકપણે અપનાવવા પ્રોત્સાહિત કરવા વિનંતી કરી હતી. શ્રી રાજનાથ સિંહે જણાવ્યું હતું કે, "મંત્રાલયો અને રાજ્યોએ સંકલિત રીતે બળતણ કાર્યક્ષમતા, જનજાગૃતિ અને જવાબદાર વપરાશના વ્યવહારને સંસ્થાકીય બનાવવાના ઉપાયો ઓળખવા જોઈએ."

બેઠક બાદ X પર એક પોસ્ટમાં શ્રી રાજનાથ સિંહે તમામ આવશ્યક ચીજવસ્તુઓનો પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરકાર દ્વારા કરવામાં આવી રહેલી કામગીરીની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે લોકોને શાંત રહેવા અને કોઈપણ પ્રકારના ગભરાટ ટાળવા વિનંતી કરી હતી કારણ કે સપ્લાય ચેઈનમાં અછત અથવા વિક્ષેપ રોકવા માટે તમામ નક્કર પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે.

રક્ષા મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વર્તમાન તબક્કા દરમિયાન ભારત માટે પ્રાથમિક ધ્યાન એ સુનિશ્ચિત કરવા પર છે કે ઊર્જાનો પ્રવાહ અવિરત રહે, આર્થિક સ્થિરતા જળવાઈ રહે અને દરિયાઈ વેપાર માર્ગો સુરક્ષિત રહે. તેમણે તમામ હિતધારકોને દરેક પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે સતર્ક રહેવા સૂચના આપી હતી.

શ્રી રાજનાથ સિંહે ભારત માટે તેના ઊર્જા મિશ્રણને બદલવાની પ્રક્રિયાને વેગ આપવા, નવીનીકરણીય આધારિત વૈકલ્પિક ઉર્જા સ્ત્રોતોનો ઝડપથી વિસ્તાર કરવા, વધુ વિશ્વસનીય અને વૈવિધ્યસભર ઊર્જા પુરવઠાને ઓળખવા અને ઊર્જા કાર્યક્ષમતા ટેકનોલોજીમાં રોકાણ વધારવાની તાતી જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે ભાવિ ઊર્જા સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને સપ્લાય ચેઇન વિક્ષેપમાંથી ઉદ્ભવતા મુદ્દાઓને ઉકેલવા માટે વ્યૂહાત્મક અનામત જરૂરિયાતોના પુનઃમૂલ્યાંકન માટે હાકલ કરી હતી.

રક્ષા મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિને માત્ર એક અલગ ઘટના તરીકે જોવી જોઈએ નહીં કારણ કે કોઈપણ પ્રકારની આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટી આજના એકબીજા સાથે જોડાયેલા વૈશ્વિક વાતાવરણમાં પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે તમામ રાષ્ટ્રોને અસર કરે છે. તેમણે વ્યૂહાત્મક કટોકટી પૂર્વધારણા, પ્રારંભિક ચેતવણી આકારણી, દૃશ્ય આયોજન અને સમયસર સમગ્ર સરકારની સજ્જતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

IGoM ને MSME સહિત ઉદ્યોગોને ટેકો આપવા માટે ખાસ કરીને હાથ ધરવામાં આવેલા તાજેતરના નીતિવિષયક પગલાં વિશે માહિતગાર કરવામાં આવ્યા હતા. MSME સહિત ઉદ્યોગોને લિક્વિડિટી સપોર્ટ પૂરો પાડવા માટે, કેન્દ્રીય કેબિનેટે 05 મે, 2026 ના રોજ રૂ. 2,55,000 કરોડના કુલ વધારાના ક્રેડિટ ફ્લો લક્ષ્યાંક સાથે ઇમરજન્સી ક્રેડિટ લાઇન ગેરંટી સ્કીમ 5.0 ને મંજૂરી આપી હતી, જેનો ઉદ્દેશ્ય MSME માટે 100% અને નોન-MSME તેમજ એરલાઇન સેક્ટર માટે 90% ક્રેડિટ ગેરંટી કવરેજ પૂરું પાડવાનો છે.

તદુપરાંત, જાહેર પ્રાપ્તિ કોન્ટ્રાક્ટમાં 'ફોર્સ-મેજ્યુર-જેવા' (force-majeure-like) જોખમો સંબંધિત એડવાઈઝરી માટે ઉદ્યોગની માંગની નોંધ લેતા, નાણા મંત્રાલયે ખર્ચ વિભાગ દ્વારા એક પરિપત્ર સહિત ફોર્સ મેજ્યુર-સંબંધિત રાહત પગલાં પણ સક્ષમ કર્યા છે જેમાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે ચાલુ કટોકટીને ફોર્સ મેજ્યુરની વિચારણા માટે યુદ્ધ તરીકે ગણવામાં આવવી જોઈએ જેના દ્વારા કામગીરીની સમયમર્યાદા ફેબ્રુઆરી 28, 2026 થી 2-4 મહિના સુધી લંબાવી શકાય છે.

IGoM ને જાણ કરવામાં આવી હતી કે ખાતરની ઉપલબ્ધતા મજબૂત છે, પુરવઠો જરૂરિયાત કરતા વધારે ચાલુ છે. દેશમાં ખાતરનો એકંદર સ્ટોક નીચે મુજબ છે (લાખ ટનમાં):

ખરીફ 2026 માટે, DA&FW દ્વારા ખાતરની જરૂરિયાત 390.54 LMT આંકવામાં આવી છે, જેની સામે આજની તારીખે સ્ટોક લગભગ 199.65 LMT (51% થી વધુ) છે, જે સામાન્ય રીતે લગભગ 33% ના સ્તર કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે. આ સરકાર દ્વારા ઉત્તમ આયોજન, અગાઉથી સ્ટોકિંગ અને કાર્યક્ષમ લોજિસ્ટિક્સ મેનેજમેન્ટને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

કટોકટી પછી ખાતરનું સ્થાનિક ઉત્પાદન અને આયાત (લાખ ટનમાં):

ખાતરનું વેચાણ (લાખ ટનમાં):

SM/BS/JD